ଵିଭୀଷଣଵଚସ୍ତାଵତ୍ କୁମ୍ଭକର୍ଣପ୍ରହସ୍ତଯୋଃ। ଵିନାଶୋଽଯଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ମାଂ ଵ୍ରୀଡଯତି ଦାରୁଣଃ
ବିଭୀଷଣଙ୍କର କଥାକୁ ମୁଁ ଅବହେଳା କରିଥିଲି, ଏହିଠାରୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କର ବିନାଶ ହେଲା, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଲଜ୍ଜା ମୋତେ ଅତି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।
ତସ୍ଯାଯଂ କର୍ମଣଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିପାକୋ ମମ ଶୋକଦଃ। ଯନ୍ମଯା ଧାର୍ମିକଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସ ନିରସ୍ତୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ମୋର କର୍ମର ଏହି ଫଳ ଆସିଛି, ଯାହା ମୋତେ ଶୋକ ଦେଉଛି—ଧର୍ମିକ ଓ ମହିମାଶାଳୀ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ମୁଁ ବାହାର କରିଦେଇଥିଲି।
ଇତି ବହୁଵିଧମାକୁଲାନ୍ତରାତ୍ମା କୃପଣମତୀଵ ଵିଲପ୍ଯ କୁମ୍ଭକର୍ଣମ୍। ନ୍ଯପତଦପି ଦଶାନନୋ ଭୃଶାର୍ତ- ସ୍ତମନୁଜମିନ୍ଦ୍ରରିପୁଂ ହତଂ ଵିଦିତ୍ଵା
ଏଭଳି ଭାବରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ମନ ଭରି, ବଡ଼ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଏବେ ଜଣିଲେ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କର ଭାଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୃତ, ତେଣୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ସେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
thumb|ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉଣସଠିଏ ଶ୍ଲୋକ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଏଵଂ ଵିଲପମାନସ୍ଯ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୋକାଭିଭୂତସ୍ଯ ତ୍ରିଶିରା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ରାବଣ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାକୁ ଶୁଣି, ତିନିମୁହା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏଵମେଵ ମହାଵୀର୍ଯୋ ହତୋ ନସ୍ତାତମଧ୍ଯମଃ। ନ ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷା ରାଜନ୍ ଵିଲପନ୍ତି ଯଥା ଭଵାନ୍
ଏଭଳି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନାୟକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜା, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନୂନଂ ତ୍ରିଭୁଵନସ୍ଯାପି ପର୍ଯାପ୍ତସ୍ତ୍ଵମସି ପ୍ରଭୋ। ସ କସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାକୃତ ଇଵ ଶୋଚସ୍ଯାତ୍ମାନମୀଦୃଶମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ତିନିଭୁବନ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ; ତେବେ ଏଭଳି ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ନିଜ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି?
ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତାସ୍ତି ତେ ଶକ୍ତିଃ କଵଚଂ ସାଯକୋ ଧନୁଃ। ସହସ୍ରଖରସଂଯୁକ୍ତୋ ରଥୋ ମେଘସମସ୍ଵନଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶକ୍ତି, କବଚ, ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି; ହଜାର ଖରା ଯୁକ୍ତ ରଥ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଧ୍ୱନି କରେ।
ତ୍ଵଯାସକୃଦ୍ଧି ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଵିଶସ୍ତା ଦେଵଦାନଵାଃ। ସ ସର୍ଵାଯୁଧସମ୍ପନ୍ନୋ ରାଘଵଂ ଶାସ୍ତୁମର୍ହସି
ଆପଣ ଅନେକଥର ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ଅବଶ୍ୟ ଦମନ କରିପାରିବେ।
କାମଂ ତିଷ୍ଠ ମହାରାଜ ନିର୍ଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ରଣେ। ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯାମି ତେ ଶତ୍ରୂନ୍ ଗରୁଡଃ ପନ୍ନଗାନିଵ
ମହାରାଜ, ଆପଣ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏହିଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବି; ଗରୁଡ଼ ସାପମାନେକୁ ଯେପରି ଉଠାଇ ନେଉଛି, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମୁଁ ଦୂର କରିଦେବି।
ଶମ୍ବରୋ ଦେଵରାଜେନ ନରକୋ ଵିଷ୍ଣୁନା ଯଥା। ତଥାଦ୍ଯ ଶଯିତା ରାମୋ ମଯା ଯୁଧି ନିପାତିତଃ
ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଶମ୍ବରକୁ ମାରିଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ନରକକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ମାରି ଶୋଇ ଦେଇବି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ରିଶିରସୋ ଵାକ୍ଯଂ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ। ପୁନର୍ଜାତମିଵାତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ କାଲଚୋଦିତଃ
ତିନିମୁହାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ରାଜା ରାବଣ ଭାବିଲେ ଯେ ସେ ନବଜନ୍ମ ନେଲେ, କାଳର ଚେତନାରେ ପ୍ରେରିତ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ରିଶିରସୋ ଵାକ୍ଯଂ ଦେଵାନ୍ତକନରାନ୍ତକୌ। ଅତିକାଯଶ୍ଚ ତେଜସ୍ଵୀ ବଭୂଵୁର୍ଯୁଦ୍ଧହର୍ଷିତାଃ
ତିନିମୁହାଙ୍କର ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଅତିକାୟ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତତୋଽହମହମିତ୍ଯେଵଂ ଗର୍ଜନ୍ତୋ ନୈର୍ଋତର୍ଷଭାଃ। ରାଵଣସ୍ଯ ସୁତା ଵୀରାଃ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମାଃ
ତାପରେ, 'ମୁଁ ସର୍ବୋପରି' ବୋଲି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଗର୍ଜନ କରି, ରାବଣଙ୍କର ସାହସୀ ପୁଅମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ମାଯାଵିଶାରଦାଃ। ସର୍ଵେ ତ୍ରିଦଶଦର୍ପଘ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସମରଦୁର୍ମଦାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ମାୟାକୁଶଳ, ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମତ୍ତ।
ସର୍ଵେ ସୁବଲସମ୍ପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ଵିସ୍ତୀର୍ଣକୀର୍ତଯଃ। ସର୍ଵେ ସମରମାସାଦ୍ଯ ନ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ସ୍ମ ନିର୍ଜିତାଃ
ସମସ୍ତେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରସାରିତ; ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପରାଜିତ ହେବାର କଥା ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ।
ଦେଵୈରପି ସଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ ସକିଂନରମହୋରଗୈଃ। ସର୍ଵେଽସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷୋ ଵୀରାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ। ସର୍ଵେ ପ୍ରଵରଵିଜ୍ଞାନାଃ ସର୍ଵେ ଲବ୍ଧଵରାସ୍ତଥା
ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ବୀରମାନେ—ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ—କେବେ ମଧ୍ୟ ପରାଜିତ କରିପାରିନଥିଲେ।
ସ ତୈସ୍ତଥା ଭାସ୍କରତୁଲ୍ଯଵର୍ଚସୈଃ ସୁତୈର୍ଵୃତଃ ଶତ୍ରୁବଲଶ୍ରିଯାର୍ଦନୈଃ। ରରାଜ ରାଜା ମଘଵାନ୍ ଯଥାମରୈ- ର୍ଵୃତୋ ମହାଦାନଵଦର୍ପନାଶନୈଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ, ଶତ୍ରୁ ସେନାର ମହିମାକୁ ନଶ୍ୱନ୍ନ କରୁଥିବା ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ରାଜା ଏଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ମହାଦାନବମାନେଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରୁଥିଲେ।
ସ ପୁତ୍ରାନ୍ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଭୂଷଯିତ୍ଵା ଚ ଭୂଷଣୈଃ। ଆଶୀର୍ଭିଶ୍ଚ ପ୍ରଶସ୍ତାଭିଃ ପ୍ରେଷଯାମାସ ଵୈ ରଣେ
ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭଲ ଭଲ ଗହଣା ପିନ୍ଧାଇଦେଲେ ଏବଂ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପଠାଇଲେ।
ଯୁଦ୍ଧୋନ୍ମତ୍ତଂ ଚ ମତ୍ତଂ ଚ ଭ୍ରାତରୌ ଚାପି ରାଵଣଃ। ରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ କୁମାରାଣାଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ସଂଯୁଗେ
ରାବଣ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହରେ ମତ୍ତ ଥିଲେ, ପୁଅମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପଠାଇଲେ।
ତେଽଭିଵାଦ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ରାଵଣଂ ଲୋକରାଵଣମ୍। କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚୈଵ ମହାକାଯାଃ ପ୍ରତସ୍ଥିରେ
ସେଇ ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ସର୍ଵୌଷଧୀଭିର୍ଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ସମାଲଭ୍ଯ ମହାବଲାଃ। ନିର୍ଜଗ୍ମୁର୍ନୈର୍ଋତଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ଷଡେତେ ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଔଷଧ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଲଗାଇ, ଏହି ଛଅ ଜଣ ନିଶାଚର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରି ବାହାରିଗଲେ।
ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚାତିକାଯଶ୍ଚ ଦେଵାନ୍ତକନରାନ୍ତକୌ। ମହୋଦରମହାପାର୍ଶ୍ଵୌ ନିର୍ଜଗ୍ମୁଃ କାଲଚୋଦିତାଃ
ତ୍ରିଶିରା, ଅତିକାୟ, ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ମହୋଦର ଓ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ—ଏହିମାନେ ଭାଗ୍ୟର ଆଗ୍ରହରେ ବାହାରିଗଲେ।
ତତଃ ସୁଦର୍ଶନଂ ନାଗଂ ନୀଲଜୀମୂତସଂନିଭମ୍। ଐରାଵତକୁଲେ ଜାତମାରୁରୋହ ମହୋଦରଃ
ତାପରେ ମହୋଦର ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମେଘ ଭଳି କଳା, ଏବଂ ଏୟାରାବତ ବଂଶର ସୁଦର୍ଶନ ନାମକ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ସର୍ଵାଯୁଧସମାଯୁକ୍ତସ୍ତୂଣୀଭିଶ୍ଚାପ୍ଯଲଂକୃତଃ। ରରାଜ ଗଜମାସ୍ଥାଯ ସଵିତେଵାସ୍ତମୂର୍ଧନି
ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ତୁଣୀର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେ ହାତୀ ଉପରେ ବସି, ସଂଧ୍ୟାବେଳରେ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ହଯୋତ୍ତମସମାଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵାଯୁଧସମାକୁଲମ୍। ଆରୁରୋହ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଶିରା ରାଵଣାତ୍ମଜଃ
ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ତ୍ରିଶିରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଭରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ତ୍ରିଶିରା ରଥମାସ୍ଥାଯ ଵିରରାଜ ଧନୁର୍ଧରଃ। ସଵିଦ୍ଯୁଦୁଲ୍କଃ ସଜ୍ଵାଲଃ ସେନ୍ଦ୍ରଚାପ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ
ଧନୁର୍ଧର ତ୍ରିଶିରା ରଥ ଉପରେ ବସି, ବିଦ୍ୟୁତ, ଉଲ୍କା ଓ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ଶୋଭିତ ମେଘ ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ।
ତ୍ରିଭିଃ କିରୀଟୈସ୍ତ୍ରିଶିରାଃ ଶୁଶୁଭେ ସ ରଥୋତ୍ତମେ। ହିମଵାନିଵ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ରିଭିଃ କାଞ୍ଚନପର୍ଵତୈଃ
ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡରେ ତିନିଟି ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା ତ୍ରିଶିରା ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଉପରେ ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତର ତିନିଟି ସୁନାର ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅତିକାଯୋଽତିତେଜସ୍ଵୀ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସୁତସ୍ତଦା। ଆରୁରୋହ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍
ତାପରେ ଅତିକାୟ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଓ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ସୁଚକ୍ରାକ୍ଷଂ ସୁସଂଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵନୁକର୍ଷଂ ସୁକୂବରମ୍। ତୂଣୀବାଣାସନୈର୍ଦୀପ୍ତଂ ପ୍ରାସାସିପରିଘାକୁଲମ୍
ସେଇ ରଥର ଚକ୍ର ଉତ୍ତମ, ଯୋଗାଯୋଗ ଭଲ, ନିଜ ଧ୍ୱନି ଥିଲା, କୁମ୍ଭ ଉତ୍ତମ ଥିଲା, ତୁଣୀ, ବାଣ, ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏବଂ ବେଶ କଠିନ ଅସ୍ତ୍ର, ତଳୱାର, ଗଦା ଭରିଥିଲା।