ପ୍ରେଷଣଂ ଵାଯୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭରତେନ ସମାଗମମ୍ ରାମାଭିଷେକାଭ୍ଯୁଦଯଂ ସର୍ଵସୈନ୍ଯଵିସର୍ଜନମ୍ ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରରଞ୍ଜନଂ ଚୈଵ ଵୈଦେହ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜନମ୍ ॥୧-୩-
ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପଠାଇବା, ଭରତଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ଶୁଭ ଅବସର, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଇବା, ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଆଣିବା ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପଠାଇବା—
ଅନାଗତଂ ଚ ଯତ୍ କିଂଚିଦ୍ ରାମସ୍ଯ ଵସୁଧାତଲେ ତଚ୍ଚକାରୋତ୍ତରେ କାଵ୍ଯେ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଭଗଵାନୃଷିଃ ॥୧-୩-
ରାମଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏଯାଁ ଭୂମିରେ ଯାହା କି ଆସିବାକୁ ବାକି ଥିଲା, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଭଗବତ୍ ମୁନି ଵାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ କବିତାର ଉତ୍ତର ଅଂଶରେ ଲେଖିଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଏହି ଅଂଶ।
ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଭଗଵାନୃଷିଃ । ଚକାର ଚରିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵିଚିତ୍ରପଦମର୍ଥଵତ୍ ॥୧-୪-
ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ, ଭଗବତ୍ ମୁନି ଵାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ କଥାକୁ ଅତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ଅନୁଭୂତିମୟ ଶବ୍ଦରେ ରଚନା କଲେ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଶ୍ଲୋକାନାମୁକ୍ତଵାନୃଷିଃ । ତଥା ସର୍ଗଶତାନ୍ ପଞ୍ଚ ଷଟ୍କାଣ୍ଡାନି ତଥୋତ୍ତରମ୍ ॥୧-୪-
ଏହି ମୁନି ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ସର୍ଗ, ଛଉ କାଣ୍ଡ ଏବଂ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ତନ୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସଭଵିଷ୍ଯଂ ସହୋତ୍ତରମ୍ । ଚିନ୍ତଯାମାସ କୋ ନ୍ଵେତତ୍ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀଯାଦିତି ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୪-
ଏହି ବିଶାଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଭବିଷ୍ୟତ ଅଂଶ ଯୋଡି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି କବିତା କିଏ ପଢିବେ?'
କୁଶୀଲଵୌ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ ରାଜପୁତ୍ରୌ ଯଶସ୍ଵିନୌ । ଭ୍ରାତରୌ ସ୍ଵରସଂପନ୍ନୌ ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମଵାସିନୌ ॥୧-୪-
ତାହାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଦେଖିଲେ—ଧର୍ମଜ୍ଞ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଥିବା ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର କୁଶ ଓ ଲବ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଛନ୍ତି।
ସ ତୁ ମେଧାଵିନୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵେଦେଷୁ ପରିନିଷ୍ଠିତୌ । ଵେଦୋପବୃଂହ୍ମଣାର୍ଥାଯ ତାଵଗ୍ରାହଯତ ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୪-
ମୁନି ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବେଦରେ ପ୍ରବୀଣ; ବେଦର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସେମାନେ ଏହି କବିତା ଶିଖାଇଲେ।
କାଵ୍ଯଂ ରାମାଯଣଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ସୀତାଯାଶ୍ଚରିତଂ ମହତ୍ । ପୌଲସ୍ତ୍ଯଵଧମିତ୍ଯେଵଂ ଚକାର ଚରିତଵ୍ରତଃ ॥୧-୪-
ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ମୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ, ମହାନ ସୀତାଙ୍କ ଜୀବନ କଥା ଓ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିନାଶ ରଚନା କଲେ।
ପାଠ୍ଯେ ଗେଯେ ଚ ମଧୁରଂ ପ୍ରମାଣୈସ୍ତ୍ରିଭିରନ୍ଵିତମ୍ । ଜାତିଭିଃ ସପ୍ତଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତମ୍ ॥୧-୪-
