ଯଥାହ ଵଚନଂ ସର୍ଵଂ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ମୁନିପୁଂଗଵ। କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଯାଜକୋ ଯସ୍ଯ ଚଣ୍ଡାଲସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଯାହା କହିଥିଲି, ତାହା ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ— 'କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ପୂଜାରୀ ହେବେ, ବିଶେଷକରି ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ?'
କଥଂ ସଦସି ଭୋକ୍ତାରୋ ହଵିସ୍ତସ୍ଯ ସୁରର୍ଷଯଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵା ମହାତ୍ମାନୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚାଣ୍ଡାଲଭୋଜନମ୍
ସଭାରେ ଦେବତା ଋଷିମାନେ କିପରି ସେଠାରେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ? କିମ୍ବା ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, କିପରି ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ?
କଥଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ପାଲିତାଃ। ଏତଦ୍ ଵଚନନୈଷ୍ଠୁର୍ଯମୂଚୁଃ ସଂରକ୍ତଲୋଚନାଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ସେମାନେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିବେ? ଏହିପରି କଠୋର କଥା ସେମାନେ କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତାକ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ଵାସିଷ୍ଠା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵେ ସହମହୋଦଯାଃ। ତେଷାଂ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେଷାଂ ମୁନିପୁଂଗଵଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ବାସିଷ୍ଠମାନେ ଏବଂ ମହୋଦୟରୁ ଆସିଥିବାମାନେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି—
କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନଃ ସରୋଷମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଯଦ୍ ଦୂଷଯନ୍ତ୍ଯଦୁଷ୍ଟଂ ମାଂ ତପ ଉଗ୍ରଂ ସମାସ୍ଥିତମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତାକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଦୋଷହୀନ ଏବଂ ଉଗ୍ର ତପସ୍ଵୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି।'
ଭସ୍ମୀଭୂତା ଦୁରାତ୍ମାନୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ। ଅଦ୍ଯ ତେ କାଲପାଶେନ ନୀତା ଵୈଵସ୍ଵତକ୍ଷଯମ୍
'ସେଇ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେବେ। ଆଜି, କାଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧି, ସେମାନେ ବିବସ୍ବତ ଲୋକକୁ ନେଇଯିବେ।'
ସପ୍ତଜାତିଶତାନ୍ଯେଵ ମୃତପାଃ ସମ୍ଭଵନ୍ତୁ ତେ। ଶ୍ଵମାଂସନିଯତାହାରା ମୁଷ୍ଟିକା ନାମ ନିର୍ଘୃଣାଃ
'ସାତ ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ମୃତପା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବେ, କୁକୁର ମାଂସ ଖାଇବେ, ଦୟାହୀନ ଏବଂ ମୁଷ୍ଟିକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ।'
ଵିକୃତାଶ୍ଚ ଵିରୂପାଶ୍ଚ ଲୋକାନନୁଚରନ୍ତ୍ଵିମାନ୍। ମହୋଦଯଶ୍ଚ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ମାମଦୂଷ୍ଯଂ ହ୍ଯଦୂଷଯତ୍
'ବିକୃତ ଏବଂ ବିରୂପ ଦେହରେ, ସମ୍ମାନ ବିନା ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁରିବେ। ଏବଂ ମହୋଦୟ, ଯିଏ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ନିନ୍ଦା କଲେ—'
ଦୂଷିତଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ନିଷାଦତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ପ୍ରାଣାତିପାତନିରତୋ ନିରନୁକ୍ରୋଶତାଂ ଗତଃ
'ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ନିଷାଦ ହେବେ, ପ୍ରାଣୀ ହତ୍ୟାରେ ଲିନ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୟାହୀନ ହେବେ।'
ଦୀର୍ଘକାଲଂ ମମ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଦୁର୍ଗତିଂ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି। ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ଵିରରାମ ମହାତେଜା ଋଷିମଧ୍ଯେ ମହାମୁନିଃ
'ମୋର କ୍ରୋଧରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଦୁଃଖରେ ରହିବ।' ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ୱଳ ଥିବା, ନିରବ ହେଲେ।
thumb|ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏଁ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତପୋବଲହତାନ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵାସିଷ୍ଠାନ୍ ସମହୋଦଯାନ୍। ଋଷିମଧ୍ଯେ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭ୍ଯଭାଷତ
ବାସିଷ୍ଠ ଏବଂ ମହୋଦୟରୁ ଆସିଥିବାମାନେ ତାଙ୍କର ତପୋବଳରେ ଦମିତ ହେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ—
ଅଯମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଦାଯାଦସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁରିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ। ଧର୍ମିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଵଦାନ୍ଯଶ୍ଚ ମାଂ ଚୈଵ ଶରଣଂ ଗତଃ
'ଏହି ତିନ୍ଶଙ୍କୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସନ୍ତାନ, ଧର୍ମିକ ଏବଂ ଦାନଶୀଳ, ଯିଏ ମୋ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।'
ସ୍ଵେନାନେନ ଶରୀରେଣ ଦେଵଲୋକଜିଗୀଷଯା। ଯଥାଯଂ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ଦେଵଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯତି
'ଏହି ନିଜ ଦେହରେ, ଦେବଲୋକ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ସ୍ୱୟଂ ଦେବଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।'
ତଥା ପ୍ରଵର୍ତ୍ଯତାଂ ଯଜ୍ଞୋ ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମଯା ସହ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵ ଏଵ ମହର୍ଷଯଃ
ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଯୋଗ ଦିଅ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ
ଊଚୁଃ ସମେତାଃ ସହସା ଧର୍ମଜ୍ଞା ଧର୍ମସଂହିତମ୍। ଅଯଂ କୁଶିକଦାଯାଦୋ ମୁନିଃ ପରମକୋପନଃ
ଏକଠି ହୋଇ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣି, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ— 'ଏହି କୁଶିକ ଗୋତ୍ରର ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ।'
ଯଦାହ ଵଚନଂ ସମ୍ଯଗେତତ୍ କାର୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ। ଅଗ୍ନିକଲ୍ପୋ ହି ଭଗଵାନ୍ ଶାପଂ ଦାସ୍ଯତି ରୋଷତଃ
ସେ କହିଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ, ସନ୍ଦେହ କରିବାକୁ ନାହିଁ; କାରଣ, ଏହି ପୂଜ୍ୟ ମହାପୁରୁଷ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଇପାରିବେ।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ଯତାଂ ଯଜ୍ଞଃ ସଶରୀରୋ ଯଥା ଦିଵି। ଗଚ୍ଛେଦିକ୍ଷ୍ଵାକୁଦାଯାଦୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତେଜସା
ତେଣୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଏଭଳି ଭାବେ ଚାଲିବା ଉଚିତ, ଯେଣିକି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ଶରୀର ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପୋବଳରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ।
ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ଯତାଂ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵେ ସମଧିତିଷ୍ଠତ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହର୍ଷଯଃ ସଂଜହ୍ରୁସ୍ତାଃ କ୍ରିଯାସ୍ତଦା
ତେଣୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଉ, ସମସ୍ତେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନ କର। ଏଭଳି କହି, ସେଇ ସମୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ସେଇ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଯାଜକଶ୍ଚ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭଵତ୍ କ୍ରତୌ। ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ମନ୍ତ୍ରଵନ୍ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦାଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତେଜସ୍ବୀ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ଯାଜକ ହେଲେ; ଅନ୍ୟ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ନିଜ କାମ କଲେ।
ଚକ୍ରୁଃ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯଥାଵିଧି। ତତଃ କାଲେନ ମହତା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଏବଂ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ କଲେ; ଏହିପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ବୀ
ଚକାରାଵାହନଂ ତତ୍ର ଭାଗାର୍ଥଂ ସର୍ଵଦେଵତାଃ। ନାଭ୍ଯାଗମଂସ୍ତଦା ତତ୍ର ଭାଗାର୍ଥଂ ସର୍ଵଦେଵତାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆବାହନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ କୌଣସି ଦେବତା ତାଙ୍କର ଭାଗ ନେବାକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ କୋପସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ସ୍ରୁଵମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ସକ୍ରୋଧସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସ୍ରୁଭ (ଯଜ୍ଞ ଚମଚ) ଉଠାଇ, କ୍ରୋଧଭାବରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ କହିଲେ—
ପଶ୍ଯ ମେ ତପସୋ ଵୀର୍ଯଂ ସ୍ଵାର୍ଜିତସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର। ଏଷ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ନଯାମି ସ୍ଵର୍ଗମୋଜସା
ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ, ରାଜା; ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ତୁମ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବି।
ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗଚ୍ଛ ନରେଶ୍ଵର। ସ୍ଵାର୍ଜିତଂ କିଂଚିଦପ୍ଯସ୍ତି ମଯା ହି ତପସଃ ଫଲମ୍
ରାଜା, ତୁମେ ତୁମ ଶରୀର ସହିତ ସେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ମୋର ତପସ୍ୟାର କିଛି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି।
ରାଜଂସ୍ତ୍ଵଂ ତେଜସା ତସ୍ଯ ସଶରୀରୋ ଦିଵଂ ଵ୍ରଜ। ଉକ୍ତଵାକ୍ଯେ ମୁନୌ ତସ୍ମିନ୍ ସଶରୀରୋ ନରେଶ୍ଵରଃ
ରାଜା, ସେ ମୁନିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ତୁମ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ; ମୁନି ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଶରୀର ସହିତ
ଦିଵଂ ଜଗାମ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମୁନୀନାଂ ପଶ୍ଯତାଂ ତଦା। ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଂ ପାକଶାସନଃ
ସେ ସମୟରେ ମୁନିମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର
ସହ ସର୍ଵୈଃ ସୁରଗଣୈରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ତ୍ରିଶଙ୍କୋ ଗଚ୍ଛ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଂ ନାସି ସ୍ଵର୍ଗକୃତାଲଯଃ
ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସହିତ ଏହି କଥା କହିଲେ— 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ପୁଣି ଫେରିଯାଅ; ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଯୋଗ୍ୟତା ଅର୍ଜନ କରିନାହାଁ।'
ଗୁରୁଶାପହତୋ ମୂଢ ପତ ଭୂମିମଵାକ୍ଶିରାଃ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ତ୍ରିଶଙ୍କୁରପତତ୍ ପୁନଃ
ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ଅଭିଶପ୍ତ ହୋଇଛ, ମୂଢ଼; ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନକରି ଭୂମିକୁ ପଡ଼; ଏଭଳି ମହେନ୍ଦ୍ର କହିବା ପରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପୁଣି ପଡ଼ିଗଲେ।
ଵିକ୍ରୋଶମାନସ୍ତ୍ରାହୀତି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ କ୍ରୋଶମାନସ୍ଯ କୌଶିକଃ
ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ 'ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖର ଆହ୍ୱାନ କାଉଶିକ ଶୁଣିଲେ।