ଅନ୍ଯାଂ ଗତିଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ତପୋଧନାଃ। ଋଷିପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଘୋରାଭିସଂହିତମ୍
'ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଉପାୟ ଦେଖିବି। ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ତୁମମାନେ ଭଲରୁହ।' ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର କଥା ଶୁଣି ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ—
ଶେପୁଃ ପରମସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଶ୍ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯସି। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତେ ମହାତ୍ମାନୋ ଵିଵିଶୁଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵମାଶ୍ରମମ୍
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ, 'ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାଂ ରାଜା ଚଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତଃ। ନୀଲଵସ୍ତ୍ରଧରୋ ନୀଲଃ ପୁରୁଷୋ ଧ୍ଵସ୍ତମୂର୍ଧଜଃ
ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ; କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କଳା ଚର୍ମ, ଚୁଲି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ।
ଚିତ୍ଯମାଲ୍ଯାଂଗରାଗଶ୍ଚ ଆଯସାଭରଣୋଽଭଵତ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ତ୍ଯଜ୍ଯ ଚଣ୍ଡାଲରୂପିଣମ୍
ଫଟା ମାଳା ଓ ରାଖ ଲଗାଇ, ଲୋହାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ—
ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ ସହିତା ରାମ ପୌରା ଯେଽସ୍ଯାନୁଗାମିନଃ। ଏକୋ ହି ରାଜା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଜଗାମ ପରମାତ୍ମଵାନ୍
ସେମାନେ ଏକାଠି ଭାଗିଗଲେ, ହେ ରାମ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଏହି ରାଜା ଏକା ଚାଲିଗଲେ, ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ।
ଦହ୍ଯମାନୋ ଦିଵାରାତ୍ରଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜାନଂ ଵିଫଲୀକୃତମ୍
ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ି, ସେ ତପୋଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ନିର୍ଫଳ ଦେଖି—
ଚଣ୍ଡାଲରୂପିଣଂ ରାମ ମୁନିଃ କାରୁଣ୍ଯମାଗତଃ। କାରୁଣ୍ଯାତ୍ ସ ମହାତେଜା ଵାକ୍ଯଂ ପରମଧାର୍ମିକଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଉପଜିଲା; ସେ ମହାତ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମବାନ୍, କରୁଣାବଶତଃ କହିଲେ—
ଇଦଂ ଜଗାଦ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରାଜାନଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍। କିମାଗମନକାର୍ଯଂ ତେ ରାଜପୁତ୍ର ମହାବଲ
'ତୁମର ଭଲ ହେଉ,' ସେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ। 'ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର, କଣ କାମରେ ଆସିଛ?'
ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତେ ଵୀର ଶାପାଚ୍ଚଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତଃ। ଅଥ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ରାଜା ଚଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତଃ
ଏ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା, ହେ ବୀର, ଶାପରେ ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇପଡ଼ିଛ। ଏପରେ ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦମ୍। ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋଽସ୍ମି ଗୁରୁଣା ଗୁରୁପୁତ୍ରୈସ୍ତଥୈଵ ଚ
ରାଜା ଦୁହାତି ଜୋଡି, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି।'
ଅନଵାପ୍ଯୈଵ ତଂ କାମଂ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିପର୍ଯଯଃ। ସଶରୀରୋ ଦିଵଂ ଯାଯାମିତି ମେ ସୌମ୍ଯଦର୍ଶନ
ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲାନି, ବିପରୀତ ଦୁଃଖ ପାଇଛି। ହେ ସାନ୍ତ୍ର ଦେଖା, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉ।
ମଯା ଚେଷ୍ଟଂ କ୍ରତୁଶତଂ ତଚ୍ଚ ନାଵାପ୍ଯତେ ଫଲମ୍। ଅନୃତଂ ନୋକ୍ତପୂର୍ଵଂ ମେ ନ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ କଦାଚନ
ମୁଁ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲି, ତଥାପି ତାହାର ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ। ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ କହିବି ନାହିଁ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଵପି ଗତଃ ସୌମ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମେଣ ତେ ଶପେ। ଯଜ୍ଞୈର୍ବହୁଵିଧୈରିଷ୍ଟଂ ପ୍ରଜା ଧର୍ମେଣ ପାଲିତାଃ
ହେ ସାନ୍ତ୍ର ଦେଖା, ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛି। ବହୁ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ଲୋକମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଗୁରଵଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନଃ ଶୀଲଵୃତ୍ତେନ ତୋଷିତାଃ। ଧର୍ମେ ପ୍ରଯତମାନସ୍ଯ ଯଜ୍ଞଂ ଚାହର୍ତୁମିଚ୍ଛତଃ
ମହାତ୍ମା ଗୁରୁମାନେ ମୋ ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଧର୍ମରେ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି।
ପରିତୋଷଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଗୁରଵୋ ମୁନିପୁଂଗଵ। ଦୈଵମେଵ ପରଂ ମନ୍ଯେ ପୌରୁଷଂ ତୁ ନିରର୍ଥକମ୍
ତଥାପି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୁରୁମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ଭାବୁଛି ଭାଗ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ନିର୍ଫଳ।
