ଦେହୀତ୍ଯନ୍ଯୋ ଦଦାତ୍ଯନ୍ଯୋ ଦଦାମୀତ୍ଯପରଃ ପୁନଃ। କିଂ କ୍ଲେଶଯସି ତିଷ୍ଠେତି ତତ୍ରାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ବଭାଷିରେ
‘ଦେ’ ବୋଲି କେହି କହିଲେ, ଅନ୍ୟେ କହିଲେ ‘ଦେଉଛି’; ଆଉ ଜଣେ କହିଲେ ‘ମୁଁ ଦେଉଛି’; ଅନ୍ୟେ କହିଲେ ‘କାହିଁକି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ? ଦଢ଼ ହୋ’; ଏଭଳି ସେଠାରେ ପରସ୍ପରେ କଥା ହେଉଥିଲେ।
ଵିପ୍ରଲମ୍ଭିତଶସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଵିମୁକ୍ତକଵଚାଯୁଧମ୍। ସମୁଦ୍ଯତମହାପ୍ରାସଂ ମୁଷ୍ଟିଶୂଲାସିକୁନ୍ତଲମ୍
କେହି ଅସ୍ତ୍ର ହରାଇଥିଲେ, କେହି କବଚ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ବିନା ଥିଲେ, କେହି ବଡ଼ ଭାଲା ଉପରେ ଉଠାଇଥିଲେ, କେହି ମୁଷ୍ଟି, ଶୂଳ, ତଳୱାର ଓ କୁଣ୍ଡା ନେଇଥିଲେ—
ପ୍ରାଵର୍ତତ ମହାରୌଦ୍ରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵାନରରକ୍ଷସାମ୍। ଵାନରାନ୍ ଦଶ ସପ୍ତେତି ରାକ୍ଷସା ଜଘ୍ନୁରାହଵେ
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦଶ କିମ୍ବା ସାତିଜଣ ବାନରଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ରାକ୍ଷସାନ୍ ଦଶ ସପ୍ତେତି ଵାନରାଶ୍ଚାଭ୍ଯପାତଯନ୍। ଵିପ୍ରଲମ୍ଭିତଵସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଵିମୁକ୍ତକଵଚଧ୍ଵଜମ୍। ବଲଂ ରାକ୍ଷସମାଲମ୍ବ୍ଯ ଵାନରାଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ତାପରେ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଶ କିମ୍ବା ସାତିଜଣ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। କେହି ଛିନ୍ନବସ୍ତ୍ର, କେହି କବଚ ଓ ପତାକା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ। ବାନରମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଘେରା ଦେଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଆଦି କାବ୍ୟର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଚାସତି ସପ୍ତତି (ପଚାସ ଓ ସପ୍ତତି) ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛଅ ସପ୍ତତିତମ ସର୍ଗ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଂକୁଲେ ତସ୍ମିନ୍ ଘୋରେ ଵୀରଜନକ୍ଷଯେ। ଅଙ୍ଗଦଃ କମ୍ପନଂ ଵୀରମାସସାଦ ରଣୋତ୍ସୁକଃ
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବହୁ ସୂର୍ବୀର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଅଙ୍ଗଦ ବୀର କମ୍ପନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଆହୂଯ ସୋଽଙ୍ଗଦଂ କୋପାତ୍ ତାଡଯାମାସ ଵେଗିତଃ। ଗଦଯା କମ୍ପନଃ ପୂର୍ଵଂ ସ ଚଚାଲ ଭୃଶାହତଃ
କମ୍ପନ ରାଗରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଗଦା ଦେଇ ପ୍ରଥମେ ଆଘାତ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ଅଙ୍ଗଦ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ।
ସ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ଚିକ୍ଷେପ ଶିଖରଂ ଗିରେଃ। ଅର୍ଦିତଶ୍ଚ ପ୍ରହାରେଣ କମ୍ପନଃ ପତିତୋ ଭୁଵି
ପରେ ଅଙ୍ଗଦ ହୁସ୍ତି ଫେରିଲେ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ଅଙ୍ଗଦ ପାହାଡ଼ର ଏକ ଶିଖର ଉଠାଇ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଆଘାତରେ କମ୍ପନ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତତସ୍ତୁ କମ୍ପନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋଣିତାକ୍ଷୋ ହତଂ ରଣେ। ରଥେନାଭ୍ଯପତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତତ୍ରାଙ୍ଗଦମଭୀତଵତ୍
ତାପରେ କମ୍ପନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ ଦେଖି, ଶୋଣିତାକ୍ଷ ତାଙ୍କର ରଥ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିଛି ଭୟ କଲେ ନାହିଁ।
ସୋଽଙ୍ଗଦଂ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈସ୍ତଦା ଵିଵ୍ଯାଧ ଵେଗିତଃ। ଶରୀରଦାରଣୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ କାଲାଗ୍ନିସମଵିଗ୍ରହୈଃ
ଶୋଣିତାକ୍ଷ ତୀବ୍ର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ସେଇ ବାଣମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦେହ ଚିରିଦେଲା, ତାଙ୍କ ଆକୃତି ମୃତ୍ୟୁଅଗ୍ନି ପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
କ୍ଷୁରକ୍ଷୁରପ୍ରନାରାଚୈର୍ଵତ୍ସଦନ୍ତୈଃ ଶିଲୀମୁଖୈଃ। କର୍ଣିଶଲ୍ଯଵିପାଠୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ତାପରେ ଶୋଣିତାକ୍ଷ କ୍ଷୁର, ନାରାଚ, ଲୋହା ଶଳା, ବଛଡ଼ା ଦାନ୍ତ ଭଳି ଶର, ପାଥର ମୁଣ୍ଡିଆ ଶର, କାଣ୍ତା ଓ ଚୌଡ଼ା ମୁଣ୍ଡିଆ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବହୁ ଶର ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ।
ଅଙ୍ଗଦଃ ପ୍ରତିଵିଦ୍ଧାଙ୍ଗୋ ଵାଲିପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ଧନୁରୁଗ୍ରଂ ରଥଂ ବାଣାନ୍ ମମର୍ଦ ତରସା ବଲୀ
ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେ ତାଳରେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଶୋଣିତାକ୍ଷଙ୍କ ଧନୁଷ, ରଥ ଓ ବାଣ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଶୋଣିତାକ୍ଷସ୍ତତଃ କ୍ଷିପ୍ରମସିଚର୍ମ ସମାଦଦେ। ଉତ୍ପପାତ ତଦା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵେଗଵାନଵିଚାରଯନ୍
ତାପରେ ଶୋଣିତାକ୍ଷ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଓ ଢାଳ ନେଇଲେ। ସେ ରାଗରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଦେଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ତଂ କ୍ଷିପ୍ରତରମାପ୍ଲୁତ୍ଯ ପରାମୃଶ୍ଯାଙ୍ଗଦୋ ବଲୀ। କରେଣ ତସ୍ଯ ତଂ ଖଡ୍ଗଂ ସମାଚ୍ଛିଦ୍ଯ ନନାଦ ଚ
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କୁ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ତାଙ୍କ ହାତରୁ ତଳୱାର ଛିଣିନେଲେ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଘୋଷ କଲେ।
ତସ୍ଯାଂସଫଲକେ ଖଡ୍ଗଂ ନିଜଘାନ ତତୋଽଙ୍ଗଦଃ। ଯଜ୍ଞୋପଵୀତଵଚ୍ଚୈନଂ ଚିଚ୍ଛେଦ କପିକୁଞ୍ଜରଃ
ଅଙ୍ଗଦ ତଳୱାର ଦେଇ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଢାଳ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ। ବାନରମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗଦ ଏହାକୁ ଉପବୀତ ଭଳି ସଫା କଟିଦେଲେ।
ତଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ମହାଖଡ୍ଗଂ ଵିନଦ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଵାଲିପୁତ୍ରୋଽଭିଦୁଦ୍ରାଵ ରଣଶୀର୍ଷେ ପରାନରୀନ୍
ବଡ଼ ତଳୱାର ଧରି, ପୁନିପୁନି ଘୋଷ କରି, ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ପ୍ରଜଙ୍ଘସହିତୋ ଵୀରୋ ଯୂପାକ୍ଷସ୍ତୁ ତତୋ ବଲୀ। ରଥେନାଭିଯଯୌ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାଲିପୁତ୍ରଂ ମହାବଲମ୍
ତାପରେ ପ୍ରଜଂଘ ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୂପାକ୍ଷ ରଥ ନେଇ ରାଗରେ ବାଲିଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଉପରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଆଯସୀଂ ତୁ ଗଦାଂ ଗୃହ୍ଯ ସ ଵୀରଃ କନକାଙ୍ଗଦଃ। ଶୋଣିତାକ୍ଷଃ ସମାଶ୍ଵସ୍ଯ ତମେଵାନୁପପାତ ହ
ଶୋଣିତାକ୍ଷ, ସୁନାର କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ଏହି ବୀର, ଲୋହାର ଗଦା ନେଇ, ମନ ସ୍ଥିର କରି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ପ୍ରଜଙ୍ଘସ୍ତୁ ମହାଵୀରୋ ଯୂପାକ୍ଷସହିତୋ ବଲୀ। ଗଦଯାଭିଯଯୌ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାଲିପୁତ୍ରଂ ମହାବଲମ୍
ପ୍ରଜଂଘ, ମହାବୀର ଓ ଯୂପାକ୍ଷ ସହିତ, ରାଗରେ ଗଦା ନେଇ ବାଲିଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଶୋଣିତାକ୍ଷପ୍ରଜଙ୍ଘଯୋଃ। ଵିଶାଖଯୋର୍ମଧ୍ଯଗତଃ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଇଵାବଭୌ
ଶୋଣିତାକ୍ଷ ଓ ପ୍ରଜଂଘଙ୍ଗଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବନରାଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରାଜ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଯେମିତି ଦୁଇଟି ବିଶାଖା ତାରା ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅଙ୍ଗଦଂ ପରିରକ୍ଷନ୍ତୌ ମୈନ୍ଦୋ ଦ୍ଵିଵିଦ ଏଵ ଚ। ତସ୍ଯ ତସ୍ଥତୁରଭ୍ଯାଶେ ପରସ୍ପରଦିଦୃକ୍ଷଯା
ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୁହେଁ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ।
ଅଭିପେତୁର୍ମହାକାଯାଃ ପ୍ରତିଯତ୍ତା ମହାବଲାଃ। ରାକ୍ଷସା ଵାନରାନ୍ ରୋଷାଦସିବାଣଗଦାଧରାଃ
ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ, ତଳୱାର, ତୀର ଓ ଗଦା ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ବନରମାନେଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ତ୍ରଯାଣାଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ତ୍ରିଭୀ ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵୈଃ। ସଂସକ୍ତାନାଂ ମହଦ୍ ଯୁଦ୍ଧମଭଵଦ୍ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ତିନିଜଣ ବନର ନାୟକ ଓ ତିନିଜଣ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ତେ ତୁ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସମାଦାଯ ସମ୍ପ୍ରଚିକ୍ଷିପୁରାହଵେ। ଖଡ୍ଗେନ ପ୍ରତିଚିକ୍ଷେପ ତାନ୍ ପ୍ରଜଙ୍ଘୋ ମହାବଲଃ
ସେମାନେ ଗଛ ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଛାଡ଼ିଲେ; ପ୍ରଜଂଘ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଙ୍କୁ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ।
ରଥାନଶ୍ଵାନ୍ ଦ୍ରୁମାଞ୍ଛୈଲାନ୍ ପ୍ରତିଚିକ୍ଷିପୁରାହଵେ। ଶରୌଘୈଃ ପ୍ରତିଚିଚ୍ଛେଦ ତାନ୍ ଯୂପାକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ
ସେମାନେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଛାଡ଼ିଲେ; ଯୂପାକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀରର ବର୍ଷାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲେ।
ସୃଷ୍ଟାନ୍ ଦ୍ଵିଵିଦମୈନ୍ଦାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ରୁମାନୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ବଭଞ୍ଜ ଗଦଯା ମଧ୍ଯେ ଶୋଣିତାକ୍ଷଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଦ୍ୱିବିଦ ଓ ମୈନ୍ଦ ଯେଉଁ ଗଛ ଉପ୍ରୁଟି ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶୋଣିତାକ୍ଷ ତାହାକୁ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟରେ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।
ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଵିପୁଲଂ ଖଡ୍ଗଂ ପରମର୍ମଵିଦାରଣମ୍। ପ୍ରଜଙ୍ଘୋ ଵାଲିପୁତ୍ରାଯ ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗିତଃ
ପ୍ରଜଂଘ ଏକ ବଡ଼ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଯାହା ଗଭୀର ଆଘାତ ଦେଇପାରିବା, ବାଲିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତମଭ୍ଯାଶଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଆଜଘାନାଶ୍ଵକର୍ଣେନ ଦ୍ରୁମେଣାତିବଲସ୍ତଦା
ସେ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନର ମୁଖ୍ୟ ଏକ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଭାରି ଶକ୍ତିରେ ଆଘାତ କଲେ।
ବାହୁଂ ଚାସ୍ଯ ସନିସ୍ତ୍ରିଂଶମାଜଘାନ ସ ମୁଷ୍ଟିନା। ଵାଲିପୁତ୍ରସ୍ଯ ଘାତେନ ସ ପପାତ କ୍ଷିତାଵସିଃ
ତଳୱାର ଧରିଥିବା ତାଙ୍କ ହାତକୁ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ; ଏହି ଆଘାତରେ ସେ ତଳୱାରଧାରୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।