ଲୋହିତାର୍ଦ୍ରାସ୍ତୁ ବହଵଃ ଶେରତେ ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ନିରସ୍ତାଃ ପତିତା ଭୂମୌ ତାମ୍ରପୁଷ୍ପା ଇଵ ଦ୍ରୁମାଃ
ଅନେକ ବନରମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି, ତାମ୍ର ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ପଡ଼ିଯିବା ପରି।
ଲଙ୍ଘଯନ୍ତଃ ପ୍ରଧାଵନ୍ତୋ ଵାନରା ନାଵଲୋକଯନ୍। କେଚିତ୍ ସମୁଦ୍ରେ ପତିତାଃ କେଚିଦ୍ ଗଗନମାସ୍ଥିତାଃ
ବନରମାନେ ଦେଖିବାକୁ ନ ଦେଇ ଦୌଡ଼ି ଓ ଲାଘୁଛନ୍ତି, କିଛି ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ, କିଛି ଆକାଶକୁ ଚଢ଼ିଯାଏ।
ଵଧ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ତେ ଵୀରା ରାକ୍ଷସେନ ଚ ଲୀଲଯା। ସାଗରଂ ଯେନ ତେ ତୀର୍ଣାଃ ପଥା ତେନୈଵ ଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ସେହି ବୀରମାନେ, ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ମାରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଯେପଥରେ ସମୁଦ୍ର ଅଟକିଥିଲେ, ସେହି ପଥରେ ପୁଣି ପଳାଇଗଲେ।
ତେ ସ୍ଥଲାନି ତଦା ନିମ୍ନଂ ଵିଵର୍ଣଵଦନା ଭଯାତ୍। ଋକ୍ଷା ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସମାରୂଢାଃ କେଚିତ୍ ପର୍ଵତମାଶ୍ରିତାଃ
ସେ ସମୟରେ, ଭୟରେ ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଥିବା ଭାଲୁମାନେ ଜମିଭାଗ ଛାଡ଼ି, କିଛି ଗଛ ଚଢ଼ିଲେ, କିଛି ପାହାଡ଼କୁ ଶରଣ ନେଲେ।
ମମଜ୍ଜୁରର୍ଣଵେ କେଚିଦ୍ ଗୁହାଃ କେଚିତ୍ ସମାଶ୍ରିତାଃ। ନିପେତୁଃ କେଚିଦପରେ କେଚିନ୍ନୈଵାଵତସ୍ଥିରେ। କେଚିଦ୍ ଭୂମୌ ନିପତିତାଃ କେଚିତ୍ ସୁପ୍ତା ମୃତା ଇଵ
କିଏ ତୁଳିଲା ତୁଳିଲା ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ସମୁଦ୍ରରେ, କିଏ ଗୁହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, କିଏ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ, କିଏ ଦୃଢ଼ ରହିପାରିଲେନି; କିଏ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, କିଏ ମୃତ ଭଳି ଶୁଇଁ ରହିଲେ।
ତାନ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଙ୍ଗଦୋ ଭଗ୍ନାନ୍ ଵାନରାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଅଵତିଷ୍ଠତ ଯୁଧ୍ଯାମୋ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, "ଅଟୁଟ ରୁହ, ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା! ପଛକୁ ଫେର, ବାନରମାନେ!"
ଭଗ୍ନାନାଂ ଵୋ ନ ପଶ୍ଯାମି ପରିକ୍ରମ୍ଯ ମହୀମିମାମ୍। ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵେ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ କିଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ପରିରକ୍ଷଥ
ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀ ଘୁଞ୍ଚି ଦେଖିଲି, ତୁମେ ଏମିତି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛ; କେଉଁଠି ରହିବା ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ପଛକୁ ଫେର! କାହିଁକି ଏତେ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ?
ନିରାଯୁଧାନାଂ କ୍ରମତାମସଙ୍ଗଗତିପୌରୁଷାଃ। ଦାରା ହ୍ଯୁପହସିଷ୍ଯନ୍ତି ସ ଵୈ ଘାତଃ ସୁଜୀଵତାମ୍
ଅସ୍ତ୍ରହୀନ, ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ନଥିବା, ତୁମର ଘରବାଳିମାନେ ତୁମକୁ ଉପହାସ କରିବେ; ଏହିଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଜୀବନ ଜିଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଲଜ୍ଜାର କାରଣ।
କୁଲେଷୁ ଜାତାଃ ସର୍ଵେଽସ୍ମିନ୍ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେଷୁ ମହତ୍ସୁ ଚ। କ୍ଵ ଗଚ୍ଛତ ଭଯତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରାକୃତା ହରଯୋ ଯଥା। ଅନାର୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯଦ୍ଭୀତାସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରଧାଵତ
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଓ ମହାନ୍ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତେ—କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ଭୟରେ ତଡ଼ିଯାଉଛ, ସାଧାରଣ ବାନରମାନେ ପରି? ନିଶ୍ଚୟ, ଅନାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି, ସାହସ ଛାଡ଼ି।
ଵିକତ୍ଥନାନି ଵୋ ଯାନି ଭଵଦ୍ଭିର୍ଜନସଂସଦି। ତାନି ଵଃ କ୍ଵ ନୁ ଯାତାନି ସୋଦଗ୍ରାଣି ହିତାନି ଚ
ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଗର୍ବ କଥା କହିଥିଲ, ସେହି ଉତ୍ସାହ ଓ ଉଚ୍ଚ ଭାବନା କେଉଁଠି ଗଲା?
ଭୀରୋଃ ପ୍ରଵାଦାଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଯସ୍ତୁ ଜୀଵତି ଧିକ୍କୃତଃ। ମାର୍ଗଃ ସତ୍ପୁରୁଷୈର୍ଜୁଷ୍ଟଃ ସେଵ୍ଯତାଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ଭଯମ୍
ଭୟଭୀତମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣାଯାଉଛି; ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେଠି ଲଜ୍ଜା ମିଳେ। ନିର୍ଭୟ ହେଇ, ମହାନ୍ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ପଥକୁ ଗୃହଣ କରନ୍ତି, ସେହିପଥ ଅନୁସରଣ କର।
ଶଯାମହେ ଵା ନିହତାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମଲ୍ପଜୀଵିତାଃ। ପ୍ରାପ୍ନୁଯାମୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ଚ କୁଯୋଧିଭିଃ
ଆମେ ଏହି ଭୂମିରେ ମୃତ ହୋଇ ଶୁଇଁ ରହିବା, ଆମର ଆୟୁଷ୍ୟ ଅଳ୍ପ; ଅପକୃତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ, ଆମେ ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା।
ଅଵାପ୍ନୁଯାମଃ କୀର୍ତିଂ ଵା ନିହତ୍ଵା ଶତ୍ରୁମାହଵେ। ନିହତା ଵୀରଲୋକସ୍ଯ ଭୋକ୍ଷ୍ଯାମୋ ଵସୁ ଵାନରାଃ
କିମ୍ବା ଆମେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରି ଯୁଦ୍ଧରେ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବା; ଯଦି ମୃତ ହେବା, ତେବେ ବୀରମାନଙ୍କ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରିବା, କିମ୍ବା ଧନ ଉପଭୋଗ କରିବା, ବାନରମାନେ।
ନ କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜୀଵନ୍ ଗମିଷ୍ଯତି। ଦୀପ୍ଯମାନମିଵାସାଦ୍ଯ ପତଙ୍ଗୋ ଜ୍ଵଲନଂ ଯଥା
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କଦାପି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେନି; ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଛୁଇଁଲେ ପତଙ୍ଗ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପଲାଯନେନ ଚୋଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ରକ୍ଷାମହେ ଵଯମ୍। ଏକେନ ବହଵୋ ଭଗ୍ନା ଯଶୋ ନାଶଂ ଗମିଷ୍ଯତି
ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଆମେ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛୁ; ଏକ ଲୋକ ଅନେକଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଆମର କୀର୍ତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହେବ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ତଂ ଶୂରମଙ୍ଗଦଂ କନକାଙ୍ଗଦମ୍। ଦ୍ରଵମାଣାସ୍ତତୋ ଵାକ୍ଯମୂଚୁଃ ଶୂରଵିଗର୍ହିତମ୍
ଏଭଳି କଥା କହିବା ଶୂର ଅଙ୍ଗଦ, ସୁନା ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଶୂରମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିବା କଥା କହିଲେ।
କୃତଂ ନଃ କଦନଂ ଘୋରଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣେନ ରକ୍ଷସା। ନ ସ୍ଥାନକାଲୋ ଗଚ୍ଛାମୋ ଦଯିତଂ ଜୀଵିତଂ ହି ନଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରାକ୍ଷସ ଆମେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା କରିଦେଲେ; ଏହି ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ରହିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ—ଆମର ଜୀବନ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ଚଳିଯିବା।
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ସର୍ଵେ ତେ ଭେଜିରେ ଦିଶଃ। ଭୀମଂ ଭୀମାକ୍ଷମାଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରଯୂଥପାଃ
ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ, କାରଣ ବାନର ନାୟକମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭୀମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଆସୁଥିବା, ଦେଖିଲେ।
ଦ୍ରଵମାଣାସ୍ତୁ ତେ ଵୀରା ଅଙ୍ଗଦେନ ବଲୀମୁଖାଃ। ସାନ୍ତ୍ଵନୈଶ୍ଚାନୁମାନୈଶ୍ଚ ତତଃ ସର୍ଵେ ନିଵର୍ତିତାଃ
କିନ୍ତୁ ସେଇ ଶୂରମାନେ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ତାଙ୍କର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଉପଦେଶରେ ପୁନି ଫେରିଲେ।
ପ୍ରହର୍ଷମୁପନୀତାଶ୍ଚ ଵାଲିପୁତ୍ରେଣ ଧୀମତା। ଆଜ୍ଞାପ୍ରତୀକ୍ଷାସ୍ତସ୍ଥୁଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଵାନରଯୂଥପାଃ
ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଜ୍ଞାନୀ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାନର ନାୟକ ଆଦେଶ ପାଇବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ଦଢ଼ ରହିଲେ।
ଋଷଭଶରଭମୈନ୍ଦଧୂମ୍ରନୀଲାଃ କୁମୁଦସୁଷେଣଗଵାକ୍ଷରମ୍ଭତାରାଃ। ଦ୍ଵିଵିଦପନସଵାଯୁପୁତ୍ରମୁଖ୍ଯା- ସ୍ତ୍ଵରିତତରାଭିମୁଖଂ ରଣଂ ପ୍ରଯାତାଃ
ଋଷଭ, ଶରଭ, ମୈନ୍ଦ, ଧୂମ୍ର, ନୀଳ, କୁମୁଦ, ସୁଷେଣ, ଗବାକ୍ଷ, ରମ୍ଭା, ତାରା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖ—ଦ୍ୱିବିଦ, ପନସ, ବାୟୁଙ୍କ ପୁଅ—ଅତି ତ୍ୱରିତ ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗକୁ ଯାଇଲେ।
thumb|ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ସତଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ।
ତେ ନିଵୃତ୍ତା ମହାକାଯାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଙ୍ଗଦଵଚସ୍ତଦା। ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ବୁଦ୍ଧିମାସ୍ଥାଯ ସର୍ଵେ ସଂଗ୍ରାମକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ବଡ଼ ଦେହୀ ମକଡ଼ାମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ । ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଧରିଲେ ।
ସମୁଦୀରିତଵୀର୍ଯାସ୍ତେ ସମାରୋପିତଵିକ୍ରମାଃ। ପର୍ଯଵସ୍ଥାପିତା ଵାକ୍ଯୈରଙ୍ଗଦେନ ବଲୀଯସା
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଥାରେ ସେମାନଙ୍କର ସାହସ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ପ୍ରତାପ ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ନେଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ ।
ପ୍ରଯାତାଶ୍ଚ ଗତା ହର୍ଷଂ ମରଣେ କୃତନିଶ୍ଚଯାଃ। ଚକ୍ରୁଃ ସୁତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵାନରାସ୍ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତାଃ
ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବାନରମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଅଥ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ମହାକାଯାଃ ସାନୂନି ସୁମହାନ୍ତି ଚ। ଵାନରାସ୍ତୂର୍ଣମୁଦ୍ଯମ୍ଯ କୁମ୍ଭକର୍ଣମଭିଦ୍ରଵନ୍
ତାପରେ ବଡ଼ ଦେହୀ ବାନରମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉଠାଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗଦାମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଧର୍ଷଯନ୍ ସ ମହାକାଯଃ ସମନ୍ତାଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ଷିପଦ୍ ରିପୂନ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ନେଇ, ଗଦା ଉଠାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ ।
ଶତାନି ସପ୍ତ ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ସହସ୍ରାଣି ଚ ଵାନରାଃ। ପ୍ରକୀର୍ଣାଃ ଶେରତେ ଭୂମୌ କୁମ୍ଭକର୍ଣେନ ତାଡିତାଃ
ସାତ ଶହ ଏବଂ ଆଠ ହଜାର ବାନର, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଆଘାତରେ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇ ପଡ଼ି ରହିଲେ ।
ଷୋଡଶାଷ୍ଟୌ ଚ ଦଶ ଚ ଵିଂଶତ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତଥୈଵ ଚ। ପରିକ୍ଷିପ୍ଯ ଚ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଖାଦନ୍ ସ ପରିଧାଵତି। ଭକ୍ଷଯନ୍ ଭୃଶସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗରୁଡଃ ପନ୍ନଗାନିଵ
ସେ ଛଅଟି, ଆଠଟି, ଦଶଟି, କୁଡ଼ିଏ ଏବଂ ତିରିଶଟି ବାନରକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଦୃତ ଗତିରେ ଦୌଡ଼ି ଖାଇଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ସାପମାନେ ଖାଏ ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ଚ ସମାଶ୍ଵସ୍ତାଃ ସଂଗମ୍ଯ ଚ ତତସ୍ତତଃ। ଵୃକ୍ଷାଦ୍ରିହସ୍ତା ହରଯସ୍ତସ୍ଥୁଃ ସଂଗ୍ରାମମୂର୍ଧନି
ବହୁତ କଷ୍ଟରେ କିଛି ବାନର ପୁଣି ସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏଠା ଓ ସେଠା ଏକଠା ହେଇ, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଧରି ଯୁଦ୍ଧର ମୁହାଁମୁହିଁ ଦଢ଼ି ହେଲେ ।