ଦୈଵେନାକ୍ରମ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଦୈଵଂ ହି ପରମା ଗତିଃ। ତସ୍ଯ ମେ ପରମାର୍ତସ୍ଯ ପ୍ରସାଦମଭିକାଂକ୍ଷତଃ। କର୍ତୁମର୍ହସି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦୈଵୋପହତକର୍ମଣଃ
ସବୁ କିଛି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ; ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି। ମୁଁ ଯିଏ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଓ ତୁମ ଦୟା ଆଶା କରୁଛି, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ କିଛି କର। ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।
ନାନ୍ଯାଂ ଗତିଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଚ୍ଛରଣମସ୍ତି ମେ। ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରେଣ ନିଵର୍ତଯିତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟକୁ ଯିବିନାହିଁ, ମୋ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ତୁମେ ତୁମ ଚେଷ୍ଟାରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ରୋକିପାର।
thumb|ଏକୋନଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶୁଣ, ମହାନ୍ତି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଉଣଷଠିତମ ସର୍ଗ।
ଉକ୍ତଵାକ୍ଯଂ ତୁ ରାଜାନଂ କୃପଯା କୁଶିକାତ୍ମଜଃ। ଅବ୍ରଵୀନ୍ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ସାକ୍ଷାଚ୍ଚଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତମ୍
କୁଶିକଙ୍କ ପୁଅ ଦୟାରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୋ ସ୍ଵାଗତଂ ଵତ୍ସ ଜାନାମି ତ୍ଵାଂ ସୁଧାର୍ମିକମ୍। ଶରଣଂ ତେ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ମା ଭୈଷୀର୍ନୃପପୁଂଗଵ
ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ସ୍ୱାଗତ, ମୋ ପୁଅ। ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ସତ୍ୟଧର୍ମୀ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବି, ଭୟ କରନି, ରାଜାମାନ୍ୟ।
ଅହମାମନ୍ତ୍ରଯେ ସର୍ଵାନ୍ ମହର୍ଷୀନ୍ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣଃ। ଯଜ୍ଞସାହ୍ଯକରାନ୍ ରାଜଂସ୍ତତୋ ଯକ୍ଷ୍ଯସି ନିର୍ଵୃତଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଡାକିବି। ତାପରେ, ରାଜା, ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବ।
ଗୁରୁଶାପକୃତଂ ରୂପଂ ଯଦିଦଂ ତ୍ଵଯି ଵର୍ତତେ। ଅନେନ ସହ ରୂପେଣ ସଶରୀରୋ ଗମିଷ୍ଯସି
ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ଯେଉଁ ରୂପ ତୁମେ ପାଇଛ, ସେଇ ରୂପରେ ଏହି ଦେହ ସହିତ ତୁମେ ଉପରକୁ ଯିବ।
ହସ୍ତପ୍ରାପ୍ତମହଂ ମନ୍ଯେ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତଵ ନରାଧିପ। ଯସ୍ତ୍ଵଂ କୌଶିକମାଗମ୍ଯ ଶରଣ୍ଯଂ ଶରଣାଗତଃ
ହେ ନରପତି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ସ୍ୱର୍ଗ ତୁମ ହାତରେ। କାରଣ, ତୁମେ ଶରଣ୍ୟ କୌଶିକଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜାଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ପରମଧାର୍ମିକାନ୍। ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାନ୍ ଯଜ୍ଞସମ୍ଭାରକାରଣାତ୍
ଏଭଳି କହି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଋଷି ତାଙ୍କ ପରମ ଧାର୍ମିକ ପୁଅମାନେକୁ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ସର୍ଵାନ୍ ଶିଷ୍ଯାନ୍ ସମାହୂଯ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ। ସର୍ଵାନୃଷୀନ୍ ସଵାସିଷ୍ଠାନାନଯଧ୍ଵଂ ମମାଜ୍ଞଯା
ସେ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି, କହିଲେ, 'ମୋ ଆଦେଶରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଓ ବାସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।'
ସଶିଷ୍ଯାନ୍ ସୁହୃଦଶ୍ଚୈଵ ସର୍ତ୍ଵିଜଃ ସୁବହୁଶ୍ରୁତାନ୍। ଯଦନ୍ଯୋ ଵଚନଂ ବ୍ରୂଯାନ୍ମଦ୍ଵାକ୍ଯବଲଚୋଦିତଃ
ସେମାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଋତ୍ୱିଜମାନେକୁ ଆଣ। ଯେଉଁଠାରେ ମୋ କଥାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ।
ତତ୍ ସର୍ଵମଖିଲେନୋକ୍ତଂ ମମାଖ୍ଯେଯମନାଦୃତମ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦିଶୋ ଜଗ୍ମୁସ୍ତଦାଜ୍ଞଯା
ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋର କଥାକୁ ଅବହେଳା କରାଗଲା। ସେଇ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଚାରିଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁରଥ ଦେଶେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ। ତେ ଚ ଶିଷ୍ଯାଃ ସମାଗମ୍ଯ ମୁନିଂ ଜ୍ଵଲିତତେଜସମ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ଆସିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ତପସ୍ଵୀ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଅତିଶୟ ତପୋଜ୍ୱଳା।
ଊଚୁଶ୍ଚ ଵଚନଂ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ଵଚନଂ ସର୍ଵେ ସମାଯାନ୍ତି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନଙ୍କ କଥା କହିଲେ। ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକେକରେ ଆସିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସର୍ଵଦେଶେଷୁ ଚାଗଚ୍ଛନ୍ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ମହୋଦଯମ୍। ଵାସିଷ୍ଠଂ ଯଚ୍ଛତଂ ସର୍ଵଂ କ୍ରୋଧପର୍ଯାକୁଲାକ୍ଷରମ୍
ସମସ୍ତ ଦେଶରୁ ଲୋକମାନେ ଆସିଲେ, କେବଳ ମହୋଦୟ ଛାଡ଼ି। ସମସ୍ତ ବାସିଷ୍ଠମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ରୁଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ।