ସ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶଂ ଗତ୍ଵା ମହିଷ୍ଯା ସହ ରାଘଵ। ତତାପ ପରମଂ ଘୋରଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ
ସେ ତାଙ୍କର ରାନୀ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ହେ ରାଘବ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ବୀ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଫଲମୂଲାଶନୋ ଦାନ୍ତଶ୍ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ। ଅଥାସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ ପୁତ୍ରାଃ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାଯଣାଃ
ସେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହା ପରେ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ।
ହଵିଷ୍ପନ୍ଦୋ ମଧୁଷ୍ପନ୍ଦୋ ଦୃଢନେତ୍ରୋ ମହାରଥଃ। ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ହବିଷ୍ପନ୍ଦ, ମଧୁଷ୍ପନ୍ଦ ଓ ଦୃଢନେତ୍ର ନାମକ ମହାବୀର ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହିପରି, ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଆସିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀନ୍ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ଜିତା ରାଜର୍ଷିଲୋକାସ୍ତେ ତପସା କୁଶିକାତ୍ମଜ
ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମିଠା କଥା କହିଲେ, 'ହେ କୁଶିକନନ୍ଦନ, ତୁମେ ତୁମର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାଜାର୍ଷି ଲୋକକୁ ଜୟ କରିଛ।'
ଅନେନ ତପସା ତ୍ଵାଂ ହି ରାଜର୍ଷିରିତି ଵିଦ୍ମହେ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଜଗାମ ସହ ଦୈଵତୈଃ
'ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ରାଜାର୍ଷି ବୋଲି ଜାଣୁଛୁ।' ଏପରି କହି, ସେ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଲୋକାନାଂ ପରମେଶ୍ଵରଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହ୍ରିଯା କିଂଚିଦଵାଙ୍ମୁଖଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଈଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା ତିନି ଲୋକର ମହାନ ନିବାସ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜାରେ କିଛି ମୂଖ ନମାଇ ରହିଲେ।
ଦୁଃଖେନ ମହତାଵିଷ୍ଟଃ ସମନ୍ଯୁରିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ତପଶ୍ଚ ସୁମହତ୍ ତପ୍ତଂ ରାଜର୍ଷିରିତି ମାଂ ଵିଦୁଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭାରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏତେ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କଲି, ତଥାପି ସେମାନେ ମୋତେ କେବଳ ରାଜାର୍ଷି ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ।'
ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାଃ ସର୍ଵେ ନାସ୍ତି ମନ୍ଯେ ତପଃ ଫଲମ୍। ଏଵଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ଭୂଯ ଏଵ ମହାତପାଃ
'ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ତପସ୍ୟାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ।' ଏପରି ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ପୁଣି ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଗଲେ।
ତପଶ୍ଚଚାର ଧର୍ମାତ୍ମା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପରମାତ୍ମଵାନ୍। ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଏକ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ଜଣେ ଅନ୍ୟ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁରିତି ଵିଖ୍ଯାତ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲଵର୍ଧନଃ। ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯଜେଯମିତି ରାଘଵ
ତିନି ଶଙ୍କୁ, ଯିଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।'
ଗଚ୍ଛେଯଂ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ଦେଵତାନାଂ ପରାଂ ଗତିମ୍। ଵସିଷ୍ଠଂ ସ ସମାହୂଯ କଥଯାମାସ ଚିନ୍ତିତମ୍
'ମୁଁ ମୋ ଦେହ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିଗକୁ ପହଞ୍ଚିବି।' ଏପରି ଭାବି, ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କହିଲେ।
ଅଶକ୍ଯମିତି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ସ ଯଯୌ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, 'ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।' ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ନ ମିଳି, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତସ୍ତତ୍କର୍ମସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପୁତ୍ରାଂସ୍ତସ୍ଯ ଗତୋ ନୃପଃ। ଵାସିଷ୍ଠା ଦୀର୍ଘତପସସ୍ତପୋ ଯତ୍ର ହି ତେପିରେ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ ଶତଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍। ଵସିଷ୍ଠପୁତ୍ରାନ୍ ଦଦୃଶେ ତପ୍ଯମାନାନ୍ ମନସ୍ଵିନଃ
ତିନି ଶଙ୍କୁ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏକଶତ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଥିଲେ ଓ ମନୋନିଷ୍ଠ ଥିଲେ।
ସୋଽଭିଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵାନେଵ ଗୁରୋଃ ସୁତାନ୍। ଅଭିଵାଦ୍ଯାନୁପୂର୍ଵେଣ ହ୍ରିଯା କିଂଚିଦଵାଙ୍ମୁଖଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁପୁତ୍ରଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଖ ନମାଇ ରହିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ସ ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵାନେଵ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ଶରଣଂ ଵଃ ପ୍ରପନ୍ନୋଽହଂ ଶରଣ୍ଯାନ୍ ଶରଣଂ ଗତଃ
ସେ ହାତ ଜୋଡି ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ଶରଣ ଦେଇଥିବା ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଶରଣ ନେଇଛି।'
ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ହି ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ଯଷ୍ଟୁକାମୋ ମହାଯଜ୍ଞଂ ତଦନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହଥ
'ମୁଁ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ନ ପାଇ, ଆସିଛି। ମୁଁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।'
ଗୁରୁପୁତ୍ରାନହଂ ସର୍ଵାନ୍ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରସାଦଯେ। ଶିରସା ପ୍ରଣତୋ ଯାଚେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତପସି ସ୍ଥିତାନ୍
'ମୁଁ ସମସ୍ତ ଗୁରୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆପଣମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।'
ତେ ମାଂ ଭଵନ୍ତଃ ସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଯାଜଯନ୍ତୁ ସମାହିତାଃ। ସଶରୀରୋ ଯଥାହଂ ଵୈ ଦେଵଲୋକମଵାପ୍ନୁଯାମ୍
'ଆପଣମାନେ ମୋର କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ମୋ ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବି।'
ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ଗତିମନ୍ଯାଂ ତପୋଧନାଃ। ଗୁରୁପୁତ୍ରାନୃତେ ସର୍ଵାନ୍ ନାହଂ ପଶ୍ଯାମି କାଂଚନ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନି, ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଛାଡ଼ି।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ପୁରୋଧାଃ ପରମା ଗତିଃ। ତସ୍ମାଦନନ୍ତରଂ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତୋ ଦୈଵତଂ ମମ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାର୍ଗ; ତେଣୁ ସେଠାରୁ ପରେ ଆପଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।
thumb|ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୋର୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତମ୍। ଋଷିପୁତ୍ରଶତଂ ରାମ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ହେ ରାମ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ କ୍ରୋଧଭରା କଥା ଶୁଣି, ଋଷିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାରେ ଶତପୁତ୍ରମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋଽସି ଦୁର୍ମେଧୋ ଗୁରୁଣା ସତ୍ଯଵାଦିନା। ତଂ କଥଂ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ଶାଖାନ୍ତରମୁପେଯିଵାନ୍
ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟମନା, ସତ୍ୟବାଦୀ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହେଇଛ; ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ ଜଣେ ପାଖକୁ ଗଲୁ?
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ପୁରୋଧାଃ ପରମା ଗତିଃ। ନ ଚାତିକ୍ରମିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ଵଚନଂ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ; ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ କଥା କେବେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିହେବ ନାହିଁ।
ଅଶକ୍ଯମିତି ସୋଵାଚ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ତଂ ଵଯଂ ଵୈ ସମାହର୍ତୁଂ କ୍ରତୁଂ ଶକ୍ତାଃ କଥଂଚନ
ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଥିଲେ, 'ଏହା ଅସମ୍ଭବ'; ତଥାପି ଆମେ କିଛି ଉପାୟରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବା।
ବାଲିଶସ୍ତ୍ଵଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗମ୍ଯତାଂ ସ୍ଵପୁରଂ ପୁନଃ। ଯାଜନେ ଭଗଵାନ୍ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯାପି ପାର୍ଥିଵ
ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣି ତୁମ ନଗରକୁ ଫେରିଯାଅ। ଏ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମହାନ ମୁନି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଅଵମାନଂ କଥଂ କର୍ତୁଂ ତସ୍ଯ ଶକ୍ଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍। ତେଷାଂ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ରୋଧପର୍ଯାକୁଲାକ୍ଷରମ୍
ଆମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିବୁ? ଏହି କ୍ରୋଧଭରା କଥା ଶୁଣି—
ସ ରାଜା ପୁନରେଵୈତାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଭଗଵତା ଗୁରୁପୁତ୍ରୈସ୍ତଥୈଵ ହି
ତାପରେ ରାଜା ପୁଣି ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଭଗବାନ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଛି।'
ଅନ୍ଯାଂ ଗତିଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ତପୋଧନାଃ। ଋଷିପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଘୋରାଭିସଂହିତମ୍
'ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଉପାୟ ଦେଖିବି। ହେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ତୁମମାନେ ଭଲରୁହ।' ଏହି ଭୟଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର କଥା ଶୁଣି ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ—