ଧନୁଃଶତପରୀଣାହଃ ସ ଷଟ୍ଶତସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ। ରୌଦ୍ରଃ ଶକଟଚକ୍ରାକ୍ଷୋ ମହାପର୍ଵତସଂନିଭଃ
ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଶତଧା ଲମ୍ବା, ଶରୀର ଛଅଶେ ହାତ ଉଚ୍ଚ, ମୁହଁ ଭୟଙ୍କର, ଚକ୍ରଭଳି ଆଖି, ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସଂନିପତ୍ଯ ଚ ରକ୍ଷାଂସି ଦଗ୍ଧଶୈଲୋପମୋ ମହାନ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାଵକ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପାହାଡ଼ ଭଳି ବଡ଼ ଦେହ ନେଇ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକଠା ହେବା ପରେ, ବଡ଼ ମୁହଁରେ ହସି କହିଲେ—
ଅଦ୍ଯ ଵାନରମୁଖ୍ଯାନାଂ ତାନି ଯୂଥାନି ଭାଗଶଃ। ନିର୍ଦହିଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପତଙ୍ଗାନିଵ ପାଵକଃ
ଆଜି ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ଭଳି ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ଯୁଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଦଳକ୍ରମେ ଦହିଦେବି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ପତଙ୍ଗାମାନେକୁ ଶେଷ କରେ।
ନାପରାଧ୍ଯନ୍ତି ମେ କାମଂ ଵାନରା ଵନଚାରିଣଃ। ଜାତିରସ୍ମଦ୍ଵିଧାନାଂ ସା ପୁରୋଦ୍ଯାନଵିଭୂଷଣମ୍
ବାନରମାନେ ଯଦିଓ ଅସଲରେ ମୋତେ କିଛି ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଆମ ପରି ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ଶୋଭା।
ପୁରରୋଧସ୍ଯ ମୂଲଂ ତୁ ରାଘଵଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ହତେ ତସ୍ମିନ୍ ହତଂ ସର୍ଵଂ ତଂ ଵଧିଷ୍ଯାମି ସଂଯୁଗେ
କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁର ମୂଳ ହେଉଛନ୍ତି ରାଘବ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ସେ ମରିଗଲେ, ସବୁ କିଛି ଶେଷ। ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବି।
ଏଵଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଃ। ନାଦଂ ଚକ୍ରୁର୍ମହାଘୋରଂ କମ୍ପଯନ୍ତ ଇଵାର୍ଣଵମ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର କମ୍ପିଯାଏ।
ତସ୍ଯ ନିଷ୍ପତତସ୍ତୂର୍ଣଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ବଭୂଵୁର୍ଘୋରରୂପାଣି ନିମିତ୍ତାନି ସମନ୍ତତଃ
ଧୀର କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୱରିତ ଆଗେ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ, ଚାରିପାଖରେ ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା।
ଉଲ୍କାଶନିଯୁତା ମେଘା ବଭୂଵୁର୍ଗର୍ଦଭାରୁଣାଃ। ସସାଗରଵନା ଚୈଵ ଵସୁଧା ସମକମ୍ପତ
ଉଲ୍କା ଓ ବିଜୁଳି ସହିତ ମେଘମାନେ ଗଧା ରଙ୍ଗର ହୋଇଗଲେ; ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ କମ୍ପିଉଠିଲା।
ଘୋରରୂପାଃ ଶିଵା ନେଦୁଃ ସଜ୍ଵାଲକଵଲୈର୍ମୁଖୈଃ। ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯପସଵ୍ଯାନି ବବନ୍ଧୁଶ୍ଚ ଵିହଂଗମାଃ
ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶିଆଳମାନେ ମୁହଁରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା ସହିତ ହୁଁକାରିଲେ; ପକ୍ଷୀମାନେ ବାମପଟେ ଘୂରି ଅଶୁଭ ଚକ୍ର ତିଆରି କଲେ।
ନିଷ୍ପପାତ ଚ ଗୃଧ୍ରୋଽସ୍ଯ ଶୂଲେ ଵୈ ପଥି ଗଚ୍ଛତଃ। ପ୍ରାସ୍ଫୁରନ୍ନଯନଂ ଚାସ୍ଯ ସଵ୍ଯୋ ବାହୁରକମ୍ପତ
ପଥରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ବାଣରେ ବସିଥିବା ଗୃଧ୍ର ଖସିପଡ଼ିଲା; ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା ଏବଂ ବାମ ହାତ କମ୍ପିଲା।
ନିଷ୍ପପାତ ତଦା ଚୋଲ୍କା ଜ୍ଵଲନ୍ତୀ ଭୀମନିଃସ୍ଵନା। ଆଦିତ୍ଯୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭଶ୍ଚାସୀନ୍ନ ଵାତି ଚ ସୁଖୋଽନିଲଃ
ତାପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଲ୍କା ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସହିତ ପଡ଼ିଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ହରାଇଲା, ଏବଂ ପବନ ଆରାମଦାୟକ ଭାବେ ବହିଲା ନାହିଁ।
