ନିଷ୍ପପାତ ତଦା ଚୋଲ୍କା ଜ୍ଵଲନ୍ତୀ ଭୀମନିଃସ୍ଵନା। ଆଦିତ୍ଯୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭଶ୍ଚାସୀନ୍ନ ଵାତି ଚ ସୁଖୋଽନିଲଃ
ତାପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଲ୍କା ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ପଡ଼ିଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ହରାଇଲା, ଏବଂ ପବନ ଆରାମଦାୟକ ଭାବେ ବହିଲା ନାହିଁ।
ଅଚିନ୍ତଯନ୍ ମହୋତ୍ପାତାନୁଦିତାନ୍ ରୋମହର୍ଷଣାନ୍। ନିର୍ଯଯୌ କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତୁ କୃତାନ୍ତବଲଚୋଦିତଃ
ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି ବିଚାର କରି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବାହାରିଗଲେ।
ସ ଲଙ୍ଘଯିତ୍ଵା ପ୍ରାକାରଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପର୍ଵତସଂନିଭଃ। ଦଦର୍ଶାଭ୍ରଘନପ୍ରଖ୍ଯଂ ଵାନରାନୀକମଦ୍ଭୁତମ୍
ପାହାଡ଼ ଭଳି ବଡ଼ ଦେହ ନେଇ, ସେ ପାଦେ ପ୍ରାକାର ଟପି ଗଲେ ଏବଂ ଘନ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାନର ସେନାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଦେଖିଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵାନରାଃ ପର୍ଵତୋପମମ୍। ଵାଯୁନୁନ୍ନା ଇଵ ଘନା ଯଯୁଃ ସର୍ଵା ଦିଶସ୍ତଦା
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ପାହାଡ଼ ଭଳି ବଡ଼ ବାନରମାନେ ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମେଘ ଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇଲେ।
ତଦ୍ ଵାନରାନୀକମତିପ୍ରଚଣ୍ଡଂ ଦିଶୋ ଦ୍ରଵଦ୍ଭିନ୍ନମିଵାଭ୍ରଜାଲମ୍। ସ କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ହର୍ଷା- ନ୍ନନାଦ ଭୂଯୋ ଘନଵଦ୍ଘନାଭଃ
ଏମିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବାନର ସେନାକୁ, ମେଘମାଳା ଭଳି ଭାଙ୍ଗି ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଘନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଣିଥରେ ବଜ୍ର ଭଳି ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତେ ତସ୍ଯ ଘୋରଂ ନିନଦଂ ନିଶମ୍ଯ ଯଥା ନିନାଦଂ ଦିଵି ଵାରିଦସ୍ଯ। ପେତୁର୍ଧରଣ୍ଯାଂ ବହଵଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗା ନିକୃତ୍ତମୂଲା ଇଵ ଶାଲଵୃକ୍ଷାଃ
ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ, ଆକାଶରେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି, ଶୁଣି ବହୁ ବାନର ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ମୂଳ କଟା ଶାଳ ଗଛ ଭୁଇଁକୁ ଢଳିଯାଏ।
ଵିପୁଲପରିଘଵାନ୍ ସ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ରିପୁନିଧନାଯ ଵିନିଃସୃତୋ ମହାତ୍ମା। କପିଗଣଭଯମାଦଦତ୍ ସୁଭୀମଂ ପ୍ରଭୁରିଵ କିଂକରଦଣ୍ଡଵାନ୍ ଯୁଗାନ୍ତେ
ବିଶାଳ ଲୋହା ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଶତ୍ରୁମାନୋଁକୁ ସଂହାର କରିବା ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ବନର ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଭୟ ଛଡାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରଭୁ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଛନ୍ତି।
thumb|ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛଉଷଠିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ଲଙ୍ଘଯିତ୍ଵା ପ୍ରାକାରଂ ଗିରିକୂଟୋପମୋ ମହାନ୍। ନିର୍ଯଯୌ ନଗରାତ୍ ତୂର୍ଣଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାବଲଃ
ପାହାଡ଼ ପରି ଦେହ ଥିବା ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବେଗରେ ସହରର ପ୍ରାକାର ଉଲ୍ଲାଙ୍ଘି ବାହାରିଗଲେ।
ନନାଦ ଚ ମହାନାଦଂ ସମୁଦ୍ରମଭିନାଦଯନ୍। ଵିଜଯନ୍ନିଵ ନିର୍ଘାତାନ୍ ଵିଧମନ୍ନିଵ ପର୍ଵତାନ୍
ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯାହା ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗଞ୍ଜାଇଲା, ମଣେ ହେଉଛି ବିଜୁଳିକୁ ଜିତି ଦେଉଛନ୍ତି ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଛିଁଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି।
ତମଵଧ୍ଯଂ ମଘଵତା ଯମେନ ଵରୁଣେନ ଵା। ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଭୀମାକ୍ଷମାଯାନ୍ତଂ ଵାନରା ଵିପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବା ଵରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ବନରମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ତାଂସ୍ତୁ ଵିପ୍ରଦ୍ରୁତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜପୁତ୍ରୋଽଙ୍ଗଦୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ନଲଂ ନୀଲଂ ଗଵାକ୍ଷଂ ଚ କୁମୁଦଂ ଚ ମହାବଲମ୍
ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ରାଜପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ନଳ, ନୀଳ, ଗଭାକ୍ଷ ଓ ବଳଶାଳୀ କୁମୁଦଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆତ୍ମନସ୍ତାନି ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଵୀର୍ଯାଣ୍ଯଭିଜନାନି ଚ। କ୍ଵ ଗଚ୍ଛତ ଭଯତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରାକୃତା ହରଯୋ ଯଥା
ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଭୁଲିଗଲା? କାହିଁକି ଏଭଳି ଭୟରେ ପଳାଉଛ, ସାଧାରଣ ବନରମାନେ ପରି?
ସାଧୁ ସୌମ୍ଯା ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ କିଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ପରିରକ୍ଷଥ। ନାଲଂ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଵୈ ରକ୍ଷୋ ମହତୀଯଂ ଵିଭୀଷିକା
ଭଲ ମନେ, ଫେରିଆସ; କାହିଁକି କେବଳ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଉଛ? ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଏହି ଭୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼।
ମହତୀମୁତ୍ଥିତାମେନାଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵିଭୀଷିକାମ୍। ଵିକ୍ରମାଦ୍ ଵିଧମିଷ୍ଯାମୋ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ
ରାକ୍ଷସମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ବଡ଼ ଭୟକୁ ଆମେ ଶୌର୍ୟରେ ଦୂର କରିଦେବୁ। ଫେରିଆସ, ବନରମାନେ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ତୁ ସମାଶ୍ଵସ୍ଯ ସଂଗମ୍ଯ ଚ ତତସ୍ତତଃ। ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ହରଯଃ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥୂ ରଣାଜିରେ
କଷ୍ଟରେ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଫେରାଇ, ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ, ବନରମାନେ ଗଛ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
ତେ ନିଵର୍ତ୍ଯ ତୁ ସଂରବ୍ଧାଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ଵନୌକସଃ। ନିଜଘ୍ନୁଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସମଦା ଇଵ କୁଞ୍ଜରାଃ
ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଅତି କ୍ରୋଧରେ ବନବାସୀମାନେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ପରି।
ପ୍ରାଂଶୁଭିର୍ଗିରିଶୃଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ଶିଲାଭିଶ୍ଚ ମହାବଲାଃ। ପାଦପୈଃ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରୈଶ୍ଚ ହନ୍ଯମାନୋ ନ କମ୍ପତେ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ଭାରୀ ପାଥର ଓ ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରେଷୁ ପତିତା ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ବହଵଃ ଶିଲାଃ। ପାଦପାଃ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଶ୍ଚ ଭଗ୍ନାଃ ପେତୁର୍ମହୀତଲେ
ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅନେକ ପାଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ଭାଙ୍ଗି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ସୋଽପି ସୈନ୍ଯାନି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୌ ଵାନରାଣାଂ ମହୌଜସାମ୍। ମମନ୍ଥ ପରମାଯତ୍ତୋ ଵନାନ୍ଯଗ୍ନିରିଵୋତ୍ଥିତଃ
ସେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧରେ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଦେଇ, ବନରମାନେଙ୍କ ଦଳକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଉଠିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ଲୋହିତାର୍ଦ୍ରାସ୍ତୁ ବହଵଃ ଶେରତେ ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ନିରସ୍ତାଃ ପତିତା ଭୂମୌ ତାମ୍ରପୁଷ୍ପା ଇଵ ଦ୍ରୁମାଃ
ଅନେକ ବନରମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି, ତାମ୍ର ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ପଡ଼ିଯିବା ପରି।
ଲଙ୍ଘଯନ୍ତଃ ପ୍ରଧାଵନ୍ତୋ ଵାନରା ନାଵଲୋକଯନ୍। କେଚିତ୍ ସମୁଦ୍ରେ ପତିତାଃ କେଚିଦ୍ ଗଗନମାସ୍ଥିତାଃ
ବନରମାନେ ଦେଖିବାକୁ ନ ଦେଇ ଦୌଡ଼ି ଓ ଲାଘୁଛନ୍ତି, କିଛି ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ, କିଛି ଆକାଶକୁ ଚଢ଼ିଯାଏ।
ଵଧ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ତେ ଵୀରା ରାକ୍ଷସେନ ଚ ଲୀଲଯା। ସାଗରଂ ଯେନ ତେ ତୀର୍ଣାଃ ପଥା ତେନୈଵ ଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ସେହି ବୀରମାନେ, ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ମାରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଯେପଥରେ ସମୁଦ୍ର ଅଟକିଥିଲେ, ସେହି ପଥରେ ପୁଣି ପଳାଇଗଲେ।
ତେ ସ୍ଥଲାନି ତଦା ନିମ୍ନଂ ଵିଵର୍ଣଵଦନା ଭଯାତ୍। ଋକ୍ଷା ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସମାରୂଢାଃ କେଚିତ୍ ପର୍ଵତମାଶ୍ରିତାଃ
ସେ ସମୟରେ, ଭୟରେ ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଥିବା ଭାଲୁମାନେ ଜମିଭାଗ ଛାଡ଼ି, କିଛି ଗଛ ଚଢ଼ିଲେ, କିଛି ପାହାଡ଼କୁ ଶରଣ ନେଲେ।
ମମଜ୍ଜୁରର୍ଣଵେ କେଚିଦ୍ ଗୁହାଃ କେଚିତ୍ ସମାଶ୍ରିତାଃ। ନିପେତୁଃ କେଚିଦପରେ କେଚିନ୍ନୈଵାଵତସ୍ଥିରେ। କେଚିଦ୍ ଭୂମୌ ନିପତିତାଃ କେଚିତ୍ ସୁପ୍ତା ମୃତା ଇଵ
କିଏ ତୁଳିଲା ତୁଳିଲା ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ସମୁଦ୍ରରେ, କିଏ ଗୁହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, କିଏ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ, କିଏ ଦୃଢ଼ ରହିପାରିଲେନି; କିଏ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, କିଏ ମୃତ ଭଳି ଶୁଇଁ ରହିଲେ।
ତାନ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଙ୍ଗଦୋ ଭଗ୍ନାନ୍ ଵାନରାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଅଵତିଷ୍ଠତ ଯୁଧ୍ଯାମୋ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, "ଅଟୁଟ ରୁହ, ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା! ପଛକୁ ଫେର, ବାନରମାନେ!"
ଭଗ୍ନାନାଂ ଵୋ ନ ପଶ୍ଯାମି ପରିକ୍ରମ୍ଯ ମହୀମିମାମ୍। ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵେ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ କିଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ପରିରକ୍ଷଥ
ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀ ଘୁଞ୍ଚି ଦେଖିଲି, ତୁମେ ଏମିତି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛ; କେଉଁଠି ରହିବା ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ପଛକୁ ଫେର! କାହିଁକି ଏତେ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ?
ନିରାଯୁଧାନାଂ କ୍ରମତାମସଙ୍ଗଗତିପୌରୁଷାଃ। ଦାରା ହ୍ଯୁପହସିଷ୍ଯନ୍ତି ସ ଵୈ ଘାତଃ ସୁଜୀଵତାମ୍
ଅସ୍ତ୍ରହୀନ, ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ନଥିବା, ତୁମର ଘରବାଳିମାନେ ତୁମକୁ ଉପହାସ କରିବେ; ଏହିଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଜୀବନ ଜିଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଲଜ୍ଜାର କାରଣ।
କୁଲେଷୁ ଜାତାଃ ସର୍ଵେଽସ୍ମିନ୍ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେଷୁ ମହତ୍ସୁ ଚ। କ୍ଵ ଗଚ୍ଛତ ଭଯତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରାକୃତା ହରଯୋ ଯଥା। ଅନାର୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯଦ୍ଭୀତାସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରଧାଵତ
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଓ ମହାନ୍ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତେ—କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ଭୟରେ ତଡ଼ିଯାଉଛ, ସାଧାରଣ ବାନରମାନେ ପରି? ନିଶ୍ଚୟ, ଅନାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି, ସାହସ ଛାଡ଼ି।
ଵିକତ୍ଥନାନି ଵୋ ଯାନି ଭଵଦ୍ଭିର୍ଜନସଂସଦି। ତାନି ଵଃ କ୍ଵ ନୁ ଯାତାନି ସୋଦଗ୍ରାଣି ହିତାନି ଚ
ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଗର୍ବ କଥା କହିଥିଲ, ସେହି ଉତ୍ସାହ ଓ ଉଚ୍ଚ ଭାବନା କେଉଁଠି ଗଲା?