ରାଜନ୍ ସ କାଲସଂକାଶଃ ସଂଯୁକ୍ତଃ କାଲକର୍ମଣା। ଵିଦ୍ରାଵ୍ଯ ଵାନରୀଂ ସେନାଂ ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଚ ଵାନରାନ୍
ହେ ରାଜା, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ, ବାନର ସେନାକୁ ଭଂଗ କରି ଅନେକ ବାନରକୁ ଖାଇଦେଲେ।
ପ୍ରତପିତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତୁ ପ୍ରଶାନ୍ତୋ ରାମତେଜସା। କାଯେନାର୍ଧପ୍ରଵିଷ୍ଟେନ ସମୁଦ୍ରଂ ଭୀମଦର୍ଶନମ୍
କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦଳିଦେବା ପରେ, ସେ ରାମଙ୍କ ତେଜରେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଅର୍ଧାଂଶ ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିଲା ଏବଂ ସେ ନିର୍ବିକାର ହୋଇଗଲେ।
ନିକୃତ୍ତନାସାକର୍ଣେନ ଵିକ୍ଷରଦ୍ରୁଧିରେଣ ଚ। ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ଦ୍ଵାରଂ ଶରୀରେଣ ଲଙ୍କାଯାଃ ପର୍ଵତୋପମଃ
ନାକ ଓ କାନ କଟାଯିବା ପରେ, ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା ଶରୀର ସହିତ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେହ ଦେଇ ସେ ଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରକୁ ଅଟକାଇ ରହିଲା।
କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତଵ ଭ୍ରାତା କାକୁତ୍ସ୍ଥଶରପୀଡିତଃ। ଅଗଣ୍ଡଭୂତୋ ଵିଵୃତୋ ଦାଵଦଗ୍ଧ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ତୁମର ଭାଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କର ତୀରରେ ଆହତ, ଦେହ ଭଙ୍ଗା ହୋଇ, ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି ପଡ଼ି ରହିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିନିହତଂ ସଂଖ୍ଯେ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲମ୍। ରାଵଣଃ ଶୋକସଂତପ୍ତୋ ମୁମୋହ ଚ ପପାତ ଚ
ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣିଲେ, ରାବଣ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପିତୃଵ୍ଯଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵାନ୍ତକନରାନ୍ତକୌ। ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚାତିକାଯଶ୍ଚ ରୁରୁଦୁଃ ଶୋକପୀଡିତାଃ
ପିସା ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି, ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଅତିକାୟ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଭ୍ରାତରଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା। ମହୋଦରମହାପାର୍ଶ୍ଵୌ ଶୋକାକ୍ରାନ୍ତୌ ବଭୂଵତୁଃ
ନିର୍ମଳ କର୍ମ ଥିବା ରାମଙ୍କ ହାତରେ ଭାଇ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି, ମହୋଦର ଓ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ।
ତତଃ କୃଚ୍ଛ୍ରାତ୍ ସମାସାଦ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣଵଧାଦ୍ ଦୀନୋ ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାପରେ, ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ହୁଅଁସିଆସି, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭ୍ରମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ବିଲାପ କଲେ।
ହା ଵୀର ରିପୁଦର୍ପଘ୍ନ କୁମ୍ଭକର୍ଣ ମହାବଲ। ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵିହାଯ ଵୈ ଦୈଵାଦ୍ ଯାତୋଽସି ଯମସାଦନମ୍
ହା ବୀର, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ! ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯମର ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲା।
ମମ ଶଲ୍ଯମନୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ବାନ୍ଧଵାନାଂ ମହାବଲ। ଶତ୍ରୁସୈନ୍ଯଂ ପ୍ରତାପ୍ଯୈକଃ କ୍ଵ ମାଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ଗଚ୍ଛସି
ମୋ ଓ ଆମ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରି, ଏକାକି ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଦହିଦେଲୁ, ଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛ?
ଇଦାନୀଂ ଖଲ୍ଵହଂ ନାସ୍ମି ଯସ୍ଯ ମେ ପତିତୋ ଭୁଜଃ। ଦକ୍ଷିଣୋଽଯଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନ ବିଭେମି ସୁରାସୁରାତ୍
ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ସେଇ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୋ ଭରସାର ଡାହାଣ ହାତ ଛିଣିଗଲା; ମୁଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବଙ୍କୁ ଭୟ କରେ ନାହିଁ।
କଥମେଵଂଵିଧୋ ଵୀରୋ ଦେଵଦାନଵଦର୍ପହା। କାଲାଗ୍ନିପ୍ରତିମୋ ହ୍ଯଦ୍ଯ ରାଘଵେଣ ରଣେ ହତଃ
ଏପରି ବୀର, ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, କାଳାଗ୍ନି ସମାନ, କିପରି ଆଜି ରାଘବଙ୍କ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ?
ଯସ୍ଯ ତେ ଵଜ୍ରନିଷ୍ପେଷୋ ନ କୁର୍ଯାଦ୍ ଵ୍ଯସନଂ ସଦା। ସ କଥଂ ରାମବାଣାର୍ତଃ ପ୍ରସୁପ୍ତୋଽସି ମହୀତଲେ
ଯାହାକୁ ବଜ୍ରର ଆଘାତ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିନଥିଲା, ସେ କିପରି ଏବେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଶୁଇଯାଇଛ?
ଏତେ ଦେଵଗଣାଃ ସାର୍ଧମୃଷିଭିର୍ଗଗନେ ସ୍ଥିତାଃ। ନିହତଂ ତ୍ଵାଂ ରଣେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିନଦନ୍ତି ପ୍ରହର୍ଷିତାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ବଧ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଛନ୍ତି।
ଧ୍ରୁଵମଦ୍ଯୈଵ ସଂହୃଷ୍ଟା ଲବ୍ଧଲକ୍ଷାଃ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ। ଆରୋକ୍ଷ୍ଯନ୍ତୀହ ଦୁର୍ଗାଣି ଲଙ୍କାଦ୍ଵାରାଣି ସର୍ଵଶଃ
ନିଶ୍ଚିତ ଆଜି, ମନ୍ଦ୍ରମୁଦିତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ବନରାଜିମାନେ, ଏଠାରେ ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ କୋଟ ଓ ଦ୍ୱାର ଆକ୍ରମଣ କରିବେ।
ରାଜ୍ଯେନ ନାସ୍ତି ମେ କାର୍ଯଂ କିଂ କରିଷ୍ଯାମି ସୀତଯା। କୁମ୍ଭକର୍ଣଵିହୀନସ୍ଯ ଜୀଵିତେ ନାସ୍ତି ମେ ମତିଃ
ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଦରକାର ନାହିଁ, ସୀତା ସହିତ କଣ କରିବି? କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ନଥିବାରେ, ଏଇ ଜୀବନ ଉପରେ ମୋର ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଦ୍ଯହଂ ଭ୍ରାତୃହନ୍ତାରଂ ନ ହନ୍ମି ଯୁଧି ରାଘଵମ୍। ନନୁ ମେ ମରଣଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ଚେଦଂ ଵ୍ଯର୍ଥଜୀଵିତମ୍
ଯଦି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଇଁ ଘାତକ ରାମଙ୍କୁ ମାରିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଅର୍ଥହୀନ ଜୀବନଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଭଲ।
ଅଦ୍ଯୈଵ ତଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଦେଶଂ ଯତ୍ରାନୁଜୋ ମମ। ନହି ଭ୍ରାତୄନ୍ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ କ୍ଷଣଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ
ଆଜି ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ ଅଛନ୍ତି; ଭାଇମାନେ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବିନାହିଁ।
ଦେଵା ହି ମାଂ ହସିଷ୍ଯନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୂର୍ଵାପକାରିଣମ୍। କଥମିନ୍ଦ୍ରଂ ଜଯିଷ୍ଯାମି କୁମ୍ଭକର୍ଣ ହତେ ତ୍ଵଯି
ଦେବମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ ହସିବେ, କାରଣ ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲି; କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ମୁଁ କିପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବି?
ତଦିଦଂ ମାମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିଭୀଷଣଵଚଃ ଶୁଭମ୍। ଯଦଜ୍ଞାନାନ୍ମଯା ତସ୍ଯ ନ ଗୃହୀତଂ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଭଲ କଥା ଏବେ ମୋ ମନେ ପଡ଼ୁଛି; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନରେ, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲି।
ଵିଭୀଷଣଵଚସ୍ତାଵତ୍ କୁମ୍ଭକର୍ଣପ୍ରହସ୍ତଯୋଃ। ଵିନାଶୋଽଯଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ମାଂ ଵ୍ରୀଡଯତି ଦାରୁଣଃ
ବିଭୀଷଣଙ୍କର କଥାକୁ ମୁଁ ଅବହେଳା କରିଥିଲି, ଏହିଠାରୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କର ବିନାଶ ହେଲା, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଲଜ୍ଜା ମୋତେ ଅତି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।
ତସ୍ଯାଯଂ କର୍ମଣଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିପାକୋ ମମ ଶୋକଦଃ। ଯନ୍ମଯା ଧାର୍ମିକଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସ ନିରସ୍ତୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ମୋର କର୍ମର ଏହି ଫଳ ଆସିଛି, ଯାହା ମୋତେ ଶୋକ ଦେଉଛି—ଧର୍ମିକ ଓ ମହିମାଶାଳୀ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ମୁଁ ବାହାର କରିଦେଇଥିଲି।
ଇତି ବହୁଵିଧମାକୁଲାନ୍ତରାତ୍ମା କୃପଣମତୀଵ ଵିଲପ୍ଯ କୁମ୍ଭକର୍ଣମ୍। ନ୍ଯପତଦପି ଦଶାନନୋ ଭୃଶାର୍ତ- ସ୍ତମନୁଜମିନ୍ଦ୍ରରିପୁଂ ହତଂ ଵିଦିତ୍ଵା
ଏଭଳି ଭାବରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ମନ ଭରି, ବଡ଼ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଏବେ ଜଣିଲେ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କର ଭାଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୃତ, ତେଣୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ସେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
thumb|ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉଣସଠିଏ ଶ୍ଲୋକ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଏଵଂ ଵିଲପମାନସ୍ଯ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୋକାଭିଭୂତସ୍ଯ ତ୍ରିଶିରା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ରାବଣ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାକୁ ଶୁଣି, ତିନିମୁହା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏଵମେଵ ମହାଵୀର୍ଯୋ ହତୋ ନସ୍ତାତମଧ୍ଯମଃ। ନ ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷା ରାଜନ୍ ଵିଲପନ୍ତି ଯଥା ଭଵାନ୍
ଏଭଳି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନାୟକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜା, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନୂନଂ ତ୍ରିଭୁଵନସ୍ଯାପି ପର୍ଯାପ୍ତସ୍ତ୍ଵମସି ପ୍ରଭୋ। ସ କସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାକୃତ ଇଵ ଶୋଚସ୍ଯାତ୍ମାନମୀଦୃଶମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ତିନିଭୁବନ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ; ତେବେ ଏଭଳି ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ନିଜ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି?
ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତାସ୍ତି ତେ ଶକ୍ତିଃ କଵଚଂ ସାଯକୋ ଧନୁଃ। ସହସ୍ରଖରସଂଯୁକ୍ତୋ ରଥୋ ମେଘସମସ୍ଵନଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶକ୍ତି, କବଚ, ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି; ହଜାର ଖରା ଯୁକ୍ତ ରଥ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଧ୍ୱନି କରେ।
ତ୍ଵଯାସକୃଦ୍ଧି ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଵିଶସ୍ତା ଦେଵଦାନଵାଃ। ସ ସର୍ଵାଯୁଧସମ୍ପନ୍ନୋ ରାଘଵଂ ଶାସ୍ତୁମର୍ହସି
ଆପଣ ଅନେକଥର ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ଅବଶ୍ୟ ଦମନ କରିପାରିବେ।
କାମଂ ତିଷ୍ଠ ମହାରାଜ ନିର୍ଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ରଣେ। ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯାମି ତେ ଶତ୍ରୂନ୍ ଗରୁଡଃ ପନ୍ନଗାନିଵ
ମହାରାଜ, ଆପଣ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏହିଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବି; ଗରୁଡ଼ ସାପମାନେକୁ ଯେପରି ଉଠାଇ ନେଉଛି, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମୁଁ ଦୂର କରିଦେବି।