ତ୍ଵଯା ଦେଵାଃ ପ୍ରତିଵ୍ଯୂହ୍ଯ ନିର୍ଜିତାଶ୍ଚାସୁରା ଯୁଧି
ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିରୋଧ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ତଦେତତ୍ ସର୍ଵମାତିଷ୍ଠ ଵୀର୍ଯଂ ଭୀମପରାକ୍ରମ। ନହି ତେ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ ସଦୃଶୋ ବଲୀ
ଏହିପରି, ତୁମ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କର; କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେହି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
କୁରୁଷ୍ଵ ମେ ପ୍ରିଯହିତମେତଦୁତ୍ତମଂ ଯଥାପ୍ରିଯଂ ପ୍ରିଯରଣ ବାନ୍ଧଵପ୍ରିଯ। ସ୍ଵତେଜସା ଵ୍ଯଥଯ ସପତ୍ନଵାହିନୀଂ ଶରଦ୍ଘନଂ ପଵନ ଇଵୋଦ୍ଯତୋ ମହାନ୍
ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ପ୍ରିୟ କାମ କର, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରିୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ। ତୁମ ନିଜ ତେଜରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ସେନାକୁ ଭଙ୍ଗ କର, ଯେପରି ଶରଦକାଳର ମେଘକୁ ବଡ଼ ପବନ ଉଡ଼ାଇଦିଏ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ତିରଷଠିତମ ସର୍ଗ।
ତସ୍ଯ ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ନିଶମ୍ଯ ପରିଦେଵିତମ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ବଭାଷେଦଂ ଵଚନଂ ପ୍ରଜହାସ ଚ
ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶୁଣି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏଭଳି କଥା କହି ହସିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟୋ ଦୋଷୋ ହି ଯୋଽସ୍ମାଭିଃ ପୁରା ମନ୍ତ୍ରଵିନିର୍ଣଯେ। ହିତେଷ୍ଵନଭିଯୁକ୍ତେନ ସୋଽଯମାସାଦିତସ୍ତ୍ଵଯା
ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଯେ ଦୋଷ ଦେଖିଥିଲୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଉପଦେଶ ନେବାରେ ଭଲ ପ୍ରୟାସ ହୋଇନଥିଲା, ସେଇ ଦୋଷ ଏବେ ତୁମେ ଭୋଗୁଛ।
ଶୀଘ୍ରଂ ଖଲ୍ଵଭ୍ଯୁପେତଂ ତ୍ଵାଂ ଫଲଂ ପାପସ୍ଯ କର୍ମଣଃ। ନିରଯେଷ୍ଵେଵ ପତନଂ ଯଥା ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମଣଃ
ଅପକର୍ମର ଫଳ ତୁମେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଭୋଗିଛ; ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟକର୍ମ କରୁଥିବା ନରକକୁ ପଡ଼େ।
ପ୍ରଥମଂ ଵୈ ମହାରାଜ କୃତ୍ଯମେତଦଚିନ୍ତିତମ୍। କେଵଲଂ ଵୀର୍ଯଦର୍ପେଣ ନାନୁବନ୍ଧୋ ଵିଚାରିତଃ
ମହାରାଜ, ଏହି କାମଟି ଆରମ୍ଭରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଇନଥିଲା; କେବଳ ଶକ୍ତିର ଅଭିମାନରେ, ପରିଣାମ ଭାବିନଥିଲେ।
ଯଃ ପଶ୍ଚାତ୍ପୂର୍ଵକାର୍ଯାଣି କୁର୍ଯାଦୈଶ୍ଵର୍ଯମାସ୍ଥିତଃ। ପୂର୍ଵଂ ଚୋତ୍ତରକାର୍ଯାଣି ନ ସ ଵେଦ ନଯାନଯୌ
ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ପରେ କରିବାକୁ ଥିବା କାମ ପ୍ରଥମେ କରେ, ଏବଂ ପ୍ରଥମେ କରିବାକୁ ଥିବା କାମ ପରେ କରେ, ସେ ନୀତି ଓ ଅନୀତି ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ।
ଦେଶକାଲଵିହୀନାନି କର୍ମାଣି ଵିପରୀତଵତ୍। କ୍ରିଯମାଣାନି ଦୁଷ୍ଯନ୍ତି ହଵୀଂଷ୍ଯପ୍ରଯତେଷ୍ଵିଵ
ଯେ କାମଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରେ ନ କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ଭୁଲ କ୍ରମରେ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଯଥାଯଥ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ହୋମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ତ୍ରଯାଣାଂ ପଞ୍ଚଧା ଯୋଗଂ କର୍ମଣାଂ ଯଃ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ। ସଚିଵୈଃ ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ସ ସମ୍ଯଗ୍ ଵର୍ତତେ ପଥି
ଯିଏ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ତିନି ପ୍ରକାର କାମର ପାଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ଯୋଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଠି ସଠିକ ପଥରେ ଚାଲେ।
ଯଥାଗମଂ ଚ ଯୋ ରାଜା ସମଯଂ ଚ ଚିକୀର୍ଷତି। ବୁଧ୍ଯତେ ସଚିଵୈର୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସୁହୃଦଶ୍ଚାନୁପଶ୍ଯତି
ଏବଂ ରାଜା ଯଦି ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିରେ ଚୁକ୍ତି କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିରେ ବୁଝେ ଏବଂ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଦେଖେ।
ଧର୍ମମର୍ଥଂ ହି କାମଂ ଵା ସର୍ଵାନ୍ ଵା ରକ୍ଷସାଂ ପତେ। ଭଜେତ ପୁରୁଷଃ କାଲେ ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି ଵା ପୁନଃ
ହେ ରାକ୍ଷସମନ୍ତ, ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା କାମ, କିମ୍ବା ଏହି ତିନୋଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ମିଶି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ତ୍ରିଷୁ ଚୈତେଷୁ ଯଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତନ୍ନାଵବୁଧ୍ଯତେ। ରାଜା ଵା ରାଜମାତ୍ରୋ ଵା ଵ୍ଯର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ବହୁଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ତିନୋଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଉତ୍ତମ ତାହା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ରାଜା କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ବହୁ ପଢ଼ା ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ଉପପ୍ରଦାନଂ ସାନ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଭେଦଂ କାଲେ ଚ ଵିକ୍ରମମ୍। ଯୋଗଂ ଚ ରକ୍ଷସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଵୁଭୌ ଚ ନଯାନଯୌ
ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ମିଳନ, ଉପହାର, ଭେଦ, ପ୍ରଭାବ ଓ ମିତ୍ରତା—ହେ ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଇଟି ରାସ୍ତାର ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହିଁକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର।
କାଲେ ଧର୍ମାର୍ଥକାମାନ୍ ଯଃ ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସଚିଵୈଃ ସହ। ନିଷେଵେତାତ୍ମଵାଁଲ୍ଲୋକେ ନ ସ ଵ୍ଯସନମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଜଗତରେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଅପୟ ଦେଖିବାକୁ ପାଏ ନାହିଁ।
ହିତାନୁବନ୍ଧମାଲୋକ୍ଯ କୁର୍ଯାତ୍ କାର୍ଯମିହାତ୍ମନଃ। ରାଜା ସହାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ସଚିଵୈର୍ବୁଦ୍ଧିଜୀଵିଭିଃ
ଯେ କାମରେ ଉପକାର ଅଛି କି ନାହିଁ ଦେଖି, ରାଜା ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅନଭିଜ୍ଞାଯ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାନ୍ ପୁରୁଷାଃ ପଶୁବୁଦ୍ଧଯଃ। ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯାଦ୍ ଵକ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରିଷ୍ଵଭ୍ଯନ୍ତରୀକୃତାଃ
ଯେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ପଶୁସମାନ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେଲେ, ଅତି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରୁ କଥା କହିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ଅଶାସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷାଂ ତେଷାଂ କାର୍ଯଂ ନାଭିହିତଂ ଵଚଃ। ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରାନଭିଜ୍ଞାନାଂ ଵିପୁଲାଂ ଶ୍ରିଯମିଚ୍ଛତାମ୍
ଯେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଅର୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅବୁଝି, ବଡ଼ ଧନ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କଥା କାମରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅହିତଂ ଚ ହିତାକାରଂ ଧାର୍ଷ୍ଟ୍ଯାଜ୍ଜଲ୍ପନ୍ତି ଯେ ନରାଃ। ଅଵଶ୍ଯଂ ମନ୍ତ୍ରବାହ୍ଯାସ୍ତେ କର୍ତଵ୍ଯାଃ କୃତ୍ଯଦୂଷକାଃ
ଯେମାନେ ଧୃଷ୍ଟତାରୁ ଅପକାରକୁ ଉପକାର ଭାବରେ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣାରୁ ବାହାର କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ସେମାନେ କାମକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
ଵିନାଶଯନ୍ତୋ ଭର୍ତାରଂ ସହିତାଃ ଶତ୍ରୁଭିର୍ବୁଧୈଃ। ଵିପରୀତାନି କୃତ୍ଯାନି କାରଯନ୍ତୀହ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ଯେମାନେ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ମିଶି, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ବିପରୀତ କାମ କରାନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଅନ୍ତି।
ତାନ୍ ଭର୍ତା ମିତ୍ରସଂକାଶାନମିତ୍ରାନ୍ ମନ୍ତ୍ରନିର୍ଣଯେ। ଵ୍ଯଵହାରେଣ ଜାନୀଯାତ୍ ସଚିଵାନୁପସଂହିତାନ୍
ସ୍ୱାମୀ ଚାଳଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, କେଉଁ ମନ୍ତ୍ରୀ ମିତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଏ କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ନିଷ୍ଠା ନାହିଁ।
ଚପଲସ୍ଯେହ କୃତ୍ଯାନି ସହସାନୁପ୍ରଧାଵତଃ। ଛିଦ୍ରମନ୍ଯେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ ଖମିଵ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବରେ କାମ କରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ସୁଯୋଗ ମିଳେ, ଯେପରି ଉଡ଼ନ୍ତା ପକ୍ଷୀମାନେ କଞ୍ଚ ନଥିଲେ ଆକାଶକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଯୋ ହି ଶତ୍ରୁମଵଜ୍ଞାଯ ଆତ୍ମାନଂ ନାଭିରକ୍ଷତି। ଅଵାପ୍ନୋତି ହି ସୋଽନର୍ଥାନ୍ ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ ଵ୍ଯଵରୋପ୍ଯତେ
ଯେ ନିଜ ଶତ୍ରୁକୁ ଅବହେଳା କରି ନିଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ ନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନର୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ପାଏ ଓ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଏ।
ଯଦୁକ୍ତମିହ ତେ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରିଯଯା ମେଽନୁଜେନ ଚ। ତଦେଵ ନୋ ହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ, ମୋର ପ୍ରିୟା ଓ ଭାଇ କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ; ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ତତ୍ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଶଗ୍ରୀଵଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍। ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ଚୈଵ ସଂଚକ୍ରେ କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚୈନମଭାଷତ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଦଶମୁଖ ଭୂଁହି ଚମ୍କାଇଲେ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମାନ୍ଯୋ ଗୁରୁରିଵାଚାର୍ଯଃ କିଂ ମାଂ ତ୍ଵମନୁଶାସସେ। କିମେଵଂ ଵାକ୍ଶ୍ରମଂ କୃତ୍ଵା ଯଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ତଦ୍ ଵିଧୀଯତାମ୍
ମୋତେ ଗୁରୁ ବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛ? ଏପରି ଅନବସ୍ଥାରେ କଥା କାହିଁକି କହୁଛ? ଯାହା ଉଚିତ୍, ତାହା କର।
ଵିଭ୍ରମାଚ୍ଚିତ୍ତମୋହାଦ୍ ଵା ବଲଵୀର୍ଯାଶ୍ରଯେଣ ଵା। ନାଭିପନ୍ନମିଦାନୀଂ ଯଦ୍ ଵ୍ଯର୍ଥା ତସ୍ଯ ପୁନଃ କଥା
ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ମନର ମୋହ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇନଥିଲା, ସେଥିରେ ପୁଣି କଥା କହିବା ଅର୍ଥହୀନ।
ଅସ୍ମିନ୍ କାଲେ ତୁ ଯଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ତଦିଦାନୀଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍। ଗତଂ ତୁ ନାନୁଶୋଚନ୍ତି ଗତଂ ତୁ ଗତମେଵ ହି
ଏବେ ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ, ସେଥିରେ ଚିନ୍ତା କର; ଯାହା ଚାଲିଗଲା, ତାହାକୁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଯାହା ଗଲା, ସେ ତ ଚାଲିଗଲା।
ମମାପନଯଜଂ ଦୋଷଂ ଵିକ୍ରମେଣ ସମୀକୁରୁ। ଯଦି ଖଲ୍ଵସ୍ତି ମେ ସ୍ନେହୋ ଵିକ୍ରମଂ ଵାଧିଗଚ୍ଛସି
ତୁମେ ତୁମର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇ ମୋର ଦୋଷକୁ ଦୂର କର; ଯଦି ତୁମର ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଅଛି, ତେବେ ତୁମର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରମାଣ କର।