ଗଚ୍ଛେଯଂ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ଦେଵତାନାଂ ପରାଂ ଗତିମ୍। ଵସିଷ୍ଠଂ ସ ସମାହୂଯ କଥଯାମାସ ଚିନ୍ତିତମ୍
'ମୁଁ ମୋ ଦେହ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିଗକୁ ପହଞ୍ଚିବି।' ଏପରି ଭାବି, ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କହିଲେ।
ଅଶକ୍ଯମିତି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ସ ଯଯୌ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, 'ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।' ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ନ ମିଳି, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତସ୍ତତ୍କର୍ମସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପୁତ୍ରାଂସ୍ତସ୍ଯ ଗତୋ ନୃପଃ। ଵାସିଷ୍ଠା ଦୀର୍ଘତପସସ୍ତପୋ ଯତ୍ର ହି ତେପିରେ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ ଶତଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍। ଵସିଷ୍ଠପୁତ୍ରାନ୍ ଦଦୃଶେ ତପ୍ଯମାନାନ୍ ମନସ୍ଵିନଃ
ତିନି ଶଙ୍କୁ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏକଶତ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଥିଲେ ଓ ମନୋନିଷ୍ଠ ଥିଲେ।
ସୋଽଭିଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵାନେଵ ଗୁରୋଃ ସୁତାନ୍। ଅଭିଵାଦ୍ଯାନୁପୂର୍ଵେଣ ହ୍ରିଯା କିଂଚିଦଵାଙ୍ମୁଖଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁପୁତ୍ରଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଖ ନମାଇ ରହିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ସ ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵାନେଵ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ଶରଣଂ ଵଃ ପ୍ରପନ୍ନୋଽହଂ ଶରଣ୍ଯାନ୍ ଶରଣଂ ଗତଃ
ସେ ହାତ ଜୋଡି ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ଶରଣ ଦେଇଥିବା ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଶରଣ ନେଇଛି।'
ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ହି ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ଯଷ୍ଟୁକାମୋ ମହାଯଜ୍ଞଂ ତଦନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହଥ
'ମୁଁ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ନ ପାଇ, ଆସିଛି। ମୁଁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।'
ଗୁରୁପୁତ୍ରାନହଂ ସର୍ଵାନ୍ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରସାଦଯେ। ଶିରସା ପ୍ରଣତୋ ଯାଚେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତପସି ସ୍ଥିତାନ୍
'ମୁଁ ସମସ୍ତ ଗୁରୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆପଣମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।'
ତେ ମାଂ ଭଵନ୍ତଃ ସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଯାଜଯନ୍ତୁ ସମାହିତାଃ। ସଶରୀରୋ ଯଥାହଂ ଵୈ ଦେଵଲୋକମଵାପ୍ନୁଯାମ୍
'ଆପଣମାନେ ମୋର କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ମୋ ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବି।'
ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ଗତିମନ୍ଯାଂ ତପୋଧନାଃ। ଗୁରୁପୁତ୍ରାନୃତେ ସର୍ଵାନ୍ ନାହଂ ପଶ୍ଯାମି କାଂଚନ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନି, ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଛାଡ଼ି।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ପୁରୋଧାଃ ପରମା ଗତିଃ। ତସ୍ମାଦନନ୍ତରଂ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତୋ ଦୈଵତଂ ମମ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାର୍ଗ; ତେଣୁ ସେଠାରୁ ପରେ ଆପଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।
thumb|ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୋର୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତମ୍। ଋଷିପୁତ୍ରଶତଂ ରାମ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ହେ ରାମ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ କ୍ରୋଧଭରା କଥା ଶୁଣି, ଋଷିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାରେ ଶତପୁତ୍ରମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋଽସି ଦୁର୍ମେଧୋ ଗୁରୁଣା ସତ୍ଯଵାଦିନା। ତଂ କଥଂ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ଶାଖାନ୍ତରମୁପେଯିଵାନ୍
ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟମନା, ସତ୍ୟବାଦୀ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହେଇଛ; ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ ଜଣେ ପାଖକୁ ଗଲୁ?
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ପୁରୋଧାଃ ପରମା ଗତିଃ। ନ ଚାତିକ୍ରମିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ଵଚନଂ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ; ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ କଥା କେବେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିହେବ ନାହିଁ।
ଅଶକ୍ଯମିତି ସୋଵାଚ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ତଂ ଵଯଂ ଵୈ ସମାହର୍ତୁଂ କ୍ରତୁଂ ଶକ୍ତାଃ କଥଂଚନ
ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଥିଲେ, 'ଏହା ଅସମ୍ଭବ'; ତଥାପି ଆମେ କିଛି ଉପାୟରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବା।
ବାଲିଶସ୍ତ୍ଵଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗମ୍ଯତାଂ ସ୍ଵପୁରଂ ପୁନଃ। ଯାଜନେ ଭଗଵାନ୍ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯାପି ପାର୍ଥିଵ
ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣି ତୁମ ନଗରକୁ ଫେରିଯାଅ। ଏ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମହାନ ମୁନି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଅଵମାନଂ କଥଂ କର୍ତୁଂ ତସ୍ଯ ଶକ୍ଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍। ତେଷାଂ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ରୋଧପର୍ଯାକୁଲାକ୍ଷରମ୍
ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବୁ? ଏହି କ୍ରୋଧଭରା କଥା ଶୁଣି—
ସ ରାଜା ପୁନରେଵୈତାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଭଗଵତା ଗୁରୁପୁତ୍ରୈସ୍ତଥୈଵ ହି
ତାପରେ ରାଜା ପୁଣି ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଭଗବାନ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଛି।'
ଅନ୍ଯାଂ ଗତିଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ତପୋଧନାଃ। ଋଷିପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଘୋରାଭିସଂହିତମ୍
'ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଉପାୟ ଦେଖିବି। ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ତୁମମାନେ ଭଲରୁହ।' ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର କଥା ଶୁଣି ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ—
ଶେପୁଃ ପରମସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଶ୍ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯସି। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତେ ମହାତ୍ମାନୋ ଵିଵିଶୁଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵମାଶ୍ରମମ୍
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ, 'ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାଂ ରାଜା ଚଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତଃ। ନୀଲଵସ୍ତ୍ରଧରୋ ନୀଲଃ ପୁରୁଷୋ ଧ୍ଵସ୍ତମୂର୍ଧଜଃ
ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ; କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କଳା ଚର୍ମ, ଚୁଲି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ।
ଚିତ୍ଯମାଲ୍ଯାଂଗରାଗଶ୍ଚ ଆଯସାଭରଣୋଽଭଵତ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ତ୍ଯଜ୍ଯ ଚଣ୍ଡାଲରୂପିଣମ୍
ଫଟା ମାଳା ଓ ରାଖ ଲଗାଇ, ଲୋହାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ—
ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ ସହିତା ରାମ ପୌରା ଯେଽସ୍ଯାନୁଗାମିନଃ। ଏକୋ ହି ରାଜା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଜଗାମ ପରମାତ୍ମଵାନ୍
ସେମାନେ ଏକାଠି ଭାଗିଗଲେ, ହେ ରାମ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଏହି ରାଜା ଏକା ଚାଲିଗଲେ, ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ।
ଦହ୍ଯମାନୋ ଦିଵାରାତ୍ରଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜାନଂ ଵିଫଲୀକୃତମ୍
ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ି, ସେ ତପୋଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ନିର୍ଫଳ ଦେଖି—
ଚଣ୍ଡାଲରୂପିଣଂ ରାମ ମୁନିଃ କାରୁଣ୍ଯମାଗତଃ। କାରୁଣ୍ଯାତ୍ ସ ମହାତେଜା ଵାକ୍ଯଂ ପରମଧାର୍ମିକଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଉପଜିଲା; ସେ ମହାତ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମବାନ୍, କରୁଣାବଶତଃ କହିଲେ—
ଇଦଂ ଜଗାଦ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରାଜାନଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍। କିମାଗମନକାର୍ଯଂ ତେ ରାଜପୁତ୍ର ମହାବଲ
'ତୁମର ଭଲ ହେଉ,' ସେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ। 'ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର, କଣ କାମରେ ଆସିଛ?'
ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତେ ଵୀର ଶାପାଚ୍ଚଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତଃ। ଅଥ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ରାଜା ଚଣ୍ଡାଲତାଂ ଗତଃ
ଏ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା, ହେ ବୀର, ଶାପରେ ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇପଡ଼ିଛ। ଏପରେ ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦମ୍। ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋଽସ୍ମି ଗୁରୁଣା ଗୁରୁପୁତ୍ରୈସ୍ତଥୈଵ ଚ
ରାଜା ଦୁହାତି ଜୋଡି, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି।'
ଅନଵାପ୍ଯୈଵ ତଂ କାମଂ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିପର୍ଯଯଃ। ସଶରୀରୋ ଦିଵଂ ଯାଯାମିତି ମେ ସୌମ୍ଯଦର୍ଶନ
ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲାନି, ବିପରୀତ ଦୁଃଖ ପାଇଛି। ହେ ସାନ୍ତ୍ର ଦେଖା, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉ।