ଚକ୍ରୁଃ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯଥାଵିଧି। ତତଃ କାଲେନ ମହତା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଏବଂ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ କଲେ; ଏହିପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ବୀ
ଚକାରାଵାହନଂ ତତ୍ର ଭାଗାର୍ଥଂ ସର୍ଵଦେଵତାଃ। ନାଭ୍ଯାଗମଂସ୍ତଦା ତତ୍ର ଭାଗାର୍ଥଂ ସର୍ଵଦେଵତାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆବାହନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ କୌଣସି ଦେବତା ତାଙ୍କର ଭାଗ ନେବାକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ କୋପସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ସ୍ରୁଵମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ସକ୍ରୋଧସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସ୍ରୁଭ (ଯଜ୍ଞ ଚମଚ) ଉଠାଇ, କ୍ରୋଧଭାବରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ କହିଲେ—
ପଶ୍ଯ ମେ ତପସୋ ଵୀର୍ଯଂ ସ୍ଵାର୍ଜିତସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର। ଏଷ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ନଯାମି ସ୍ଵର୍ଗମୋଜସା
ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ, ରାଜା; ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ତୁମ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବି।
ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗଚ୍ଛ ନରେଶ୍ଵର। ସ୍ଵାର୍ଜିତଂ କିଂଚିଦପ୍ଯସ୍ତି ମଯା ହି ତପସଃ ଫଲମ୍
ରାଜା, ତୁମେ ତୁମ ଶରୀର ସହିତ ସେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ମୋର ତପସ୍ୟାର କିଛି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି।
ରାଜଂସ୍ତ୍ଵଂ ତେଜସା ତସ୍ଯ ସଶରୀରୋ ଦିଵଂ ଵ୍ରଜ। ଉକ୍ତଵାକ୍ଯେ ମୁନୌ ତସ୍ମିନ୍ ସଶରୀରୋ ନରେଶ୍ଵରଃ
ରାଜା, ସେ ମୁନିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ତୁମ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ; ମୁନି ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଶରୀର ସହିତ
ଦିଵଂ ଜଗାମ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମୁନୀନାଂ ପଶ୍ଯତାଂ ତଦା। ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଂ ପାକଶାସନଃ
ସେ ସମୟରେ ମୁନିମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର
ସହ ସର୍ଵୈଃ ସୁରଗଣୈରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ତ୍ରିଶଙ୍କୋ ଗଚ୍ଛ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଂ ନାସି ସ୍ଵର୍ଗକୃତାଲଯଃ
ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସହିତ ଏହି କଥା କହିଲେ— 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ପୁଣି ଫେରିଯାଅ; ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଯୋଗ୍ୟତା ଅର୍ଜନ କରିନାହାଁ।'
ଗୁରୁଶାପହତୋ ମୂଢ ପତ ଭୂମିମଵାକ୍ଶିରାଃ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ତ୍ରିଶଙ୍କୁରପତତ୍ ପୁନଃ
ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ଅଭିଶପ୍ତ ହୋଇଛ, ମୂଢ଼; ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନକରି ଭୂମିକୁ ପଡ଼; ଏଭଳି ମହେନ୍ଦ୍ର କହିବା ପରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପୁଣି ପଡ଼ିଗଲେ।
ଵିକ୍ରୋଶମାନସ୍ତ୍ରାହୀତି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ କ୍ରୋଶମାନସ୍ଯ କୌଶିକଃ
ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ 'ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖର ଆହ୍ୱାନ କାଉଶିକ ଶୁଣିଲେ।
ରୋଷମାହାରଯତ୍ ତୀଵ୍ରଂ ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍। ଋଷିମଧ୍ଯେ ସ ତେଜସ୍ଵୀ ପ୍ରଜାପତିରିଵାପରଃ
ସେ ତେଜସ୍ବୀ ମୁନି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, 'ଥାଅ, ଥାଅ' ବୋଲି କହିଲେ; ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରଜାପତି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୃଜନ୍ ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗସ୍ଥାନ୍ ସପ୍ତର୍ଷୀନପରାନ୍ ପୁନଃ। ନକ୍ଷତ୍ରଵଂଶମପରମସୃଜତ୍ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଥିବା ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ପୁନି ତିଆରି କଲେ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ନକ୍ଷତ୍ର ବଂଶ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାସ୍ଥାଯ ଋଷିମଧ୍ଯେ ମହାଯଶାଃ। ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ନକ୍ଷତ୍ରଵଂଶଂ ଚ କ୍ରୋଧେନ କଲୁଷୀକୃତଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ଏକ ନୂତନ ନକ୍ଷତ୍ର ବଂଶ ତିଆରି କଲେ।
ଅନ୍ଯମିନ୍ଦ୍ରଂ କରିଷ୍ଯାମି ଲୋକୋ ଵା ସ୍ଯାଦନିନ୍ଦ୍ରକଃ। ଦୈଵତାନ୍ଯପି ସ କ୍ରୋଧାତ୍ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ
ସେ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ର ତିଆରି କରିବି, କିମ୍ବା ଏହି ସଂସାର ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ହେଉ।' ଏହା ସହିତ, ସେ ନୂତନ ଦେବତାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ ପରମସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତାଃ ସର୍ଷିସଙ୍ଘାଃ ସୁରାସୁରାଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନମୂଚୁଃ ସାନୁନଯଂ ଵଚଃ
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ନମ୍ର ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ଅଯଂ ରାଜା ମହାଭାଗ ଗୁରୁଶାପପରିକ୍ଷତଃ। ସଶରୀରୋ ଦିଵଂ ଯାତୁଂ ନାର୍ହତ୍ଯେଵ ତପୋଧନ
'ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ରାଜା ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡ଼ିତ। ହେ ତପସ୍ଵୀ, ସେ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ତେଷାଂ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵାନାଂ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ସୁମହଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ କୌଶିକଃ ସର୍ଵଦେଵତାଃ
ଦେବମାନେଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାନ ଋଷି କୌଶିକ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗଭୀର କଥା କହିଲେ।
ସଶରୀରସ୍ଯ ଭଦ୍ରଂ ଵସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୋରସ୍ଯ ଭୂପତେଃ। ଆରୋହଣଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଂ ନାନୃତଂ କର୍ତୁମୁତ୍ସହେ
'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ହୋଇଛି; ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କରିପାରିବି ନାହିଁ।'
ସ୍ଵର୍ଗୋଽସ୍ତୁ ସଶରୀରସ୍ଯ ତ୍ରିଶଙ୍କୋରସ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତଃ। ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚ ସର୍ଵାଣି ମାମକାନି ଧ୍ରୁଵାଣ୍ଯଥ
'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚିରକାଳ ରୁହନ୍ତୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ମୋର, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ରୁହନ୍ତୁ।'
ଯାଵଲ୍ଲୋକା ଧରିଷ୍ଯନ୍ତି ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଵେତାନି ସର୍ଵଶଃ। ଯତ୍ କୃତାନି ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ତଦନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହଥ
'ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାର ଅଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ରୁହନ୍ତୁ; ଦେବମାନେ ଯାହା କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ମନ୍ଜୁର କରିବା ଉଚିତ।'
ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ମୁନିପୁଂଗଵମ୍। ଏଵଂ ଭଵତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଵେତାନି ସର୍ଵଶଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ, ଏହି ସମସ୍ତ ରୁହନ୍ତୁ, ଏବଂ ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।'
ଗଗନେ ତାନ୍ଯନେକାନି ଵୈଶ୍ଵାନରପଥାଦ୍ ବହିଃ। ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଷୁ ଜ୍ଯୋତିଃଷୁ ଜାଜ୍ଵଲନ୍
ଆକାଶରେ, ଅଗ୍ନିର ପଥର ବାହାରେ, ସେଇ ଅନେକ ନକ୍ଷତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚମକୁଥିଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଵାକ୍ଶିରାସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠତ୍ଵମରସଂନିଭଃ। ଅନୁଯାସ୍ଯନ୍ତି ଚୈତାନି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ନୃପସତ୍ତମମ୍
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ତଳକୁ ମୁଣ୍ଡ କରି, ଅମର ସଦୃଶ ରୁହନ୍ତୁ; ଏହି ତାରାମାନେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ।
କୃତାର୍ଥଂ କୀର୍ତିମନ୍ତଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଗତଂ ଯଥା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ସର୍ଵଦେଵୈରଭିଷ୍ଟୁତଃ
ଏଭଳି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ।
ଋଷିମଧ୍ଯେ ମହାତେଜା ବାଢମିତ୍ଯେଵ ଦେଵତାଃ। ତତୋ ଦେଵା ମହାତ୍ମାନୋ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ। ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତଂ ସର୍ଵେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାନ୍ତେ ନରୋତ୍ତମ
ଋଷିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବତାମାନେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ, ହେ ନରୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ମହାନ ଦେବତା ଓ ତପସ୍ଵୀମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରସ୍ଥିତାନ୍ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାନୃଷୀନ୍। ଅବ୍ରଵୀନ୍ନରଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍ ଵନଵାସିନଃ
ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସେଇ ଋଷିମାନେ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀ ତପସ୍ଵୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, ହେ ନରଶାର୍ଦ୍ୱୂଳ।
ମହାଵିଘ୍ନଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣାମାସ୍ଥିତୋ ଦିଶମ୍। ଦିଶମନ୍ଯାଂ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯାମସ୍ତତ୍ର ତପ୍ସ୍ଯାମହେ ତପଃ
'ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବଡ଼ ବାଧା ଆସିଛି; ଆମେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବା।'
ପଶ୍ଚିମାଯାଂ ଵିଶାଲାଯାଂ ପୁଷ୍କରେଷୁ ମହାତ୍ମନଃ। ସୁଖଂ ତପଶ୍ଚରିଷ୍ଯାମଃ ସୁଖଂ ତଦ୍ଧି ତପୋଵନମ୍
'ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବିଶାଳ ପୁଷ୍କରରେ ଆମେ ସହଜରେ ତପସ୍ୟା କରିପାରିବା; ସେଠାରେ ତପୋବନ ବହୁତ ସୁଖଦାୟକ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜାଃ ପୁଷ୍କରେଷୁ ମହାମୁନିଃ। ତପ ଉଗ୍ରଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ତେପେ ମୂଲଫଲାଶନଃ
ଏଭଳି କହି, ମହାତ୍ମା ମହାମୁନି ପୁଷ୍କରରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ ଓ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ।