ଚୁକୋପ ପରମାମର୍ଷୀ ମତ୍ତୋ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵଃ। ଜଗ୍ରାହାର୍ଚିଷ୍ମତୀଂ ଚାପି ଗଦାଂ ସର୍ଵାଯସୀଂ ତଦା
ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅସହ୍ୟ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ ତକ୍ଷଣାତ୍ ତାଙ୍କ ଜ୍ୱଳନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋହାର ଗଦା ଧରିଲେ।
ହେମପଟ୍ଟପରିକ୍ଷିପ୍ତାଂ ମାଂସଶୋଣିତଫେନିଲାମ୍। ଵିରାଜମାନାଂ ଵିପୁଲାଂ ଶତ୍ରୁଶୋଣିତତର୍ପିତାମ୍
ସେ ଗଦାଟି ସୁନାର ପଟ୍ଟିରେ ଶୋଭିତ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଫେନରେ ଲପେଟାଯାଇଥିଲା, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଅଳୋକିକ ଓ ବଡ଼, ଶତ୍ରୁମାନେ ରକ୍ତରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ତେଜସା ସମ୍ପ୍ରଦୀପ୍ତାଗ୍ରାଂ ରକ୍ତମାଲ୍ଯଵିଭୂଷିତାମ୍। ଐରାଵତମହାପଦ୍ମସାର୍ଵଭୌମଭଯାଵହାମ୍
ଏହାର ଶିର ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା, ଲାଲ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଏଇରାବତ ହାତୀ, ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲା।
ଗଦାମାଦାଯ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମତ୍ତୋ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵଃ। ହରୀନ୍ ସମଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିରିଵ ଜ୍ଵଲନ୍
ସେ ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତି ଗଦା ନେଇ, କ୍ରୋଧିତ ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହୋଇ, ବାନରମାନେ ଉପରେ ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳେ, ସେପରି ଧାଉଥିଲେ।
ଅଥର୍ଷଭଃ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ଵାନରୋ ରାଵଣାନୁଜମ୍। ମତ୍ତାନୀକମୁପାଗମ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ତସ୍ଯାଗ୍ରତୋ ବଲୀ
ତାପରେ ବଳବାନ ବାନର, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଛଳି ରାବଣଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯାଇ, ମଦୋନ୍ମତ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଦଉଁଥିଲେ।
ତଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍। ଆଜଘାନୋରସି କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗଦଯା ଵଜ୍ରକଲ୍ପଯା
ସେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଦଢ଼ି ଦଉଁଥିବା ବାନରକୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ବଜ୍ରପରି କଠିନ ଗଦାରେ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ।
ସ ତଯାଭିହତସ୍ତେନ ଗଦଯା ଵାନରର୍ଷଭଃ। ଭିନ୍ନଵକ୍ଷାଃ ସମାଧୂତଃ ସୁସ୍ରାଵ ରୁଧିରଂ ବହୁ
ସେ ଗଦା ଘାତରେ ବାନରମାନ୍ୟଙ୍କ ଛାତି ଫାଟିଗଲା, ଶରୀର ଅନେକ ରକ୍ତ ଝରିଲା, ସେ ଅତି ଦୁଃଖ ପାଇଲେ।
ସ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଚିରାତ୍ ସଂଜ୍ଞାମୃଷଭୋ ଵାନରେଶ୍ଵରଃ। କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵିସ୍ଫୁରମାଣୌଷ୍ଠୋ ମହାପାର୍ଶ୍ଵମୁଦୈକ୍ଷତ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସେ ବାନରମାନ୍ୟ ସଚେତନ ହେଲେ, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଠୋଠ କମ୍ପିଥିଲା, ସେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ।
ସ ଵେଗଵାନ୍ ଵେଗଵଦଭ୍ଯୁପେତ୍ଯ ତଂ ରାକ୍ଷସଂ ଵାନରଵୀରମୁଖ୍ଯଃ। ସଂଵର୍ତ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିଂ ସହସା ଜଘାନ ବାହ୍ଵନ୍ତରେ ଶୈଲନିକାଶରୂପଃ
ତାପରେ ବାନରବୀରମାନ୍ୟ ବାୟୁପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଯାଇ, ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କଲେ, ମୁଷ୍ଟି ଭିତରେ ଚାପି ଦୁଇ ବାହୁ ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ତାଙ୍କୁ ଘାତ କଲେ।
ସ କୃତ୍ତମୂଲଃ ସହସେଵ ଵୃକ୍ଷଃ କ୍ଷିତୌ ପପାତ କ୍ଷତଜୋକ୍ଷିତାଙ୍ଗଃ। ତାଂ ଚାସ୍ଯ ଘୋରାଂ ଯମଦଣ୍ଡକଲ୍ପାଂ ଗଦାଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯାଶୁ ତଦା ନନାଦ
ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି ସେ ରକ୍ଷସ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା; ପରେ ଭୟଙ୍କର ଯମଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଗଦା ଧରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଗର୍ଜନ କଲେ।
ମୁହୂର୍ତମାସୀତ୍ ସ ଗତାସୁକଲ୍ପଃ ପ୍ରତ୍ଯାଗତାତ୍ମା ସହସା ସୁରାରିଃ। ଉତ୍ପତ୍ଯ ସଂଧ୍ଯାଭ୍ରସମାନଵର୍ଣ- ସ୍ତଂ ଵାରିରାଜାତ୍ମଜମାଜଘାନ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସେ ମୃତ ସଦୃଶ ଥିଲେ, ହଠାତ୍ ସଚେତନ ହୋଇ, ଦେବଶତ୍ରୁ ଉଛଳି, ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘ ପରି ରଙ୍ଗରେ, ଜଳରାଜଙ୍କ ପୁଅକୁ ଘାତ କଲେ।
ସ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ଭୂମିତଲେ ପପାତ ମୁହୂର୍ତମୁତ୍ପତ୍ଯ ପୁନଃ ସସଂଜ୍ଞଃ। ତାମେଵ ତସ୍ଯାଦ୍ରିଵରାଦ୍ରିକଲ୍ପାଂ ଗଦାଂ ସମାଵିଧ୍ଯ ଜଘାନ ସଂଖ୍ଯେ
ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, କିଛି ସମୟ ପରେ ପୁନି ସଚେତନ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ଗଦା ଧରି, ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଘାତ କଲେ।
ସା ତସ୍ଯ ରୌଦ୍ରା ସମୁପେତ୍ଯ ଦେହଂ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ଦେଵାଧ୍ଵରଵିପ୍ରଶତ୍ରୋଃ। ବିଭେଦ ଵକ୍ଷଃ କ୍ଷତଜଂ ଚ ଭୂରି ସୁସ୍ରାଵ ଧାତ୍ଵମ୍ଭ ଇଵାଦ୍ରିରାଜଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ତାହାର ଶରୀରକୁ ଆସି ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଛାତିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା, ଏବଂ ବହୁତ ରକ୍ତ ଝରିଲା, ଯେପରି ଗିରିରାଜରୁ ପାଣି ବହିଯାଏ।
ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ଗଦାଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଗଦାଂ ଭୀମାମାଵିଧ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଗଦାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଧାଇଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଗଦାଟିକୁ ଧରି, ପୁଣିପୁଣି ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ।
ମତ୍ତାନୀକଂ ମହାତ୍ମା ସ ଜଘାନ ରଣମୂର୍ଧନି। ସ ସ୍ଵଯା ଗଦଯା ଭଗ୍ନୋ ଵିଶୀର୍ଣଦଶନେକ୍ଷଣଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ଯୁଦ୍ଧମାଞ୍ଚରେ ମଦୋନ୍ମତ ଅନୀକକୁ ଆଘାତ କଲେ; ତାଙ୍କର ନିଜ ଗଦାରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସହ ବର୍ଗ ଦଶ ଚକ୍ଷୁ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା।
ନିପପାତ ତଦା ମତ୍ତୋ ଵଜ୍ରାହତ ଇଵାଚଲଃ। ଵିଶୀର୍ଣନଯନେ ଭୂମୌ ଗତସତ୍ତ୍ଵେ ଗତାଯୁଷି। ପତିତେ ରାକ୍ଷସେ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଦ୍ରୁତଂ ରାକ୍ଷସଂ ବଲମ୍
ସେ ମଦୋନ୍ମତ ଅନୀକ ବଜ୍ର ପଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ପ୍ରାଣ ଓ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ; ସେ ରାକ୍ଷସ ପଡ଼ିଯିବା ସହ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ସେନା ପଳାଇଗଲା।
ତସ୍ମିନ୍ ହତେ ଭ୍ରାତରି ରାଵଣସ୍ଯ ତନ୍ନୈର୍ଋତାନାଂ ବଲମର୍ଣଵାଭମ୍। ତ୍ଯକ୍ତାଯୁଧଂ କେଵଲଜୀଵିତାର୍ଥଂ ଦୁଦ୍ରାଵ ଭିନ୍ନାର୍ଣଵସଂନିକାଶମ୍
ରାବଣଙ୍କର ସେ ଭାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ସମୁଦ୍ର ସମାନ ବିଶାଳ ନିଶାଚର ସେନା ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ମାତ୍ର ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭାଗିଗଲା, ଭଙ୍ଗୁର ସମୁଦ୍ର ପରି।
thumb|ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏହି ଏକସପ୍ତତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ୍ଵବଲଂ ଵ୍ଯଥିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁମୁଲଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍। ଭ୍ରାତୄଂଶ୍ଚ ନିହତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମାନ୍
ନିଜ ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ଦେଖି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ଭାଇମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି,
ପିତୃଵ୍ଯୌ ଚାପି ସଂଦୃଶ୍ଯ ସମରେ ସଂନିପାତିତୌ। ଯୁଦ୍ଧୋନ୍ମତ୍ତଂ ଚ ମତ୍ତଂ ଚ ଭ୍ରାତରୌ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମୌ
ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଚଚ୍ଛାମାନେ ପଡ଼ିଯିବା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ଦୁଇ ଭାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ହେବାକୁ ଦେଖି,
ଚୁକୋପ ଚ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଵରୋ ଯୁଧି। ଅତିକାଯୋଽଦ୍ରିସଂକାଶୋ ଦେଵଦାନଵଦର୍ପହା
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ, ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ ଅତିକାୟ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ସ ଭାସ୍କରସହସ୍ରସ୍ଯ ସଂଘାତମିଵ ଭାସ୍ଵରମ୍। ରଥମାରୁହ୍ଯ ଶକ୍ରାରିରଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵାନରାନ୍
ସେ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହୋଇ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଧାଇଯାଇଲେ।
ସ ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ତଦା ଚାପଂ କିରୀଟୀ ମୃଷ୍ଟକୁଣ୍ଡଲଃ। ନାମ ସଂଶ୍ରାଵଯାମାସ ନନାଦ ଚ ମହାସ୍ଵନମ୍
ସେ କିରିଟ ଓ ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଟାଣି, ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତେନ ସିଂହପ୍ରଣାଦେନ ନାମଵିଶ୍ରାଵଣେନ ଚ। ଜ୍ଯାଶବ୍ଦେନ ଚ ଭୀମେନ ତ୍ରାସଯାମାସ ଵାନରାନ୍
ତାଙ୍କର ସିଂହ ଭଳି ଗର୍ଜନ, ନାମ ଘୋଷଣା ଓ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ତାଣିବାର ଶବ୍ଦରେ ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେହମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋଽଯମୁତ୍ଥିତଃ। ଭଯାର୍ତା ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ସଂଶ୍ରଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହର ଅତିଶୟ ମହିମା ଦେଖି—କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ନିଜେ ଉଠିଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି—ସମସ୍ତ ବାନର ଭୟରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ତେ ତସ୍ଯ ରୂପମାଲୋକ୍ଯ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତ୍ରିଵିକ୍ରମେ। ଭଯାଦ୍ ଵାନରଯୋଧାସ୍ତେ ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ
ତାଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ତିନି ପଦ ନେଲେ, ସେପରି ଭୟରେ ବାନର ସେନା ଏଦିକି ସେଦିକି ପଳାଇଗଲା।
ତେଽତିକାଯଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵାନରା ମୂଢଚେତସଃ। ଶରଣ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜମାହଵେ
ଅତିକାୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି ବାନରମାନେ ଭ୍ରମିତ ମନେ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ତତୋଽତିକାଯଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ରଥସ୍ଥଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍। ଦଦର୍ଶ ଧନ୍ଵିନଂ ଦୂରାଦ୍ ଗର୍ଜନ୍ତଂ କାଲମେଘଵତ୍
ତାପରେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ଦୂରରୁ ଅତିକାୟଙ୍କୁ ରଥରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖିଲେ, ଧନୁଷ୍ୟଧାରୀ ଏବଂ ଘନ ମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା।
ସ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାକାଯଂ ରାଘଵସ୍ତୁ ସୁଵିସ୍ମିତଃ। ଵାନରାନ୍ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ଚ ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ
ସେ ମହାକାୟଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଘବ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ବାନରମାନେକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୋଽସୌ ପର୍ଵତସଂକାଶୋ ଧନୁଷ୍ମାନ୍ ହରିଲୋଚନଃ। ଯୁକ୍ତେ ହଯସହସ୍ରେଣ ଵିଶାଲେ ସ୍ଯନ୍ଦନେ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ ପରି ଆକାର, ଧନୁଷ୍ୟଧାରୀ, ସିଂହ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥିବା ବିଶାଳ ରଥରେ ଯିଏ ଦଢ଼ିଛି, ସେ କିଏ?