ମୁହୂର୍ତମାସୀତ୍ ସ ଗତାସୁକଲ୍ପଃ ପ୍ରତ୍ଯାଗତାତ୍ମା ସହସା ସୁରାରିଃ। ଉତ୍ପତ୍ଯ ସଂଧ୍ଯାଭ୍ରସମାନଵର୍ଣ- ସ୍ତଂ ଵାରିରାଜାତ୍ମଜମାଜଘାନ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସେ ମୃତ ସଦୃଶ ଥିଲେ, ହଠାତ୍ ସଚେତନ ହୋଇ, ଦେବଶତ୍ରୁ ଉଛଳି, ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘ ପରି ରଙ୍ଗରେ, ଜଳରାଜଙ୍କ ପୁଅକୁ ଘାତ କଲେ।
ସ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ଭୂମିତଲେ ପପାତ ମୁହୂର୍ତମୁତ୍ପତ୍ଯ ପୁନଃ ସସଂଜ୍ଞଃ। ତାମେଵ ତସ୍ଯାଦ୍ରିଵରାଦ୍ରିକଲ୍ପାଂ ଗଦାଂ ସମାଵିଧ୍ଯ ଜଘାନ ସଂଖ୍ଯେ
ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, କିଛି ସମୟ ପରେ ପୁନି ସଚେତନ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ଗଦା ଧରି, ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଘାତ କଲେ।
ସା ତସ୍ଯ ରୌଦ୍ରା ସମୁପେତ୍ଯ ଦେହଂ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ଦେଵାଧ୍ଵରଵିପ୍ରଶତ୍ରୋଃ। ବିଭେଦ ଵକ୍ଷଃ କ୍ଷତଜଂ ଚ ଭୂରି ସୁସ୍ରାଵ ଧାତ୍ଵମ୍ଭ ଇଵାଦ୍ରିରାଜଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ତାହାର ଶରୀରକୁ ଆସି ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଛାତିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା, ଏବଂ ବହୁତ ରକ୍ତ ଝରିଲା, ଯେପରି ଗିରିରାଜରୁ ପାଣି ବହିଯାଏ।
ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ଗଦାଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗଦାଂ ଭୀମାମାଵିଧ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଗଦାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଧାଇଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଗଦାଟିକୁ ଧରି, ପୁଣିପୁଣି ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ।
ମତ୍ତାନୀକଂ ମହାତ୍ମା ସ ଜଘାନ ରଣମୂର୍ଧନି। ସ ସ୍ଵଯା ଗଦଯା ଭଗ୍ନୋ ଵିଶୀର୍ଣଦଶନେକ୍ଷଣଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ଯୁଦ୍ଧମାଞ୍ଚରେ ମଦୋନ୍ମତ ଅନୀକକୁ ଆଘାତ କଲେ; ତାଙ୍କର ନିଜ ଗଦାରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସହ ବର୍ଗ ଦଶ ଚକ୍ଷୁ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା।
ନିପପାତ ତଦା ମତ୍ତୋ ଵଜ୍ରାହତ ଇଵାଚଲଃ। ଵିଶୀର୍ଣନଯନେ ଭୂମୌ ଗତସତ୍ତ୍ଵେ ଗତାଯୁଷି। ପତିତେ ରାକ୍ଷସେ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଦ୍ରୁତଂ ରାକ୍ଷସଂ ବଲମ୍
ସେ ମଦୋନ୍ମତ ଅନୀକ ବଜ୍ର ପଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ପ୍ରାଣ ଓ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ; ସେ ରାକ୍ଷସ ପଡ଼ିଯିବା ସହ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ସେନା ପଳାଇଗଲା।
ତସ୍ମିନ୍ ହତେ ଭ୍ରାତରି ରାଵଣସ୍ଯ ତନ୍ନୈର୍ଋତାନାଂ ବଲମର୍ଣଵାଭମ୍। ତ୍ଯକ୍ତାଯୁଧଂ କେଵଲଜୀଵିତାର୍ଥଂ ଦୁଦ୍ରାଵ ଭିନ୍ନାର୍ଣଵସଂନିକାଶମ୍
ରାବଣଙ୍କର ସେ ଭାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ସମୁଦ୍ର ସମାନ ବିଶାଳ ନିଶାଚର ସେନା ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ମାତ୍ର ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭାଗିଗଲା, ଭଙ୍ଗୁର ସମୁଦ୍ର ପରି।
thumb|ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏହି ଏକସପ୍ତତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ୍ଵବଲଂ ଵ୍ଯଥିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁମୁଲଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍। ଭ୍ରାତୄଂଶ୍ଚ ନିହତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମାନ୍
ନିଜ ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ଦେଖି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ଭାଇମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି,
ପିତୃଵ୍ଯୌ ଚାପି ସଂଦୃଶ୍ଯ ସମରେ ସଂନିପାତିତୌ। ଯୁଦ୍ଧୋନ୍ମତ୍ତଂ ଚ ମତ୍ତଂ ଚ ଭ୍ରାତରୌ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମୌ
ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଚଚ୍ଛାମାନେ ପଡ଼ିଯିବା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ଦୁଇ ଭାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ହେବାକୁ ଦେଖି,
ଚୁକୋପ ଚ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଵରୋ ଯୁଧି। ଅତିକାଯୋଽଦ୍ରିସଂକାଶୋ ଦେଵଦାନଵଦର୍ପହା
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ, ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ ଅତିକାୟ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ସ ଭାସ୍କରସହସ୍ରସ୍ଯ ସଂଘାତମିଵ ଭାସ୍ଵରମ୍। ରଥମାରୁହ୍ଯ ଶକ୍ରାରିରଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵାନରାନ୍
ସେ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହୋଇ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଧାଇଯାଇଲେ।
ସ ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ତଦା ଚାପଂ କିରୀଟୀ ମୃଷ୍ଟକୁଣ୍ଡଲଃ। ନାମ ସଂଶ୍ରାଵଯାମାସ ନନାଦ ଚ ମହାସ୍ଵନମ୍
ସେ କିରିଟ ଓ ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଟାଣି, ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତେନ ସିଂହପ୍ରଣାଦେନ ନାମଵିଶ୍ରାଵଣେନ ଚ। ଜ୍ଯାଶବ୍ଦେନ ଚ ଭୀମେନ ତ୍ରାସଯାମାସ ଵାନରାନ୍
ତାଙ୍କର ସିଂହ ଭଳି ଗର୍ଜନ, ନାମ ଘୋଷଣା ଓ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ତାଣିବାର ଶବ୍ଦରେ ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେହମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋଽଯମୁତ୍ଥିତଃ। ଭଯାର୍ତା ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ସଂଶ୍ରଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହର ଅତିଶୟ ମହିମା ଦେଖି—କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ନିଜେ ଉଠିଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି—ସମସ୍ତ ବାନର ଭୟରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ତେ ତସ୍ଯ ରୂପମାଲୋକ୍ଯ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତ୍ରିଵିକ୍ରମେ। ଭଯାଦ୍ ଵାନରଯୋଧାସ୍ତେ ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ
ତାଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ତିନି ପଦ ନେଲେ, ସେପରି ଭୟରେ ବାନର ସେନା ଏଦିକି ସେଦିକି ପଳାଇଗଲା।
ତେଽତିକାଯଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵାନରା ମୂଢଚେତସଃ। ଶରଣ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜମାହଵେ
ଅତିକାୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି ବାନରମାନେ ଭ୍ରମିତ ମନେ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ତତୋଽତିକାଯଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ରଥସ୍ଥଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍। ଦଦର୍ଶ ଧନ୍ଵିନଂ ଦୂରାଦ୍ ଗର୍ଜନ୍ତଂ କାଲମେଘଵତ୍
ତାପରେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ଦୂରରୁ ଅତିକାୟଙ୍କୁ ରଥରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖିଲେ, ଧନୁଷ୍ୟଧାରୀ ଏବଂ ଘନ ମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା।
ସ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାକାଯଂ ରାଘଵସ୍ତୁ ସୁଵିସ୍ମିତଃ। ଵାନରାନ୍ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ଚ ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ
ସେ ମହାକାୟଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଘବ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ବାନରମାନେକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୋଽସୌ ପର୍ଵତସଂକାଶୋ ଧନୁଷ୍ମାନ୍ ହରିଲୋଚନଃ। ଯୁକ୍ତେ ହଯସହସ୍ରେଣ ଵିଶାଲେ ସ୍ଯନ୍ଦନେ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ ପରି ଆକାର, ଧନୁଷ୍ୟଧାରୀ, ସିଂହ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥିବା ବିଶାଳ ରଥରେ ଯିଏ ଦଢ଼ିଛି, ସେ କିଏ?
ଯ ଏଷ ନିଶିତୈଃ ଶୂଲୈଃ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ପ୍ରାସତୋମରୈଃ। ଅର୍ଚିଷ୍ମଦ୍ଭିର୍ଵୃତୋ ଭାତି ଭୂତୈରିଵ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଳ, ତୀବ୍ର ବାଣ ଓ ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ଭଳି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘିରି ରହିଛି, ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭୂତମାନେ ଯେପରି ଘେରି ରଖନ୍ତି, ସେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଛନ୍ତି।
କାଲଜିହ୍ଵାପ୍ରକାଶାଭିର୍ଯ ଏଷୋଽଭିଵିରାଜତେ। ଆଵୃତୋ ରଥଶକ୍ତୀଭିର୍ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଭିରିଵ ତୋଯଦଃ
ଯିଏ ରଥର ଶକ୍ତିମାନ୍ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, କାଳର ଜିହ୍ବା ପରି ଚମକୁଛି, ସେ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ଚମକିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଧନୂଂଷି ଚାସ୍ଯ ସଜ୍ଜାନି ହେମପୃଷ୍ଠାନି ସର୍ଵଶଃ। ଶୋଭଯନ୍ତି ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଶକ୍ରଚାପମିଵାମ୍ବରମ୍
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧନୁଷ, ସୁନାରେ ମୁଡ଼ିଥିବା, ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଇରିସ୍ ଆକାଶକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ।
ଯ ଏଷ ରକ୍ଷଃଶାର୍ଦୂଲୋ ରଣଭୂମିଂ ଵିରାଜଯନ୍। ଅଭ୍ଯେତି ରଥିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରଥେନାଦିତ୍ଯଵର୍ଚସା
ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରଥରେ ବସିଥିବା ରଥୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଧ୍ଵଜଶୃଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠେନ ରାହୁଣାଭିଵିରାଜତେ। ସୂର୍ଯରଶ୍ମିପ୍ରଭୈର୍ବାଣୈର୍ଦିଶୋ ଦଶ ଵିରାଜଯନ୍
ଧ୍ୱଜ ରଥର ଶିଖରରେ ରାହୁ ପରି ଲଗାଯାଇଛି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ଚମକୁଥିବା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛନ୍ତି।
ତ୍ରିନତଂ ମେଘନିର୍ହ୍ରାଦଂ ହେମପୃଷ୍ଠମଲଂକୃତମ୍। ଶତକ୍ରତୁଧନୁଃପ୍ରଖ୍ଯଂ ଧନୁଶ୍ଚାସ୍ଯ ଵିରାଜତେ
ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ତିନି ଥର ବାନ୍ଧା, ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଧ୍ୱନି କରୁଛି, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ପରି ଚମକୁଛି।
ସଧ୍ଵଜଃ ସପତାକଶ୍ଚ ସାନୁକର୍ଷୋ ମହାରଥଃ। ଚତୁଃସାଦିସମାଯୁକ୍ତୋ ମେଘସ୍ତନିତନିଃସ୍ଵନଃ
ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକା ସହିତ, ପଛରେ ଅଂଶ ଥିବା, ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟଣାଯାଉଥିବା ଏହି ମହାରଥ, ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଧ୍ୱନି କରୁଛି।
ଵିଂଶତିର୍ଦଶ ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ତୂଣାସ୍ଯ ରଥମାସ୍ଥିତାଃ। କାର୍ମୁକାଣି ଚ ଭୀମାନି ଜ୍ଯାଶ୍ଚ କାଞ୍ଚନପିଙ୍ଗଲାଃ
ତାଙ୍କର ରଥରେ ବିଶଟି, ଦଶଟି ଓ ଅଠଟି ତୁଣୀ ରହିଛି, ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ ଓ ସୁନାପିଙ୍ଗଳ ତାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଦ୍ଵୌ ଚ ଖଡ୍ଗୌ ଚ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥୌ ପ୍ରଦୀପ୍ତୌ ପାର୍ଶ୍ଵଶୋଭିତୌ। ଚତୁର୍ହସ୍ତତ୍ସରୁଯୁତୌ ଵ୍ଯକ୍ତହସ୍ତଦଶାଯତୌ
ତାଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତଳୱାର, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଚାରିଟି ହାତ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦଶଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ଥିବା ହାତଲାଗି ଅଛି।
ରକ୍ତକଣ୍ଠଗୁଣୋ ଧୀରୋ ମହାପର୍ଵତସଂନିଭଃ। କାଲଃ କାଲମହାଵକ୍ତ୍ରୋ ମେଘସ୍ଥ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ
ଲାଲ ଗଳା ତାର ସହିତ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼, ସେ କାଳ ପରି, ବଡ଼ ମୁହଁ ଥିବା, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି।