ଆଯୁଧାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ଵିପ୍ରକୀର୍ଯନ୍ତ ଭୂତଲେ। ସ ନିରାଯୁଧମାତ୍ମାନଂ ଯଦା ମେନେ ମହାବଲଃ
ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଭୂମିରେ ଛିଟିଯିବାରୁ, ସେ ମହାବଳୀ ନିଜକୁ ନିରଅସ୍ତ୍ର ଭାବିଲେ।
ମୁଷ୍ଟିଭ୍ଯାଂ ଚ କରାଭ୍ଯାଂ ଚ ଚକାର କଦନଂ ମହତ୍। ସ ବାଣୈରତିଵିଦ୍ଧାଙ୍ଗଃ କ୍ଷତଜେନ ସମୁକ୍ଷିତଃ। ରୁଧିରଂ ପରିସୁସ୍ରାଵ ଗିରିଃ ପ୍ରସ୍ରଵଣଂ ଯଥା
ସେ ନିଜ ମୁଷ୍ଟି ଓ ହାତରେ ବଡ଼ ହାନା କରିଲେ। ବାଣରେ ଘାୟଳ ହୋଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ, ପାହାଡ଼ରୁ ଝରଣା ପରି ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ କଲେ।
ସ ତୀଵ୍ରେଣ ଚ କୋପେନ ରୁଧିରେଣ ଚ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ଵାନରାନ୍ ରାକ୍ଷସାନୃକ୍ଷାନ୍ ଖାଦନ୍ ସ ପରିଧାଵତି
ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଓ ରକ୍ତପାତରେ ଅବସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ବାନର, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭାଲୁମାନେ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଖାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅଥ ଶୃଙ୍ଗଂ ସମାଵିଧ୍ଯ ଭୀମଂ ଭୀମପରାକ୍ରମଃ। ଚିକ୍ଷେପ ରାମମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ବଲଵାନନ୍ତକୋପମଃ
ତାପରେ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେ ରାକ୍ଷସ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉଠାଇ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଶକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଛାଡ଼ିଲେ।
ଅପ୍ରାପ୍ତମନ୍ତରା ରାମଃ ସପ୍ତଭିସ୍ତମଜିହ୍ମଗୈଃ। ଚିଚ୍ଛେଦ ଗିରିଶୃଙ୍ଗଂ ତଂ ପୁନଃ ସଂଧାଯ କାର୍ମୁକମ୍
ସେ ଶିଖର ରାମଙ୍କୁ ପହଁଚିବା ପୂର୍ବରୁ, ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ତାଣି, ସିଧା ଚାଲିଥିବା ସାତଟି ବାଣରେ ସେ ଶିଖରକୁ କାଟିଦେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ତସ୍ଯ ଶୃଙ୍ଗଂ ମହତ୍ ତଦା। ଶରୈଃ କାଞ୍ଚନଚିତ୍ରାଙ୍ଗୈଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ଭରତାଗ୍ରଜଃ
ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଭରତଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ରାମ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଥିବା ବାଣରେ ସେ ମହାନ ଶିଖରକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ତନ୍ମେରୁଶିଖରାକାରଂ ଦ୍ଯୋତମାନମିଵ ଶ୍ରିଯା। ଦ୍ଵେ ଶତେ ଵାନରାଣାଂ ଚ ପତମାନମପାତଯତ୍
ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସେ ଶିଖର ଝରିପଡ଼ି, ଦୁଇଶ ଜଣ ବାନରଙ୍କ ଉପରେ ଚାପିପଡ଼ିଲା।
ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାମମବ୍ରଵୀତ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣଵଧେ ଯୁକ୍ତୋ ଯୋଗାନ୍ ପରିମୃଶନ୍ ବହୂନ୍
ସେ ସମୟରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ ଉପାୟ ଭାବି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନୈଵାଯଂ ଵାନରାନ୍ ରାଜନ୍ ନ ଵିଜାନାତି ରାକ୍ଷସାନ୍। ମତ୍ତଃ ଶୋଣିତଗନ୍ଧେନ ସ୍ଵାନ୍ ପରାଂଶ୍ଚୈଵ ଖାଦତି
ହେ ରାଜା, ଏହି ରାକ୍ଷସ ରକ୍ତ ଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ବାନର କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ କିଏ ଅଟେ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଲୋକ ଓ ଶତ୍ରୁ ଦୁହିଁକୁ ଖାଇଯାଉଛି।
ସାଧ୍ଵେନମଧିରୋହନ୍ତୁ ସର୍ଵତୋ ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ଯୂଥପାଶ୍ଚ ଯଥା ମୁଖ୍ଯାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଵସ୍ମିନ୍ ସମନ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଏଠାରେ ଚାଢ଼ନ୍ତୁ, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ବାନର ନାୟକମାନେ ସେଠାରେ ଚାରିପାଖରେ ଉଭା ରହନ୍ତୁ।
ଅଦ୍ଯାଯଂ ଦୁର୍ମତିଃ କାଲେ ଗୁରୁଭାରପ୍ରପୀଡିତଃ। ପ୍ରଚରନ୍ ରାକ୍ଷସୋ ଭୂମୌ ନାନ୍ଯାନ୍ ହନ୍ଯାତ୍ ପ୍ଲଵଂଗମାନ୍
ଆଜି ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନର ରାକ୍ଷସ ଭାରରେ ଦବିଯାଇଛି, ଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାନରକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ତେ ସମାରୁରୁହୁର୍ହୃଷ୍ଟାଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲାଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବଳଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତୁ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମାରୂଢଃ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ। ଵ୍ଯଧୂନଯତ୍ ତାନ୍ ଵେଗେନ ଦୁଷ୍ଟହସ୍ତୀଵ ହସ୍ତିପାନ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରାଗରେ ଭରିଯାଇ, ବାନରମାନେ ଉପରେ ଚଢ଼ିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଜୋରରେ ହେଲାଇଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ହାତୀ ତାଙ୍କର ମାହୁତମାନେକୁ ହେଲାଇଦିଏ।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିର୍ଧୁତାନ୍ ରାମୋ ରୁଷ୍ଟୋଽଯମିତି ରାକ୍ଷସମ୍। ସମୁତ୍ପପାତ ଵେଗେନ ଧନୁରୁତ୍ତମମାଦଦେ
ସେମାନେ ଏପରି ହେଲାଇଦେଖି, ରାମ ରାକ୍ଷସ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ଝାପିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣୋ ଧୀରୋ ନିର୍ଦହନ୍ନିଵ ଚକ୍ଷୁଷା। ରାଘଵୋ ରାକ୍ଷସଂ ଵେଗାଦଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗିତଃ। ଯୂଥପାନ୍ ହର୍ଷଯନ୍ ସର୍ଵାନ୍ କୁମ୍ଭକର୍ଣବଲାର୍ଦିତାନ୍
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଆଖି, ଧୃଢ଼ ମନ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳୁଥିବା ରାଘବ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରାକ୍ଷସ ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ, ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବଳରେ ଦମିଥିବା ସମସ୍ତ ବାନର ନାୟକମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ସ ଚାପମାଦାଯ ଭୁଜଂଗକଲ୍ପଂ ଦୃଢଜ୍ଯମୁଗ୍ରଂ ତପନୀଯଚିତ୍ରମ୍। ହରୀନ୍ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ସମୁତ୍ପପାତ ରାମୋ ନିବଦ୍ଧୋତ୍ତମତୂଣବାଣଃ
ସେ ତାଙ୍କର ସର୍ପ ପରି ଧନୁଷ, ଦୃଢ଼ ତାର ଓ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଧନୁଷ ନେଇ, ଉତ୍ତମ ବାଣରେ ଭରିଥିବା ତୁଣୀ ଧରି, ବାନରମାନେକୁ ଆଶ୍ୱାସ ଦେଇ, ରାମ ଆଗକୁ ଝାପିଲେ।
ସ ଵାନରଗଣୈସ୍ତୈସ୍ତୁ ଵୃତଃ ପରମଦୁର୍ଜଯୈଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣାନୁଚରୋ ଵୀରଃ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥେ ମହାବଲଃ
ଏହି ଅପରାଜିତ ବାନରମାନେ ସହିତ ଘିରିଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ରାମ, ଶୂର ଓ ବଳଶାଳୀ, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ମହାତ୍ମାନଂ କିରୀଟିନମରିଂଦମମ୍। ଶୋଣିତାପ୍ଲୁତରକ୍ତାକ୍ଷଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲଃ
ସେ ମହାତ୍ମା, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ବଳଶାଳୀ, ତାଙ୍କର ଆଖି ରକ୍ତରେ ଲାଲ ଏବଂ ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଛି।
ସର୍ଵାନ୍ ସମଭିଧାଵନ୍ତଂ ଯଥା ରୁଷ୍ଟଂ ଦିଶାଗଜମ୍। ମାର୍ଗମାଣଂ ହରୀନ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ରାକ୍ଷସୈଃ ପରିଵାରିତମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଘିରିଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ ଝାପିପଡ଼ୁଥିବା, ଦିଗର ରାଗିତ ହାତୀ ପରି, ବାନରମାନେକୁ ଖୋଜୁଥିବା।
ଵିନ୍ଧ୍ଯମନ୍ଦରସଂକାଶଂ କାଞ୍ଚନାଙ୍ଗଦଭୂଷଣମ୍। ସ୍ରଵନ୍ତଂ ରୁଧିରଂ ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ ଵର୍ଷମେଘମିଵୋତ୍ଥିତମ୍
ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସୁନାର କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଝରୁଥିଲା, ନୂତନ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି।
ଜିହ୍ଵଯା ପରିଲିହ୍ଯନ୍ତଂ ସୃକ୍କିଣୀ ଶୋଣିତୋକ୍ଷିତେ। ମୃଦ୍ନନ୍ତଂ ଵାନରାନୀକଂ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମମ୍
ସେ ଜିଭାରେ ରକ୍ତ ଲାଗିଥିବା ଠୋଠକୁ ଚାଟୁଥିଲେ, ବାନର ସେନାକୁ ଚକ୍କି ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ସମୟର ଶେଷରେ ଯମର ଆଗମନ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତାନଲଵର୍ଚସମ୍। ଵିସ୍ଫାରଯାମାସ ତଦା କାର୍ମୁକଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ
ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖି, ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଟାଣିଲେ।
ସ ତସ୍ଯ ଚାପନିର୍ଘୋଷାତ୍ କୁପିତୋ ରାକ୍ଷସର୍ଷଭଃ। ଅମୃଷ୍ଯମାଣସ୍ତଂ ଘୋଷମଭିଦୁଦ୍ରାଵ ରାଘଵମ୍
ଧନୁଷର ଧ୍ୱନିରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେଇ ଶବ୍ଦ ସହିପାରିଲେନି, ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଝାପିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଵାତୋଦ୍ଧତମେଘକଲ୍ପଂ ଭୁଜଂଗରାଜୋତ୍ତମଭୋଗବାହୁଃ। ତମାପତନ୍ତଂ ଧରଣୀଧରାଭ- ମୁଵାଚ ରାମୋ ଯୁଧି କୁମ୍ଭକର୍ଣମ୍
ତା'ପରେ ବାୟୁରେ ଉଡୁଥିବା ମେଘ ପରି, ସର୍ପରାଜଙ୍କ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଚକ୍ର ପରି ହାତ, ପାହାଡ଼ ପରି ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ କହିଲେ—
ଆଗଚ୍ଛ ରକ୍ଷୋଽଧିପ ମା ଵିଷାଦ- ମଵସ୍ଥିତୋଽହଂ ପ୍ରଗୃହୀତଚାପଃ। ଅଵେହି ମାଂ ରାକ୍ଷସଵଂଶନାଶନଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ମୁହୂର୍ତାଦ୍ ଭଵିତା ଵିଚେତାଃ
ଆସ, ରାକ୍ଷସମାନେର ମୁଖ୍ୟ! ଭୟ କରନି। ମୁଁ ଧନୁଷ ଧରି ଏଠାରେ ଉଭା ଅଛି। ମୋତେ ରାକ୍ଷସ ବଂଶ ନାଶକ ବୋଲି ଜାଣ। ଅତି ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ଅଚେତନ ହେବ।
ରାମୋଽଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଜହାସ ଵିକୃତସ୍ଵନମ୍। ଅଭ୍ଯଧାଵତ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ହରୀନ୍ ଵିଦ୍ରାଵଯନ୍ ରଣେ
‘ଏହି ରାମ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ସେ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱରରେ ହସିଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ବାନରମାନେ ଉପରେ ଝାପିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନେକୁ ଭଗାଇଦେଲେ।
ଦାରଯନ୍ନିଵ ସର୍ଵେଷାଂ ହୃଦଯାନି ଵନୌକସାମ୍। ପ୍ରହସ୍ଯ ଵିକୃତଂ ଭୀମଂ ସ ମେଘସ୍ତନିତୋପମମ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର ହସି, ମେଘର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାତେଜା ରାଘଵଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ନାହଂ ଵିରାଧୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନ କବନ୍ଧଃ ଖରୋ ନ ଚ। ନ ଵାଲୀ ନ ଚ ମାରୀଚଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ସମାଗତଃ
ବିଶାଳ ତେଜସ୍ୱୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ନୁହେଁ ବିରାଧ, ମୁଁ କବନ୍ଧ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଖର ନୁହେଁ; ମୁଁ ବାଲି ନୁହେଁ, ମୁଁ ମାରୀଚ ନୁହେଁ; ମୁଁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।”
ପଶ୍ଯ ମେ ମୁଦ୍ଗରଂ ଭୀମଂ ସର୍ଵଂ କାଲାଯସଂ ମହତ୍। ଅନେନ ନିର୍ଜିତା ଦେଵା ଦାନଵାଶ୍ଚ ପୁରା ମଯା
ମୋର ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୁଦଗରକୁ ଦେଖ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳା ଲୋହାରେ ବନାଯାଇଛି ଏବଂ ବହୁତ ବଡ଼। ଏହି ମୁଦଗର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ଜିତିଥିଲି।
ଵିକର୍ଣନାସ ଇତି ମାଂ ନାଵଜ୍ଞାତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି। ସ୍ଵଲ୍ପାପି ହି ନ ମେ ପୀଡା କର୍ଣନାସାଵିନାଶନାତ୍
ମୋତେ 'କାନ ଓ ନାକ ନଥିବା' ବୋଲି ଅବମାନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ। କାନ ଓ ନାକ ହରାଇବାରେ ମୋତେ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏନାହିଁ।