ଭୀରୋଃ ପ୍ରଵାଦାଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଯସ୍ତୁ ଜୀଵତି ଧିକ୍କୃତଃ। ମାର୍ଗଃ ସତ୍ପୁରୁଷୈର୍ଜୁଷ୍ଟଃ ସେଵ୍ଯତାଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ଭଯମ୍
ଭୟଭୀତମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣାଯାଉଛି; ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେଠି ଲଜ୍ଜା ମିଳେ। ନିର୍ଭୟ ହେଇ, ମହାନ୍ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ପଥକୁ ଗୃହଣ କରନ୍ତି, ସେହିପଥ ଅନୁସରଣ କର।
ଶଯାମହେ ଵା ନିହତାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମଲ୍ପଜୀଵିତାଃ। ପ୍ରାପ୍ନୁଯାମୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ଚ କୁଯୋଧିଭିଃ
ଆମେ ଏହି ଭୂମିରେ ମୃତ ହୋଇ ଶୁଇଁ ରହିବା, ଆମର ଆୟୁଷ୍ୟ ଅଳ୍ପ; ଅପକୃତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ, ଆମେ ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା।
ଅଵାପ୍ନୁଯାମଃ କୀର୍ତିଂ ଵା ନିହତ୍ଵା ଶତ୍ରୁମାହଵେ। ନିହତା ଵୀରଲୋକସ୍ଯ ଭୋକ୍ଷ୍ଯାମୋ ଵସୁ ଵାନରାଃ
କିମ୍ବା ଆମେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରି ଯୁଦ୍ଧରେ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବା; ଯଦି ମୃତ ହେବା, ତେବେ ବୀରମାନଙ୍କ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରିବା, କିମ୍ବା ଧନ ଉପଭୋଗ କରିବା, ବାନରମାନେ।
ନ କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜୀଵନ୍ ଗମିଷ୍ଯତି। ଦୀପ୍ଯମାନମିଵାସାଦ୍ଯ ପତଙ୍ଗୋ ଜ୍ଵଲନଂ ଯଥା
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କଦାପି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେନି; ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଛୁଇଁଲେ ପତଙ୍ଗ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପଲାଯନେନ ଚୋଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ରକ୍ଷାମହେ ଵଯମ୍। ଏକେନ ବହଵୋ ଭଗ୍ନା ଯଶୋ ନାଶଂ ଗମିଷ୍ଯତି
ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଆମେ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛୁ; ଏକ ଲୋକ ଅନେକଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଆମର କୀର୍ତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହେବ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ତଂ ଶୂରମଙ୍ଗଦଂ କନକାଙ୍ଗଦମ୍। ଦ୍ରଵମାଣାସ୍ତତୋ ଵାକ୍ଯମୂଚୁଃ ଶୂରଵିଗର୍ହିତମ୍
ଏଭଳି କଥା କହିବା ଶୂର ଅଙ୍ଗଦ, ସୁନା ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଶୂରମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିବା କଥା କହିଲେ।
କୃତଂ ନଃ କଦନଂ ଘୋରଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣେନ ରକ୍ଷସା। ନ ସ୍ଥାନକାଲୋ ଗଚ୍ଛାମୋ ଦଯିତଂ ଜୀଵିତଂ ହି ନଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରାକ୍ଷସ ଆମେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା କରିଦେଲେ; ଏହି ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ରହିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ—ଆମର ଜୀବନ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ଚଳିଯିବା।
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ସର୍ଵେ ତେ ଭେଜିରେ ଦିଶଃ। ଭୀମଂ ଭୀମାକ୍ଷମାଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରଯୂଥପାଃ
ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ, କାରଣ ବାନର ନାୟକମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭୀମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଆସୁଥିବା, ଦେଖିଲେ।
ଦ୍ରଵମାଣାସ୍ତୁ ତେ ଵୀରା ଅଙ୍ଗଦେନ ବଲୀମୁଖାଃ। ସାନ୍ତ୍ଵନୈଶ୍ଚାନୁମାନୈଶ୍ଚ ତତଃ ସର୍ଵେ ନିଵର୍ତିତାଃ
କିନ୍ତୁ ସେଇ ଶୂରମାନେ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ତାଙ୍କର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଉପଦେଶରେ ପୁନି ଫେରିଲେ।
ପ୍ରହର୍ଷମୁପନୀତାଶ୍ଚ ଵାଲିପୁତ୍ରେଣ ଧୀମତା। ଆଜ୍ଞାପ୍ରତୀକ୍ଷାସ୍ତସ୍ଥୁଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଵାନରଯୂଥପାଃ
ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଜ୍ଞାନୀ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାନର ନାୟକ ଆଦେଶ ପାଇବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ଦଢ଼ ରହିଲେ।
ଋଷଭଶରଭମୈନ୍ଦଧୂମ୍ରନୀଲାଃ କୁମୁଦସୁଷେଣଗଵାକ୍ଷରମ୍ଭତାରାଃ। ଦ୍ଵିଵିଦପନସଵାଯୁପୁତ୍ରମୁଖ୍ଯା- ସ୍ତ୍ଵରିତତରାଭିମୁଖଂ ରଣଂ ପ୍ରଯାତାଃ
ଋଷଭ, ଶରଭ, ମୈନ୍ଦ, ଧୂମ୍ର, ନୀଳ, କୁମୁଦ, ସୁଷେଣ, ଗବାକ୍ଷ, ରମ୍ଭା, ତାରା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖ—ଦ୍ୱିବିଦ, ପନସ, ବାୟୁଙ୍କ ପୁଅ—ଅତି ତ୍ୱରିତ ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗକୁ ଯାଇଲେ।
thumb|ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ସତଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ।
ତେ ନିଵୃତ୍ତା ମହାକାଯାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଙ୍ଗଦଵଚସ୍ତଦା। ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ବୁଦ୍ଧିମାସ୍ଥାଯ ସର୍ଵେ ସଂଗ୍ରାମକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ବଡ଼ ଦେହୀ ମକଡ଼ାମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ । ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଧରିଲେ ।
ସମୁଦୀରିତଵୀର୍ଯାସ୍ତେ ସମାରୋପିତଵିକ୍ରମାଃ। ପର୍ଯଵସ୍ଥାପିତା ଵାକ୍ଯୈରଙ୍ଗଦେନ ବଲୀଯସା
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଥାରେ ସେମାନଙ୍କର ସାହସ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ପ୍ରତାପ ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ନେଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ ।
ପ୍ରଯାତାଶ୍ଚ ଗତା ହର୍ଷଂ ମରଣେ କୃତନିଶ୍ଚଯାଃ। ଚକ୍ରୁଃ ସୁତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵାନରାସ୍ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତାଃ
ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବାନରମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଅଥ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ମହାକାଯାଃ ସାନୂନି ସୁମହାନ୍ତି ଚ। ଵାନରାସ୍ତୂର୍ଣମୁଦ୍ଯମ୍ଯ କୁମ୍ଭକର୍ଣମଭିଦ୍ରଵନ୍
ତାପରେ ବଡ଼ ଦେହୀ ବାନରମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉଠାଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗଦାମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଧର୍ଷଯନ୍ ସ ମହାକାଯଃ ସମନ୍ତାଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ଷିପଦ୍ ରିପୂନ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ନେଇ, ଗଦା ଉଠାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ ।
ଶତାନି ସପ୍ତ ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ସହସ୍ରାଣି ଚ ଵାନରାଃ। ପ୍ରକୀର୍ଣାଃ ଶେରତେ ଭୂମୌ କୁମ୍ଭକର୍ଣେନ ତାଡିତାଃ
ସାତ ଶହ ଏବଂ ଆଠ ହଜାର ବାନର, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଆଘାତରେ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇ ପଡ଼ି ରହିଲେ ।
ଷୋଡଶାଷ୍ଟୌ ଚ ଦଶ ଚ ଵିଂଶତ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତଥୈଵ ଚ। ପରିକ୍ଷିପ୍ଯ ଚ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଖାଦନ୍ ସ ପରିଧାଵତି। ଭକ୍ଷଯନ୍ ଭୃଶସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗରୁଡଃ ପନ୍ନଗାନିଵ
ସେ ଛଅଟି, ଆଠଟି, ଦଶଟି, କୁଡ଼ିଏ ଏବଂ ତିରିଶଟି ବାନରକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଦୃତ ଗତିରେ ଦୌଡ଼ି ଖାଇଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ସାପମାନେ ଖାଏ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ଚ ସମାଶ୍ଵସ୍ତାଃ ସଂଗମ୍ଯ ଚ ତତସ୍ତତଃ। ଵୃକ୍ଷାଦ୍ରିହସ୍ତା ହରଯସ୍ତସ୍ଥୁଃ ସଂଗ୍ରାମମୂର୍ଧନି
ବହୁତ କଷ୍ଟରେ କିଛି ବାନର ପୁଣି ସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏଠା ଓ ସେଠା ଏକଠା ହେଇ, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଧରି ଯୁଦ୍ଧର ମୁହାଁମୁହିଁ ଦଢ଼ି ହେଲେ ।
ତତଃ ପର୍ଵତମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଦ୍ଵିଵିଦଃ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭଃ। ଦୁଦ୍ରାଵ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭଂ ଵିଲମ୍ବ ଇଵ ତୋଯଦଃ
ତାପରେ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିବିଦ, ଏକ ପାହାଡ଼ ଉଖଳି, ମେଘ ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ଢାକି ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଦୃତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ ।
ତଂ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଚିକ୍ଷେପ କୁମ୍ଭକର୍ଣାଯ ଵାନରଃ। ତମପ୍ରାପ୍ଯ ମହାକାଯଂ ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯେଽପତତ୍ ତତଃ
ସେ ବାନର ଏହି ପାହାଡ଼ଟିକୁ ଉଖଳି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଦେହୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିପାରିଲା ନାହିଁ, ଏହା ସେମାନଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲା ।
ମମର୍ଦାଶ୍ଵାନ୍ ଗଜାଂଶ୍ଚାପି ରଥାଂଶ୍ଚାପି ଗଜୋତ୍ତମାନ୍। ତାନି ଚାନ୍ଯାନି ରକ୍ଷାଂସି ଏଵଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ଗିରେଃ ଶିରଃ
ସେ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ରଥ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏବଂ ଆଉ ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ ।
ତଚ୍ଛୈଲଵେଗାଭିହତଂ ହତାଶ୍ଵଂ ହତସାରଥିମ୍। ରକ୍ଷସାଂ ରୁଧିରକ୍ଲିନ୍ନଂ ବଭୂଵାଯୋଧନଂ ମହତ୍
ପାହାଡ଼ ଶିଖରର ଆଘାତରେ ଘୋଡ଼ା ମରିଗଲା, ରଥ ଓ ଚାଳକ ମରିଗଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ହେଲା ।
ରଥିନୋ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଶରୈଃ କାଲାନ୍ତକୋପମୈଃ। ଶିରାଂସି ନର୍ଦତାଂ ଜହ୍ରୁଃ ସହସା ଭୀମନିଃସ୍ଵନାଃ
ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ରଥ ଚଳାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ରୋଷ ସମାନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଘର୍ଜନା କରୁଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଚାନକ କାଟିଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଲା ।
ଵାନରାଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନଃ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ମହାଦ୍ରୁମାନ୍। ରଥାନଶ୍ଵାନ୍ ଗଜାନୁଷ୍ଟ୍ରାନ୍ ରାକ୍ଷସାନଭ୍ଯସୂଦଯନ୍
ବଡ଼ ମନ ଥିବା ବାନରମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଉଖଳି, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଉଠ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ ।
ହନୂମାନ୍ ଶୈଲଶୃଙ୍ଗାଣି ଶିଲାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍। ଵଵର୍ଷ କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯ ଶିରସ୍ଯମ୍ବରମାସ୍ଥିତଃ
ହନୁମାନ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ରହି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ବିଭିନ୍ନ ପାଥର ଓ ଗଛ ବର୍ଷାଇଲେ ।
ତାନି ପର୍ଵତଶୃଙ୍ଗାଣି ଶୂଲେନ ସ ବିଭେଦ ହ। ବଭଞ୍ଜ ଵୃକ୍ଷଵର୍ଷଂ ଚ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାବଲଃ
କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ତାହା ସବୁକୁ ତାଙ୍କର ଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଗଛର ବର୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ ।
ତତୋ ହରୀଣାଂ ତଦନୀକମୁଗ୍ରଂ ଦୁଦ୍ରାଵ ଶୂଲଂ ନିଶିତଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ। ତସ୍ଥୌ ସ ତସ୍ଯାପତତଃ ପରସ୍ତା- ନ୍ମହୀଧରାଗ୍ରଂ ହନୁମାନ୍ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ
ତାପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଳ ଧରି, ସେ ଭୟଙ୍କର ବାନର ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ହନୁମାନ ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଧରି, ସେ ଆସୁଥିବା ବେଳେ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ ।
ସ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ କୁପିତୋ ଜଘାନ ଵେଗେନ ଶୈଲୋତ୍ତମଭୀମକାଯମ୍। ସଂଚୁକ୍ଷୁଭେ ତେନ ତଦାଭିଭୂତୋ ମେଦାର୍ଦ୍ରଗାତ୍ରୋ ରୁଧିରାଵସିକ୍ତଃ
ହନୁମାନ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଆଘାତ କଲେ । ସେ ଆଘାତରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା ।