ତ୍ରଯାଣାଂ ପଞ୍ଚଧା ଯୋଗଂ କର୍ମଣାଂ ଯଃ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ। ସଚିଵୈଃ ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ସ ସମ୍ଯଗ୍ ଵର୍ତତେ ପଥି
ଯିଏ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ତିନି ପ୍ରକାର କାମର ପାଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ଯୋଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଠି ସଠିକ ପଥରେ ଚାଲେ।
ଯଥାଗମଂ ଚ ଯୋ ରାଜା ସମଯଂ ଚ ଚିକୀର୍ଷତି। ବୁଧ୍ଯତେ ସଚିଵୈର୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସୁହୃଦଶ୍ଚାନୁପଶ୍ଯତି
ଏବଂ ରାଜା ଯଦି ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିରେ ଚୁକ୍ତି କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିରେ ବୁଝେ ଏବଂ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଦେଖେ।
ଧର୍ମମର୍ଥଂ ହି କାମଂ ଵା ସର୍ଵାନ୍ ଵା ରକ୍ଷସାଂ ପତେ। ଭଜେତ ପୁରୁଷଃ କାଲେ ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି ଵା ପୁନଃ
ହେ ରାକ୍ଷସମନ୍ତ, ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା କାମ, କିମ୍ବା ଏହି ତିନୋଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ମିଶି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ତ୍ରିଷୁ ଚୈତେଷୁ ଯଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତନ୍ନାଵବୁଧ୍ଯତେ। ରାଜା ଵା ରାଜମାତ୍ରୋ ଵା ଵ୍ଯର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ବହୁଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ତିନୋଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଉତ୍ତମ ତାହା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ରାଜା କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ବହୁ ପଢ଼ା ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ଉପପ୍ରଦାନଂ ସାନ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଭେଦଂ କାଲେ ଚ ଵିକ୍ରମମ୍। ଯୋଗଂ ଚ ରକ୍ଷସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଵୁଭୌ ଚ ନଯାନଯୌ
ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ମିଳନ, ଉପହାର, ଭେଦ, ପ୍ରଭାବ ଓ ମିତ୍ରତା—ହେ ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଇଟି ରାସ୍ତାର ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହିଁକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର।
କାଲେ ଧର୍ମାର୍ଥକାମାନ୍ ଯଃ ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସଚିଵୈଃ ସହ। ନିଷେଵେତାତ୍ମଵାଁଲ୍ଲୋକେ ନ ସ ଵ୍ଯସନମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଜଗତରେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଅପୟ ଦେଖିବାକୁ ପାଏ ନାହିଁ।
ହିତାନୁବନ୍ଧମାଲୋକ୍ଯ କୁର୍ଯାତ୍ କାର୍ଯମିହାତ୍ମନଃ। ରାଜା ସହାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ସଚିଵୈର୍ବୁଦ୍ଧିଜୀଵିଭିଃ
ଯେ କାମରେ ଉପକାର ଅଛି କି ନାହିଁ ଦେଖି, ରାଜା ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅନଭିଜ୍ଞାଯ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାନ୍ ପୁରୁଷାଃ ପଶୁବୁଦ୍ଧଯଃ। ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯାଦ୍ ଵକ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରିଷ୍ଵଭ୍ଯନ୍ତରୀକୃତାଃ
ଯେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ପଶୁସମାନ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେଲେ, ଅତି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରୁ କଥା କହିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ଅଶାସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷାଂ ତେଷାଂ କାର୍ଯଂ ନାଭିହିତଂ ଵଚଃ। ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରାନଭିଜ୍ଞାନାଂ ଵିପୁଲାଂ ଶ୍ରିଯମିଚ୍ଛତାମ୍
ଯେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଅର୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅବୁଝି, ବଡ଼ ଧନ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କଥା କାମରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅହିତଂ ଚ ହିତାକାରଂ ଧାର୍ଷ୍ଟ୍ଯାଜ୍ଜଲ୍ପନ୍ତି ଯେ ନରାଃ। ଅଵଶ୍ଯଂ ମନ୍ତ୍ରବାହ୍ଯାସ୍ତେ କର୍ତଵ୍ଯାଃ କୃତ୍ଯଦୂଷକାଃ
ଯେମାନେ ଧୃଷ୍ଟତାରୁ ଅପକାରକୁ ଉପକାର ଭାବରେ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣାରୁ ବାହାର କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ସେମାନେ କାମକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
ଵିନାଶଯନ୍ତୋ ଭର୍ତାରଂ ସହିତାଃ ଶତ୍ରୁଭିର୍ବୁଧୈଃ। ଵିପରୀତାନି କୃତ୍ଯାନି କାରଯନ୍ତୀହ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ଯେମାନେ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ମିଶି, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ବିପରୀତ କାମ କରାନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଅନ୍ତି।
ତାନ୍ ଭର୍ତା ମିତ୍ରସଂକାଶାନମିତ୍ରାନ୍ ମନ୍ତ୍ରନିର୍ଣଯେ। ଵ୍ଯଵହାରେଣ ଜାନୀଯାତ୍ ସଚିଵାନୁପସଂହିତାନ୍
ସ୍ୱାମୀ ଚାଳଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, କେଉଁ ମନ୍ତ୍ରୀ ମିତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଏ କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ନିଷ୍ଠା ନାହିଁ।
ଚପଲସ୍ଯେହ କୃତ୍ଯାନି ସହସାନୁପ୍ରଧାଵତଃ। ଛିଦ୍ରମନ୍ଯେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ ଖମିଵ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବରେ କାମ କରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ସୁଯୋଗ ମିଳେ, ଯେପରି ଉଡ଼ନ୍ତା ପକ୍ଷୀମାନେ କଞ୍ଚ ନଥିଲେ ଆକାଶକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଯୋ ହି ଶତ୍ରୁମଵଜ୍ଞାଯ ଆତ୍ମାନଂ ନାଭିରକ୍ଷତି। ଅଵାପ୍ନୋତି ହି ସୋଽନର୍ଥାନ୍ ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ ଵ୍ଯଵରୋପ୍ଯତେ
ଯେ ନିଜ ଶତ୍ରୁକୁ ଅବହେଳା କରି ନିଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ ନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନର୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ପାଏ ଓ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଏ।
ଯଦୁକ୍ତମିହ ତେ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରିଯଯା ମେଽନୁଜେନ ଚ। ତଦେଵ ନୋ ହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ, ମୋର ପ୍ରିୟା ଓ ଭାଇ କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ; ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ତତ୍ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଶଗ୍ରୀଵଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍। ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ଚୈଵ ସଂଚକ୍ରେ କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚୈନମଭାଷତ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଦଶମୁଖ ଭୂଁହି ଚମ୍କାଇଲେ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମାନ୍ଯୋ ଗୁରୁରିଵାଚାର୍ଯଃ କିଂ ମାଂ ତ୍ଵମନୁଶାସସେ। କିମେଵଂ ଵାକ୍ଶ୍ରମଂ କୃତ୍ଵା ଯଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ତଦ୍ ଵିଧୀଯତାମ୍
ମୋତେ ଗୁରୁ ବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛ? ଏପରି ଅନବସ୍ଥାରେ କଥା କାହିଁକି କହୁଛ? ଯାହା ଉଚିତ୍, ତାହା କର।
ଵିଭ୍ରମାଚ୍ଚିତ୍ତମୋହାଦ୍ ଵା ବଲଵୀର୍ଯାଶ୍ରଯେଣ ଵା। ନାଭିପନ୍ନମିଦାନୀଂ ଯଦ୍ ଵ୍ଯର୍ଥା ତସ୍ଯ ପୁନଃ କଥା
ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ମନର ମୋହ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇନଥିଲା, ସେଥିରେ ପୁଣି କଥା କହିବା ଅର୍ଥହୀନ।
ଅସ୍ମିନ୍ କାଲେ ତୁ ଯଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ତଦିଦାନୀଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍। ଗତଂ ତୁ ନାନୁଶୋଚନ୍ତି ଗତଂ ତୁ ଗତମେଵ ହି
ଏବେ ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ, ସେଥିରେ ଚିନ୍ତା କର; ଯାହା ଚାଲିଗଲା, ତାହାକୁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଯାହା ଗଲା, ସେ ତ ଚାଲିଗଲା।
ମମାପନଯଜଂ ଦୋଷଂ ଵିକ୍ରମେଣ ସମୀକୁରୁ। ଯଦି ଖଲ୍ଵସ୍ତି ମେ ସ୍ନେହୋ ଵିକ୍ରମଂ ଵାଧିଗଚ୍ଛସି
ତୁମେ ତୁମର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇ ମୋର ଦୋଷକୁ ଦୂର କର; ଯଦି ତୁମର ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଅଛି, ତେବେ ତୁମର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରମାଣ କର।
ଯଦି କାର୍ଯଂ ମମୈତତ୍ତେ ହୃଦି କାର୍ଯତମଂ ମତମ୍। ସ ସୁହୃଦ୍ ଯୋ ଵିପନ୍ନାର୍ଥଂ ଦୀନମଭ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ
ଯଦି ଏହି କାମଟିକୁ ତୁମେ ମୋର ସବୁଠୁ ବଡ଼ କର୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର, ତେବେ ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ଜଣକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ସେଠି ନିଜକୁ ସତ୍ୟ ସଂଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ବନ୍ଧୁର୍ଯୋଽପନୀତେଷୁ ସାହାଯ୍ଯାଯୋପକଲ୍ପତେ। ତମଥୈଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ସ ଵଚନଂ ଧୀରଦାରୁଣମ୍
ଯେଉଁ ବେଳେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ ଦୂରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଏମିତି ସମୟରେ ଯିଏ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସେ, ସେଠି ସେଇ ନିଜ ଜଣ। ଏଭଳି କଠୋର ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—
ରୁଷ୍ଟୋଽଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଶନୈଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମୁଵାଚ ହ। ଅତୀଵ ହି ସମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଭ୍ରାତରଂ କ୍ଷୁଭିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଭାଇ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ ଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ଶନୈର୍ଵାକ୍ଯଂ ବଭାଷେ ପରିସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍। ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ନଵହିତୋ ମମ ଵାକ୍ଯମରିଂଦମ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ କଥାରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ— 'ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଜୟକାରୀ, ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।'
ଅଲଂ ରାକ୍ଷସରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଂତାପମୁପପଦ୍ଯ ତେ। ରୋଷଂ ଚ ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵିତୁମର୍ହସି
ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ରାଜା, ଏତେ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କର।
ନୈତନ୍ମନସି କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯି ଜୀଵତି ପାର୍ଥିଵ। ତମହଂ ନାଶଯିଷ୍ଯାମି ଯତ୍ କୃତେ ପରିତପ୍ଯତେ
ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରାଜା। ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ନଶ୍ଚୟ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି।
ଅଵଶ୍ଯଂ ତୁ ହିତଂ ଵାଚ୍ଯଂ ସର୍ଵାଵସ୍ଥଂ ମଯା ତଵ। ବନ୍ଧୁଭାଵାଦଭିହିତଂ ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହାଚ୍ଚ ପାର୍ଥିଵ
ତଥାପି, ମୁଁ ସବୁବେଳେ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ କଥା କହିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି, ଏହା ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ଭାଇପାଇଁ ମୋର ସ୍ନେହରୁ।
ସଦୃଶଂ ଯଚ୍ଚ କାଲେଽସ୍ମିନ୍ କର୍ତୁଂ ସ୍ନେହେନ ବନ୍ଧୁନା। ଶତ୍ରୂଣାଂ କଦନଂ ପଶ୍ଯ କ୍ରିଯମାଣଂ ମଯା ରଣେ
ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ କାମଟି ଏକ ବନ୍ଧୁ ସ୍ନେହରେ କରିବା ଉଚିତ୍, ମୁଁ ସେହି କାମ କରିବି। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ହାତରେ ଶତ୍ରୁମାନେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଦେଖ।
ଅଦ୍ଯ ପଶ୍ଯ ମହାବାହୋ ମଯା ସମରମୂର୍ଧନି। ହତେ ରାମେ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦ୍ରଵନ୍ତୀଂ ହରିଵାହିନୀମ୍
ଆଜି, ବଳଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋ ହାତରେ ରାମ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ବାନର ସେନାକୁ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବା ଦେଖ।
ଅଦ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମଯାଽଽନୀତଂ ରଣାଚ୍ଛିରଃ। ସୁଖୀ ଭଵ ମହାବାହୋ ସୀତା ଭଵତୁ ଦୁଃଖିତା
ଆଜି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ରାମଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆଣିଦେବା ପରେ, ବଳଶାଳୀ, ତୁମେ ଆନନ୍ଦ କର, ଏବଂ ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉ।