ସ କୁମ୍ଭଂ ଚ ନିକୁମ୍ଭଂ ଚ କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜାଵୁଭୌ। ପ୍ରେଷଯାମାସ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାକ୍ଷସୈର୍ବହୁଭିଃ ସହ
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ କୁମ୍ଭ ଓ ନିକୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ପଠାଇଲେ।
ଯୂପାକ୍ଷଃ ଶୋଣିତାକ୍ଷଶ୍ଚ ପ୍ରଜଙ୍ଘଃ କମ୍ପନସ୍ତଥା। ନିର୍ଯଯୁଃ କୌମ୍ଭକର୍ଣିଭ୍ଯାଂ ସହ ରାଵଣଶାସନାତ୍
ୟୂପାକ୍ଷ, ଶୋଣିତାକ୍ଷ, ପ୍ରଜଂଘ ଓ କମ୍ପନ, ଏମାନେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହିତ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବାହାରିଗଲେ।
ଶଶାସ ଚୈଵ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସ ମହାବଲାନ୍। ରାକ୍ଷସା ଗଚ୍ଛତାଦ୍ଯୈଵ ସିଂହନାଦଂ ଚ ନାଦଯନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ— 'ଆଜି ରାକ୍ଷସମାନେ ସିଂହ ଭଳି ହୁଁକାର ଦେଇ ବାହାରିଯାଉ।'
ତତସ୍ତୁ ଚୋଦିତାସ୍ତେନ ରାକ୍ଷସା ଜ୍ଵଲିତାଯୁଧାଃ। ଲଙ୍କାଯା ନିର୍ଯଯୁର୍ଵୀରାଃ ପ୍ରଣଦନ୍ତଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହରେ, ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳମାନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଲଙ୍କାରୁ ବାହାରି ଆସି, ପୁନିପୁନି ଗର୍ଜନ କରିଲେ।
ରକ୍ଷସାଂ ଭୂଷଣସ୍ଥାଭିର୍ଭାଭିଃ ସ୍ଵାଭିଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ସପ୍ରଭଂ ଵ୍ଯୋମ ହରଯଶ୍ଚାଗ୍ନିଭିଃ ସହ
ରାକ୍ଷସମାନେ ପିନ୍ଧିଥିବା ଗହଣା ଓ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ବାନରମାନେ ଆକାଶକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଲୋକିତ କରିଦେଲେ।
ତତ୍ର ତାରାଧିପସ୍ଯାଭା ତାରାଣାଂ ଭା ତଥୈଵ ଚ। ତଯୋରାଭରଣାଭା ଚ ଜ୍ଵଲିତା ଦ୍ଯାମଭାସଯତ୍
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଆଲୋକ, ତାରାମାନଙ୍କର ଚମକ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଗହଣାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏକାସାଥିରେ ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରିଦେଲା।
ଚନ୍ଦ୍ରାଭା ଭୂଷଣାଭା ଚ ଗ୍ରହାଣାଂ ଜ୍ଵଲତାଂ ଚ ଭା। ହରିରାକ୍ଷସସୈନ୍ଯାନି ଭ୍ରାଜଯାମାସ ସର୍ଵତଃ
ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଆଲୋକ, ଗହଣାର ଚମକ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା—ଏସବୁ ଏକାଠି ହୋଇ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ସେନାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚମକାଇଦେଲା।
ତତ୍ର ଚାର୍ଧପ୍ରଦୀପ୍ତାନାଂ ଗୃହାଣାଂ ସାଗରଃ ପୁନଃ। ଭାଭିଃ ସଂସକ୍ତସଲିଲଶ୍ଚଲୋର୍ମିଃ ଶୁଶୁଭେଽଧିକମ୍
ସେଠାରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆଲୋକିତ ଘରମାନଙ୍କର ଆଲୋକ ଲାଗି ସମୁଦ୍ର ତାହାର ମିଶିଥିବା ପାଣି ଓ ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗ ସହିତ ଆଉ ଅଧିକ ଚମକୁଥିଲା।
ପତାକାଧ୍ଵଜସଂଯୁକ୍ତମୁତ୍ତମାସିପରଶ୍ଵଧମ୍। ଭୀମାଶ୍ଵରଥମାତଙ୍ଗଂ ନାନାପତ୍ତିସମାକୁଲମ୍
ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ, ଉତ୍ତମ ତଳୱାର ଓ କୁଟାର, ଭୟଙ୍କର ଘୋଡା, ରଥ, ହାତୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସେନା ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଥିବା—
ଦୀପ୍ତଶୂଲଗଦାଖଡ୍ଗପ୍ରାସତୋମରକାର୍ମୁକମ୍। ତଦ୍ ରାକ୍ଷସବଲଂ ଭୀମଂ ଘୋରଵିକ୍ରମପୌରୁଷମ୍
ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବଣ, ଗଦା, ତଳୱାର, ଭାଲା, ତୀର ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ସହିତ ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀମ ଶକ୍ତିର ରାକ୍ଷସ ସେନା ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦଦୃଶେ ଜ୍ଵଲିତପ୍ରାସଂ କିଙ୍କିଣୀଶତନାଦିତମ୍। ହେମଜାଲାଚିତଭୁଜଂ ଵ୍ଯାଵେଷ୍ଟିତପରଶ୍ଵଧମ୍
ଜ୍ୱଳିଥିବା ଭାଲା, ଶତଶଃ ଘଣ୍ଟାର ଧ୍ୱନି, ସୁନାର ଜାଳରେ ଶୋଭିତ ବାହୁ ଓ ପାଶେ ଲଟକିଥିବା କୁଟାର ସହିତ ସେ ସେନା ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଵ୍ଯାଘୂର୍ଣିତମହାଶସ୍ତ୍ରଂ ବାଣସଂସକ୍ତକାର୍ମୁକମ୍। ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯମଧୂତ୍ସେକସମ୍ମୋଦିତମହାନିଲମ୍
ଘୁରୁଥିବା ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର, ତୀର ଲଗାଇଥିବା ଧନୁଷ୍ୟ ଓ ଗନ୍ଧ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନର ସୁଗନ୍ଧିରେ ମହାବାୟୁ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲା।
ଘୋରଂ ଶୂରଜନାକୀର୍ଣଂ ମହାମ୍ବୁଧରନିଃସ୍ଵନମ୍। ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲମାଯାତଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଦୁରାସଦମ୍
ଭୟଙ୍କର, ବୀରମାନେ ଭରିଥିବା, ବଡ଼ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା, ସେ ଅଜୟ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖାଯାଇଲା।
ସଂଚଚାଲ ପ୍ଲଵଂଗାନାଂ ବଲମୁଚ୍ଚୈର୍ନନାଦ ଚ। ଜଵେନାପ୍ଲୁତ୍ଯ ଚ ପୁନସ୍ତଦ୍ ବଲଂ ରକ୍ଷସାଂ ମହତ୍
ବାନରମାନଙ୍କର ସେନା କମ୍ପିଗଲା ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗର୍ଜନ କଲା; ପୁଣି ତେବେ ତେବେ ଦ୍ରୁତ ଲାଫି ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା ସାମ୍ନା କଲେ।
ଅଭ୍ଯଯାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯରିବଲଂ ପତଂଗା ଇଵ ପାଵକମ୍। ତେଷାଂ ଭୁଜପରାମର୍ଶଵ୍ଯାମୃଷ୍ଟପରିଘାଶନି
ସେମାନେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସେନା ଉପରେ ପତଙ୍ଗ ଯେମିତି ଅଗ୍ନିକୁ ଯାଏ, ସେଭଳି ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ; ସେମାନଙ୍କର ବାହୁ ମଜବୁତ ଲୋହାର ଗଦା ଓ ବଜ୍ର ଧରିଥିଲା।
ରାକ୍ଷସାନାଂ ବଲଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଭୂଯଃ ପରମଶୋଭତ। ତତ୍ରୋନ୍ମତ୍ତା ଇଵୋତ୍ପେତୁର୍ହରଯୋଽଥ ଯୁଯୁତ୍ସଵଃ
ପୁଣିଥରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେନା ବହୁତ ଚମକିଉଠିଲା; ତାହା ପରେ ବାନରମାନେ ପାଗଳ ଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଉଠିଲେ।
ତରୁଶୈଲୈରଭିଘ୍ନନ୍ତୋ ମୁଷ୍ଟିଭିଶ୍ଚ ନିଶାଚରାନ୍। ତଥୈଵାପତତାଂ ତେଷାଂ ହରୀଣାଂ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ବାନରମାନେ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ନିଜ ମୁଷ୍ଟିରେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଶିରାଂସି ସହସା ଜହ୍ରୂ ରାକ୍ଷସା ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ। ଦଶନୈର୍ହତକର୍ଣାଶ୍ଚ ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ଭିନ୍ନମସ୍ତକାଃ। ଶିଲାପ୍ରହାରଭଗ୍ନାଙ୍ଗା ଵିଚେରୁସ୍ତତ୍ର ରାକ୍ଷସାଃ
ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ହଠାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ଧରି ନେଉଥିଲେ; କେହି ଦାନ୍ତରେ କାମୁଡ଼ି ହାତ ହରାଇଥିଲେ, କେହି ମୁଷ୍ଟି ଆଘାତରେ ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ, କେହି ପଥର ଆଘାତରେ ଅଂଗଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଘୁରୁଥିଲେ।
ତଥୈଵାପ୍ଯପରେ ତେଷାଂ କପୀନାମସିଭିଃ ଶିତୈଃ। ପ୍ରଵରାନଭିତୋ ଜଘ୍ନୁର୍ଘୋରରୂପା ନିଶାଚରାଃ
ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାରରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଭୟଙ୍କର ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ଘ୍ନନ୍ତମନ୍ଯଂ ଜଘାନାନ୍ଯଃ ପାତଯନ୍ତମପାତଯତ୍। ଗର୍ହମାଣଂ ଜଗର୍ହାନ୍ଯୋ ଦଶନ୍ତମପରୋଽଦଶତ୍
କେହି ଅନ୍ୟକୁ ମାଡ଼ିଲେ, ଅନ୍ୟେ ତାହାକୁ ମାଡ଼ିଲେ; କେହି ଯେଉଁଠି ଫେଙ୍ଗାଯାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ; କେହି ଯେଉଁଠି ଗାଳି ଦେଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଗାଳି ଦେଲେ; କେହି କାମୁଡ଼ିଥିଲେ, ଅନ୍ୟେ ତାକୁ କାମୁଡ଼ିଲେ।
ଦେହୀତ୍ଯନ୍ଯୋ ଦଦାତ୍ଯନ୍ଯୋ ଦଦାମୀତ୍ଯପରଃ ପୁନଃ। କିଂ କ୍ଲେଶଯସି ତିଷ୍ଠେତି ତତ୍ରାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ବଭାଷିରେ
‘ଦେ’ ବୋଲି କେହି କହିଲେ, ଅନ୍ୟେ କହିଲେ ‘ଦେଉଛି’; ଆଉ ଜଣେ କହିଲେ ‘ମୁଁ ଦେଉଛି’; ଅନ୍ୟେ କହିଲେ ‘କାହିଁକି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ? ଦଢ଼ ହୋ’; ଏଭଳି ସେଠାରେ ପରସ୍ପରେ କଥା ହେଉଥିଲେ।
ଵିପ୍ରଲମ୍ଭିତଶସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଵିମୁକ୍ତକଵଚାଯୁଧମ୍। ସମୁଦ୍ଯତମହାପ୍ରାସଂ ମୁଷ୍ଟିଶୂଲାସିକୁନ୍ତଲମ୍
କେହି ଅସ୍ତ୍ର ହରାଇଥିଲେ, କେହି କବଚ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ବିନା ଥିଲେ, କେହି ବଡ଼ ଭାଲା ଉପରେ ଉଠାଇଥିଲେ, କେହି ମୁଷ୍ଟି, ଶୂଳ, ତଳୱାର ଓ କୁଣ୍ଡା ନେଇଥିଲେ—
ପ୍ରାଵର୍ତତ ମହାରୌଦ୍ରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵାନରରକ୍ଷସାମ୍। ଵାନରାନ୍ ଦଶ ସପ୍ତେତି ରାକ୍ଷସା ଜଘ୍ନୁରାହଵେ
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦଶ କିମ୍ବା ସାତିଜଣ ବାନରଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ରାକ୍ଷସାନ୍ ଦଶ ସପ୍ତେତି ଵାନରାଶ୍ଚାଭ୍ଯପାତଯନ୍। ଵିପ୍ରଲମ୍ଭିତଵସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଵିମୁକ୍ତକଵଚଧ୍ଵଜମ୍। ବଲଂ ରାକ୍ଷସମାଲମ୍ବ୍ଯ ଵାନରାଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ତାପରେ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଶ କିମ୍ବା ସାତିଜଣ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। କେହି ଛିନ୍ନବସ୍ତ୍ର, କେହି କବଚ ଓ ପତାକା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ। ବାନରମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଘେରା ଦେଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଆଦି କାବ୍ୟର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଚାସତି ସପ୍ତତି (ପଚାସ ଓ ସପ୍ତତି) ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛଅ ସପ୍ତତିତମ ସର୍ଗ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଂକୁଲେ ତସ୍ମିନ୍ ଘୋରେ ଵୀରଜନକ୍ଷଯେ। ଅଙ୍ଗଦଃ କମ୍ପନଂ ଵୀରମାସସାଦ ରଣୋତ୍ସୁକଃ
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବହୁ ସୂର୍ବୀର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଅଙ୍ଗଦ ବୀର କମ୍ପନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଆହୂଯ ସୋଽଙ୍ଗଦଂ କୋପାତ୍ ତାଡଯାମାସ ଵେଗିତଃ। ଗଦଯା କମ୍ପନଃ ପୂର୍ଵଂ ସ ଚଚାଲ ଭୃଶାହତଃ
କମ୍ପନ ରାଗରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଗଦା ଦେଇ ପ୍ରଥମେ ଆଘାତ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ଅଙ୍ଗଦ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ।
ସ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ଚିକ୍ଷେପ ଶିଖରଂ ଗିରେଃ। ଅର୍ଦିତଶ୍ଚ ପ୍ରହାରେଣ କମ୍ପନଃ ପତିତୋ ଭୁଵି
ପରେ ଅଙ୍ଗଦ ହୁସ୍ତି ଫେରିଲେ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ଅଙ୍ଗଦ ପାହାଡ଼ର ଏକ ଶିଖର ଉଠାଇ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଆଘାତରେ କମ୍ପନ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତତସ୍ତୁ କମ୍ପନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋଣିତାକ୍ଷୋ ହତଂ ରଣେ। ରଥେନାଭ୍ଯପତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତତ୍ରାଙ୍ଗଦମଭୀତଵତ୍
ତାପରେ କମ୍ପନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ ଦେଖି, ଶୋଣିତାକ୍ଷ ତାଙ୍କର ରଥ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିଛି ଭୟ କଲେ ନାହିଁ।