ଅଚିନ୍ତଯନ୍ ମହୋତ୍ପାତାନୁଦିତାନ୍ ରୋମହର୍ଷଣାନ୍। ନିର୍ଯଯୌ କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତୁ କୃତାନ୍ତବଲଚୋଦିତଃ
ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି ବିଚାର କରି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବାହାରିଗଲେ।
ସ ଲଙ୍ଘଯିତ୍ଵା ପ୍ରାକାରଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପର୍ଵତସଂନିଭଃ। ଦଦର୍ଶାଭ୍ରଘନପ୍ରଖ୍ଯଂ ଵାନରାନୀକମଦ୍ଭୁତମ୍
ପାହାଡ଼ ଭଳି ବଡ଼ ଦେହ ନେଇ, ସେ ପାଦେ ପ୍ରାକାର ଟପି ଗଲେ ଏବଂ ଘନ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାନର ସେନାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଦେଖିଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵାନରାଃ ପର୍ଵତୋପମମ୍। ଵାଯୁନୁନ୍ନା ଇଵ ଘନା ଯଯୁଃ ସର୍ଵା ଦିଶସ୍ତଦା
ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ପାହାଡ଼ ଭଳି ବଡ଼ ବାନରମାନେ ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମେଘ ଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇଲେ।
ତଦ୍ ଵାନରାନୀକମତିପ୍ରଚଣ୍ଡଂ ଦିଶୋ ଦ୍ରଵଦ୍ଭିନ୍ନମିଵାଭ୍ରଜାଲମ୍। ସ କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ହର୍ଷା- ନ୍ନନାଦ ଭୂଯୋ ଘନଵଦ୍ଘନାଭଃ
ଏମିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବାନର ସେନାକୁ, ମେଘମାଳା ଭଳି ଭାଙ୍ଗି ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଘନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଣିଥରେ ବଜ୍ର ଭଳି ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତେ ତସ୍ଯ ଘୋରଂ ନିନଦଂ ନିଶମ୍ଯ ଯଥା ନିନାଦଂ ଦିଵି ଵାରିଦସ୍ଯ। ପେତୁର୍ଧରଣ୍ଯାଂ ବହଵଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗା ନିକୃତ୍ତମୂଲା ଇଵ ଶାଲଵୃକ୍ଷାଃ
ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ, ଆକାଶରେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି, ଶୁଣି ବହୁ ବାନର ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ମୂଳ କଟା ଶାଳ ଗଛ ଭୁଇଁକୁ ଢଳିଯାଏ।
ଵିପୁଲପରିଘଵାନ୍ ସ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ରିପୁନିଧନାଯ ଵିନିଃସୃତୋ ମହାତ୍ମା। କପିଗଣଭଯମାଦଦତ୍ ସୁଭୀମଂ ପ୍ରଭୁରିଵ କିଂକରଦଣ୍ଡଵାନ୍ ଯୁଗାନ୍ତେ
ବିଶାଳ ଲୋହା ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଶତ୍ରୁମାନୋଁକୁ ସଂହାର କରିବା ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ବନର ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଭୟ ଛଡାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରଭୁ ଯୁଗ ଶେଷରେ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଛନ୍ତି।
thumb|ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛଉଷଠିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ଲଙ୍ଘଯିତ୍ଵା ପ୍ରାକାରଂ ଗିରିକୂଟୋପମୋ ମହାନ୍। ନିର୍ଯଯୌ ନଗରାତ୍ ତୂର୍ଣଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାବଲଃ
ପାହାଡ଼ ପରି ଦେହ ଥିବା ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବେଗରେ ସହରର ପ୍ରାକାର ଉଲ୍ଲାଙ୍ଘି ବାହାରିଗଲେ।
ନନାଦ ଚ ମହାନାଦଂ ସମୁଦ୍ରମଭିନାଦଯନ୍। ଵିଜଯନ୍ନିଵ ନିର୍ଘାତାନ୍ ଵିଧମନ୍ନିଵ ପର୍ଵତାନ୍
ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯାହା ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗଞ୍ଜାଇଲା, ମଣେ ହେଉଛି ବିଜୁଳିକୁ ଜିତି ଦେଉଛନ୍ତି ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଛିଁଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି।
ତମଵଧ୍ଯଂ ମଘଵତା ଯମେନ ଵରୁଣେନ ଵା। ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଭୀମାକ୍ଷମାଯାନ୍ତଂ ଵାନରା ଵିପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବା ଵରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ବନରମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ତାଂସ୍ତୁ ଵିପ୍ରଦ୍ରୁତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜପୁତ୍ରୋଽଙ୍ଗଦୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ନଲଂ ନୀଲଂ ଗଵାକ୍ଷଂ ଚ କୁମୁଦଂ ଚ ମହାବଲମ୍
ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ରାଜପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ନଳ, ନୀଳ, ଗଭାକ୍ଷ ଓ ବଳଶାଳୀ କୁମୁଦଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆତ୍ମନସ୍ତାନି ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଵୀର୍ଯାଣ୍ଯଭିଜନାନି ଚ। କ୍ଵ ଗଚ୍ଛତ ଭଯତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରାକୃତା ହରଯୋ ଯଥା
ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଭୁଲିଗଲା? କାହିଁକି ଏଭଳି ଭୟରେ ପଳାଉଛ, ସାଧାରଣ ବନରମାନେ ପରି?
ସାଧୁ ସୌମ୍ଯା ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ କିଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ପରିରକ୍ଷଥ। ନାଲଂ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଵୈ ରକ୍ଷୋ ମହତୀଯଂ ଵିଭୀଷିକା
ଭଲ ମନେ, ଫେରିଆସ; କାହିଁକି କେବଳ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଉଛ? ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଏହି ଭୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼।
ମହତୀମୁତ୍ଥିତାମେନାଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵିଭୀଷିକାମ୍। ଵିକ୍ରମାଦ୍ ଵିଧମିଷ୍ଯାମୋ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ
ରାକ୍ଷସମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ବଡ଼ ଭୟକୁ ଆମେ ଶୌର୍ୟରେ ଦୂର କରିଦେବୁ। ଫେରିଆସ, ବନରମାନେ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ତୁ ସମାଶ୍ଵସ୍ଯ ସଂଗମ୍ଯ ଚ ତତସ୍ତତଃ। ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ହରଯଃ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥୂ ରଣାଜିରେ
କଷ୍ଟରେ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଫେରାଇ, ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ, ବନରମାନେ ଗଛ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
ତେ ନିଵର୍ତ୍ଯ ତୁ ସଂରବ୍ଧାଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ଵନୌକସଃ। ନିଜଘ୍ନୁଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସମଦା ଇଵ କୁଞ୍ଜରାଃ
ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଅତି କ୍ରୋଧରେ ବନବାସୀମାନେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ପରି।
ପ୍ରାଂଶୁଭିର୍ଗିରିଶୃଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ଶିଲାଭିଶ୍ଚ ମହାବଲାଃ। ପାଦପୈଃ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରୈଶ୍ଚ ହନ୍ଯମାନୋ ନ କମ୍ପତେ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ଭାରୀ ପାଥର ଓ ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରେଷୁ ପତିତା ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ବହଵଃ ଶିଲାଃ। ପାଦପାଃ ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଶ୍ଚ ଭଗ୍ନାଃ ପେତୁର୍ମହୀତଲେ
ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅନେକ ପାଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ଭାଙ୍ଗି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ସୋଽପି ସୈନ୍ଯାନି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୌ ଵାନରାଣାଂ ମହୌଜସାମ୍। ମମନ୍ଥ ପରମାଯତ୍ତୋ ଵନାନ୍ଯଗ୍ନିରିଵୋତ୍ଥିତଃ
ସେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧରେ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଦେଇ, ବନରମାନେଙ୍କ ଦଳକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଉଠିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।