ଏହି କବିତା ପଠିବା ଓ ଗାଇବାରେ ମଧୁର, ତିନି ପ୍ରମାଣ, ସାତ ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ଓ ତାନ୍ତ୍ରୀ ଲୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
ରସୈଃ ଶୃଙ୍ଗାରକରୁଣହାସ୍ଯରୌଦ୍ରଭଯାନକୈଃ । ଵୀରାଦିଭୀ ରସୈର୍ଯୁକ୍ତଂ କାଵ୍ଯମେତଦଗାଯତାମ୍ ॥୧-୪-
ଏହି କବିତା ରାଗ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେମାନେ ଏହାକୁ ଗାଇଲେ।
ତୌ ତୁ ଗାନ୍ଧର୍ଵତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୌ ସ୍ଥାନମୂର୍ଚ୍ଛନକୋଵିଦୌ । ଭ୍ରାତରୌ ସ୍ଵରସମ୍ପନ୍ନୌ ଗନ୍ଧର୍ଵାଵିଵ ରୂପିଣୌ ॥୧-୪-
ଦୁଇ ଭାଇ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବୀଣ, ସ୍ଥାନ ଓ ମୂର୍ଚ୍ଛନାରେ ଦକ୍ଷ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ରୂପଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନୌ ମଧୁରସ୍ଵରଭାଷିଣୌ । ବିମ୍ବାଦିଵୋତ୍ଥିତୌ ବିମ୍ବୌ ରାମଦେହାତ୍ ତଥାପରୌ ॥୧-୪-
ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ମଧୁର ସ୍ୱରରେ କଥା କରୁଥିବା, ଦୁଇ ଜଣ ରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିମା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତୌ ରାଜପୁତ୍ରୌ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ଧର୍ମ୍ଯମାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଵାଚୋଵିଧେଯଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ କୃତ୍ଵା କାଵ୍ଯମନିନ୍ଦିତୌ ॥୧-୪-
ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମମୟ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସମସ୍ତ କବିତା ପଢିଲେ।
ଋଷୀଣାଂ ଚ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ସାଧୂନାଂ ଚ ସମାଗମେ । ଯଥୋପଦେଶଂ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୌ ଜଗତୁଃ ସୁସମାହିତୌ ॥୧-୪-
ଋଷି, ଦ୍ୱିଜାତି ଓ ସାଧୁମାନେ ଏକଠା ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଦୁଇ ଭାଇ ଏହି କବିତାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଗାଇଲେ।
ମହାତ୍ମାନୌ ମହାଭାଗୌ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତୌ । ତୌ କଦାଚିତ୍ ସମେତାନାମୃଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ ॥୧-୪-
ମହାତ୍ମା ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ଦୁଇ ଭାଇ କେବେ ଏକ ସମୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଏକଠା ହେଲେ।
ମଧ୍ଯେ ସଭଂ ସମୀପସ୍ଥାଵିଦଂ କାଵ୍ଯମଗାଯତାମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣାଃ ॥୧-୪-
ସଭାର ମଧ୍ୟରେ, ସମୀପରେ ଦଉଁ ଭାଇ ଏହି କବିତା ଗାଇଲେ; ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା।
ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ତାଵୂଚୁଃ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ । ତେ ପ୍ରୀତମନସଃ ସର୍ଵେ ମୁନଯୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲାଃ ॥୧-୪-
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ 'ସାଧୁ! ସାଧୁ!' ବୋଲି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା।
ପ୍ରଶଶଂସୁଃ ପ୍ରଶସ୍ତଵ୍ଯୌ ଗାଯମାନୌ କୁଶୀଲଵୌ । ଅହୋ ଗୀତସ୍ଯ ମାଧୁର୍ଯଂ ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ ॥୧-୪-
ଗାୟକ ଦୁଇଜଣ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, କହିଲେ—‘ଆହା, ଏହି ଗୀତର ମାଧୁର୍ୟ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକ ବିଶେଷ ଭାବରେ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ।’
ଚିରନିର୍ଵୃତ୍ତମପ୍ଯେତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମିଵ ଦର୍ଶିତମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତାଵୁଭୌ ସୁଷ୍ଠୁ ତଥାଭାଵମଗାଯତାମ୍ ॥୧-୪-
ଏହି ଘଟଣାଗୁଡିକ ବହୁଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା ଯେ, ଦେଖୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲାଗିଲା; ଦୁଇଜଣ ଗାୟକ ଏହି କଥାକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗାଇଥିଲେ।
ସହିତୌ ମଧୁରଂ ରକ୍ତଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ସ୍ଵରସଂପଦା । ଏଵଂ ପ୍ରଶସ୍ଯମାନୌ ତୌ ତପଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୈର୍ମହର୍ଷିଭିଃ ॥୧-୪-
ସହିତ ଦୁଇଜଣ ମିଶି ମଧୁର ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶବ୍ଦରେ ଗାଇଥିଲେ; ଏହିପରି ଗାୟନ ଦେଖି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।
ସଂରକ୍ତତରମତ୍ଯର୍ଥଂ ମଧୁରଂ ତାଵଗାଯତାମ୍ । ପ୍ରୀତଃ କଶ୍ଚିନ୍ମୁନିସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସଂସ୍ଥିତଃ କଲଶଂ ଦଦୌ ॥୧-୪-
ଦୁଇଜଣ ଗାୟକ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ମଧୁରତାରେ ଗାଇଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ମୁନି ନିକଟରେ ଥିବା ଜଳପାତ୍ର ଦେଇଲେ।
ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵଲ୍କଲଂ କଶ୍ଚିଦ୍ ଦଦୌ ତାଭ୍ଯାଂ ମହାଯଶାଃ । ଅନ୍ଯଃ କୃଷ୍ଣାଜିନମଦାଦ୍ ଯଜ୍ଞସୂତ୍ରଂ ତଥାପରଃ ॥୧-୪-
ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସନ୍ନ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭାଲ୍କଳ ଦେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ କୃଷ୍ଣାମୃଗଚର୍ମ ଦେଇଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର ଦେଇଲେ।
କଶ୍ଚିତ୍ କମଣ୍ଡଲୁଂ ପ୍ରାଦାନ୍ମୌଞ୍ଜୀମନ୍ଯୋ ମହାମୁନିଃ । ବୃସୀମନ୍ଯସ୍ତଦା ପ୍ରାଦାତ୍ କୌପୀନମପରୋ ମୁନିଃ ॥୧-୪-
ଏକ ମୁନି କମଣ୍ଡଳୁ ଦେଇଲେ, ଅନ୍ୟ ମହାମୁନି ମଞ୍ଜି ଘାସର କମରବନ୍ଧ ଦେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବୃସୀ ଦେଇଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ମୁନି କଉପୀନ ଦେଇଲେ।
ତାଭ୍ଯାଂ ଦଦୌ ତଦା ହୃଷ୍ଟଃ କୁଠାରମପରୋ ମୁନିଃ । କାଷାଯମପରୋ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଚୀରମନ୍ଯୋ ଦଦୌ ମୁନିଃ ॥୧-୪-
ଏକ ଆନନ୍ଦିତ ମୁନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କୁଠାର ଦେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ମୁନି ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଲେ।
ଜଟାବନ୍ଧନମନ୍ଯସ୍ତୁ କାଷ୍ଠରଜ୍ଜୁଂ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ଯଜ୍ଞଭାଣ୍ଡମୃଷିଃ କଶ୍ଚିତ୍ କାଷ୍ଠଭାରଂ ତଥା ପରଃ ॥୧-୪-
ଏକ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଜଟାବନ୍ଧନ ଓ କାଠର ରଜ୍ଜୁ ଦେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଏକ ଋଷି ଯଜ୍ଞପାତ୍ର ଦେଇଲେ, ତଥା ଅନ୍ୟ ଜଣେ କାଠର ଗଠି ଦେଇଲେ।
ଔଦୁମ୍ବରୀଂ ବ୍ରୁସୀମନ୍ଯଃ ସ୍ଵସ୍ତି କେଚିତ୍ ତଦାଵଦନ୍ । ଆଯୁଷ୍ଯମପରେ ପ୍ରାହୁର୍ମୁଦା ତତ୍ର ମହର୍ଷଯଃ ॥୧-୪-
ଏକ ମୁନି ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ବୃସୀ ଦେଇଲେ, କିଛି ଲୋକ ସମୟରେ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କହିଲେ।
ଦଦୁଶ୍ଚୈଵଂ ଵରାନ୍ ସର୍ଵେ ମୁନଯଃ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ । ଆଶ୍ଚର୍ଯମିଦମାଖ୍ଯାନଂ ମୁନିନା ସମ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ॥୧-୪-
ଏପରି ଭାବରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ସମସ୍ତ ମୁନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଲେ, କହିଲେ—‘ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଏକ ମୁନି ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି।’
ପରଂ କଵୀନାମାଧାରଂ ସମାପ୍ତଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଅଭିଗୀତମିଦଂ ଗୀତଂ ସର୍ଵଗୀତେଷୁ କୋଵିଦୌ ॥୧-୪-
ଏହା କବିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧାର, ଅନୁକ୍ରମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏହି ଗୀତ, ସମସ୍ତ ଗୀତରେ ଦକ୍ଷ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଯାଇଛି।
ଆଯୁଷ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଟିଜନନଂ ସର୍ଵଶ୍ରୁତିମନୋହରମ୍ । ପ୍ରଶସ୍ଯମାନୌ ସର୍ଵତ୍ର କଦାଚିତ୍ ତତ୍ର ଗାଯକୌ ॥୧-୪-
ଏହି ଗୀତ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ, ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଦୁଇଜଣ ଗାୟନ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ।