ମା ଭୈଷ୍ଟ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵିଷାଦକାଲୋ ଯଦାର୍ଯପୁତ୍ରୌ ହ୍ଯଵଶୌ ଵିଷଣ୍ଣୌ। ସ୍ଵଯଂଭୁଵୋ ଵାକ୍ଯମଥୋଦ୍ଵହନ୍ତୌ ଯତ୍ସାଦିତାଵିନ୍ଦ୍ରଜିତାସ୍ତ୍ରଜାଲୈଃ
“ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟ ଦୁଃଖ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ମହାନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଏବେ ଅସହାୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବକୁ ସହିଛନ୍ତି।”
ତସ୍ମୈ ତୁ ଦତ୍ତଂ ପରମାସ୍ତ୍ରମେତତ୍ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା ବ୍ରାହ୍ମମମୋଘଵୀର୍ଯମ୍। ତନ୍ମାନଯନ୍ତୌ ଯୁଧି ରାଜପୁତ୍ରୌ ନିପାତିତୌ କୋଽତ୍ର ଵିଷାଦକାଲଃ
“ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା କେବେ ବିଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଏହାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବା ସମୟ କେଉଁଠି?”
ବ୍ରାହ୍ମମସ୍ତ୍ରଂ ତତୋ ଧୀମାନ୍ ମାନଯିତ୍ଵା ତୁ ମାରୁତିଃ। ଵିଭୀଷଣଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହନୂମାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ବିଭୀଷଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଓ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧୃଢ଼ ହନୁମାନ୍ ଏପରି କହିଲେ।
ଅସ୍ମିନ୍ନସ୍ତ୍ରହତେ ସୈନ୍ଯେ ଵାନରାଣାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍। ଯୋ ଯୋ ଧାରଯତେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଂ ତମାଶ୍ଵାସଯାଵହେ
“ଏହି ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ବାନର ସେନାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଯେଉଁଜଣ ଆଉ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁଯେଉଁଜଣ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆମେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବା।”
ତାଵୁଭୌ ଯୁଗପଦ୍ ଵୀରୌ ହନୂମଦ୍ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମୌ। ଉଲ୍କାହସ୍ତୌ ତଦା ରାତ୍ରୌ ରଣଶୀର୍ଷେ ଵିଚେରତୁଃ
ତାପରେ, ହନୁମାନ୍ ଓ ବିଭୀଷଣ, ଦୁଇଜଣ ଶୂରବୀର, ହାତରେ ଅଗ୍ନିଶଳା ନେଇ, ରାତିରେ ଯୁଦ୍ଧ ମାଠର ଆଗରେ ଏକାଠି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଭିନ୍ନଲାଙ୍ଗୂଲହସ୍ତୋରୁପାଦାଙ୍ଗୁଲିଶିରୋଧରୈଃ। ସ୍ରଵଦ୍ଭିଃ କ୍ଷତଜଂ ଗାତ୍ରୈଃ ପ୍ରସ୍ରଵଦ୍ଭିଃ ସମନ୍ତତଃ
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ— କେହିଙ୍କର ପୁଛ, କେହିଙ୍କର ହାତ, ଉରୁ, ଆଙ୍ଗୁଠି, ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି; ଦେହରୁ ରକ୍ତ ଝରୁଛି, ଚାରିପାଖରେ ଆଘାତ ହୋଇଛି।
ପତିତୈଃ ପର୍ଵତାକାରୈର୍ଵାନରୈରଭିସଂଵୃତାମ୍। ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ପତିତୈର୍ଦୀପ୍ତୈର୍ଦଦୃଶାତେ ଵସୁଂଧରାମ୍
ପଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ବାନରମାନେ ଓ ଚମକୁଥିବା ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଭୂମିକୁ ଢାକିଦେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ସେମାନେ ଦେଖିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵମଙ୍ଗଦଂ ନୀଲଂ ଶରଭଂ ଗନ୍ଧମାଦନମ୍। ଜାମ୍ବଵନ୍ତଂ ସୁଷେଣଂ ଚ ଵେଗଦର୍ଶିନମେଵ ଚ
ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ, ନୀଳ, ଶରଭ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ଜାମ୍ବବାନ୍, ସୁଷେଣ ଓ ବେଗଦର୍ଶିନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ମୈନ୍ଦଂ ନଲଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ମୁଖଂ ଦ୍ଵିଵିଦଂ ଚାପି ଵାନରମ୍। ଵିଭୀଷଣୋ ହନୂମାଂଶ୍ଚ ଦଦୃଶାତେ ହତାନ୍ ରଣେ
ବିଭୀଷଣ ଓ ହନୁମାନ୍ ମୈନ୍ଦ, ନଳ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୁଖ, ଦ୍ୱିବିଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସପ୍ତଷଷ୍ଟିର୍ହତାଃ କୋଟ୍ଯୋ ଵାନରାଣାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍। ଅହ୍ନଃ ପଞ୍ଚମଶେଷେଣ ଵଲ୍ଲଭେନ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ
ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନ ଦ୍ୱାରା, ଦିନର ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ ବାକି ଥିବାବେଳେ, ସତଷଷ୍ଠି କୋଟି ତୀବ୍ର ବାନର ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।
ସାଗରୌଘନିଭଂ ଭୀମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଣାର୍ଦିତଂ ବଲମ୍। ମାର୍ଗତେ ଜାମ୍ବଵନ୍ତଂ ଚ ହନୂମାନ୍ ସଵିଭୀଷଣଃ
ବାଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସାଗର ତରଙ୍ଗ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଏହି ବହିନୀକୁ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ଜାମ୍ବବାନ୍କୁ ଖୋଜିଲେ।
ସ୍ଵଭାଵଜରଯା ଯୁକ୍ତଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ଶରଶତୈଶ୍ଚିତମ୍। ପ୍ରଜାପତିସୁତଂ ଵୀରଂ ଶାମ୍ଯନ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍
ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୟସ୍କ ଓ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ, ଶତଶତ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ଜାମ୍ବବାନ୍କୁ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆଗୁନି ଝୁଲିଯିବାକୁ ଯାଉଛି, ଏମିତି ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମଭିସଂକ୍ରମ୍ଯ ପୌଲସ୍ତ୍ଯୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। କଚ୍ଚିଦାର୍ଯ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ନ ପ୍ରାଣା ଧ୍ଵଂସିତାସ୍ତଵ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ ତୋ?'
ଵିଭୀଷଣଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାମ୍ବଵାନୃକ୍ଷପୁଙ୍ଗଵଃ। କୃଚ୍ଛ୍ରାଦଭ୍ଯୁଦ୍ଗିରନ୍ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ବିଭୀଷଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରିକ୍ଷମାନ୍ୟ ଜାମ୍ବବାନ୍ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଉଠି, ଏପରି କହିଲେ।
ନୈର୍ଋତେନ୍ଦ୍ର ମହାଵୀର୍ଯ ସ୍ଵରେଣ ତ୍ଵାଭିଲକ୍ଷଯେ। ଵିଦ୍ଧଗାତ୍ରଃ ଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ନ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯାମି ଚକ୍ଷୁଷା
‘ନିଶାଚର ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମର ଶବ୍ଦରୁ ଚିହ୍ନିପାରୁଛି; ମୋ ଦେହ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଚକ୍ଷୁରେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।’
ଅଞ୍ଜନା ସୁପ୍ରଜା ଯେନ ମାତରିଶ୍ଵା ଚ ସୁଵ୍ରତ। ହନୂମାନ୍ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ଧାରଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
‘ଯେଉଁଠାରେ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପବନଦେବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଶୁ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବାନରମୁକୁଟାମଣି ହନୁମାନ୍ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଆଶା ଅଛି।’
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାମ୍ବଵତୋ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚେଦଂ ଵିଭୀଷଣଃ। ଆର୍ଯପୁତ୍ରାଵତିକ୍ରମ୍ଯ କସ୍ମାତ୍ ପୃଚ୍ଛସି ମାରୁତିମ୍
ଜାମ୍ବବନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ କହିଲେ, 'ଆପଣ ଆର୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡି ମାରୁତିଙ୍କ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି?'
ନୈଵ ରାଜନି ସୁଗ୍ରୀଵେ ନାଙ୍ଗଦେ ନାପି ରାଘଵେ। ଆର୍ଯ ସଂଦର୍ଶିତଃ ସ୍ନେହୋ ଯଥା ଵାଯୁସୁତେ ପରଃ
ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଏପରି ବିଶେଷ ସ୍ନେହ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଆର୍ୟ, ଯେପରି ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦେଖାଯାଇଛି।
ଵିଭୀଷଣଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାମ୍ବଵାନ୍ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଶୃଣୁ ନୈର୍ଋତଶାର୍ଦୂଲ ଯସ୍ମାତ୍ ପୃଚ୍ଛାମି ମାରୁତିମ୍
ବିଭୀଷଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଜାମ୍ବବନ କହିଲେ, 'ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ମୁଁ କାହିଁକି ମାରୁତିଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଶୁଣ।'
ଅସ୍ମିଞ୍ଜୀଵତି ଵୀରେ ତୁ ହତମପ୍ଯହତଂ ବଲମ୍। ହନୂମତ୍ଯୁଜ୍ଝିତପ୍ରାଣେ ଜୀଵନ୍ତୋଽପି ମୃତା ଵଯମ୍
ଏହି ବୀର ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ, ସେନା ମରିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ହନୁମାନ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଲେ, ଆମେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ ହେବା ପରି।
ଧରତେ ମାରୁତିସ୍ତାତ ମାରୁତପ୍ରତିମୋ ଯଦି। ଵୈଶ୍ଵାନରସମୋ ଵୀର୍ଯେ ଜୀଵିତାଶା ତତୋ ଭଵେତ୍
ହନୁମାନ, ଯେଉଁଠି ବାୟୁ ସମାନ ଶକ୍ତି ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ଏଉଁଠି ଯଦି ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଛି, ତେବେ ଆମେ ଜୀବନ ଆଶା ରଖିପାରିବା।
ତତୋ ଵୃଦ୍ଧମୁପାଗମ୍ଯ ଵିନଯେନାଭ୍ଯଵାଦଯତ୍। ଗୃହ୍ଯ ଜାମ୍ବଵତଃ ପାଦୌ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ
ତାପରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ବୟସ୍କ ଜାମ୍ବବନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ବିନୟରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହନୂମତୋ ଵାକ୍ଯଂ ତଦା ଵିଵ୍ଯଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ପୁନର୍ଜାତମିଵାତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ସ୍ମର୍କ୍ଷପୁଙ୍ଗଵଃ
ହନୁମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଜାମ୍ବବନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଲା ନିଜେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାତେଜା ହନୂମନ୍ତଂ ସ ଜାମ୍ବଵାନ୍। ଆଗଚ୍ଛ ହରିଶାର୍ଦୂଲ ଵାନରାଂସ୍ତ୍ରାତୁମର୍ହସି
ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଜାମ୍ବବନ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆସ, ବନରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମେ ବନରାମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।'
ନାନ୍ଯୋ ଵିକ୍ରମପର୍ଯାପ୍ତସ୍ତ୍ଵମେଷାଂ ପରମଃ ସଖା। ତ୍ଵତ୍ପରାକ୍ରମକାଲୋଽଯଂ ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି କଞ୍ଚନ
ଏଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାହିଁ; ତୁମେ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମିତ୍ର। ଏହି ସମୟ ତୁମର ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ; ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଖୁନାହିଁ।
ଋକ୍ଷଵାନରଵୀରାଣାମନୀକାନି ପ୍ରହର୍ଷଯ। ଵିଶଲ୍ଯୌ କୁରୁ ଚାପ୍ଯେତୌ ସାଦିତୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଅତିବୀର କଳା ଓ ବନରାମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କର; ଏହି ଦୁଇଜଣ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଠି ଆଘାତ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଉ ନିରାମୟ କର।
ଗତ୍ଵା ପରମମଧ୍ଵାନମୁପର୍ଯୁପରି ସାଗରମ୍। ହିମଵନ୍ତଂ ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ହନୂମନ୍ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି
ହନୁମାନ, ତୁମେ ବିଶାଳ ସାଗର ଉପରେ ଯାଇ, ପରମ ଉଚ୍ଚ ହିମବନ୍ତ ପାହାଡ଼କୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ତତଃ କାଞ୍ଚନମତ୍ଯୁଚ୍ଚମୃଷଭଂ ପର୍ଵତୋତ୍ତମମ୍। କୈଲାସଶିଖରଂ ଚାତ୍ର ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯରିନିଷୂଦନ
ତାପରେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ତୁମେ ସେଠାରେ ଦେଖିବା, ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୈଳାସ ଶିଖର।
ତଯୋଃ ଶିଖରଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରଦୀପ୍ତମତୁଲପ୍ରଭମ୍। ସର୍ଵୌଷଧିଯୁତଂ ଵୀର ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯୋଷଧିପର୍ଵତମ୍
ସେ ଦୁଇ ଶିଖର ମଧ୍ୟରେ, ବୀର, ତୁମେ ଦେଖିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଔଷଧି ପାହାଡ଼, ଅତୁଳ ଚମକ ଓ ସମସ୍ତ ଔଷଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ତସ୍ଯ ଵାନରଶାର୍ଦୂଲ ଚତସ୍ରୋ ମୂର୍ଧ୍ନି ସମ୍ଭଵାଃ। ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯୋଷଧଯୋ ଦୀପ୍ତା ଦୀପଯନ୍ତୀର୍ଦିଶୋ ଦଶ
ସେ ଶିଖର ଉପରେ, ବନରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମେ ଦେଖିବା ଚାରିଟି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଔଷଧି, ଦଶ ଦିଶାକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା।