ସତୋଯାମ୍ବୁଦସଂକାଶଂ କାଞ୍ଚନାଙ୍ଗଦଭୂଷଣମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ଵାନରାଣାଂ ମହାଚମୂଃ
ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସୁନାର କଙ୍ଗନ ପିନ୍ଧିଥିବା ସେଉଁଠି ଠାରେ ପୁନି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲାପରେ, ବାନରମାନେ ଥିବା ବଡ଼ ସେନା ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଵିଦ୍ରୁତାଂ ଵାହିନୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵର୍ଧମାନଂ ଚ ରାକ୍ଷସମ୍। ସଵିସ୍ମିତମିଦଂ ରାମୋ ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ
ସେନା ଭୟରେ ଭାଗିଯିବାକୁ ଦେଖି ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୋଽସୌ ପର୍ଵତସଂକାଶଃ କିରୀଟୀ ହରିଲୋଚନଃ। ଲଙ୍କାଯାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵୀରଃ ସଵିଦ୍ଯୁଦିଵ ତୋଯଦଃ
ଲଙ୍କାରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ସିଂହ ପରି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ବିଜୁଳି ସହିତ ମେଘ ପରି ଏହି ବୀର କିଏ?
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କେତୁଭୂତୋଽସୌ ମହାନେକୋଽତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ। ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ
ପୃଥିବୀରେ ଏହା ଏକ ପତାକା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ବଡ଼ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ବାନର ଚାରିପାଖରେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି।
ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ସୁମହାନ୍ କୋଽସୌ ରକ୍ଷୋ ଵା ଯଦି ଵାସୁରଃ। ନ ମଯୈଵଂଵିଧଂ ଭୂତଂ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ କଦାଚନ
ଏହି ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କିଏ? ରାକ୍ଷସ ନା କି ଅସୁର? ମୁଁ ଏପରି ପ୍ରକୃତିର କେହିଁକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ।
ସମ୍ପୃଷ୍ଟୋ ରାଜପୁତ୍ରେଣ ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା। ଵିଭୀଷଣୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ନିର୍ମଳ କର୍ମ କରୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବିଭୀଷଣ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯେନ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଵାସଵଶ୍ଚ ପରାଜିତଃ। ସୈଷ ଵିଶ୍ରଵସଃ ପୁତ୍ରଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ଅସ୍ଯ ପ୍ରମାଣସଦୃଶୋ ରାକ୍ଷସୋଽନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିବସ୍ବାନ୍ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁଅ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ବଡ଼ ପ୍ରତାପୀ। ତାଙ୍କ ପରି ଆଉ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ନାହିଁ।
ଏତେନ ଦେଵା ଯୁଧି ଦାନଵାଶ୍ଚ ଯକ୍ଷା ଭୁଜଂଗାଃ ପିଶିତାଶନାଶ୍ଚ। ଗନ୍ଧର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧରକିଂନରାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶୋ ରାଘଵ ସମ୍ପ୍ରଭଗ୍ନାଃ
ହେ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହଜାର ହଜାର ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ସର୍ପ, ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଜନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନର ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଶୂଲପାଣିଂ ଵିରୂପାକ୍ଷଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲମ୍। ହନ୍ତୁଂ ନ ଶେକୁସ୍ତ୍ରିଦଶାଃ କାଲୋଽଯମିତି ମୋହିତାଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ମାରିପାରିଲେନାହିଁ, ସେମାନେ 'ଏହି ସମୟ' ବୋଲି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ହ୍ଯେଷ ତେଜସ୍ଵୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାବଲଃ। ଅନ୍ଯେଷାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵରଦାନକୃତଂ ବଲମ୍
ସ୍ୱଭାବରୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବରରୁ ମିଳିଥାଏ।
ବାଲେନ ଜାତମାତ୍ରେଣ କ୍ଷୁଧାର୍ତେନ ମହାତ୍ମନା। ଭକ୍ଷିତାନି ସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଜାନାଂ ସୁବହୂନ୍ଯପି
ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ, ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଏବଂ ଭୋକରେ ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଣୀ ଖାଇଦେଇଥିଲେ।
ତେଷୁ ସମ୍ଭକ୍ଷ୍ଯମାଣେଷୁ ପ୍ରଜା ଭଯନିପୀଡିତାଃ। ଯାନ୍ତ ସ୍ମ ଶରଣଂ ଶକ୍ରଂ ତମପ୍ଯର୍ଥଂ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ସେମାନେ ଖାଇଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ ପ୍ରଜାମାନେ ଶକ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ କୁପିତୋ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ଜଘାନ ଵଜ୍ରେଣ ଶିତେନ ଵଜ୍ରୀ। ସ ଶକ୍ରଵଜ୍ରାଭିହତୋ ମହାତ୍ମା ଚଚାଲ କୋପାଚ୍ଚ ଭୃଶଂ ନନାଦ
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ମହେନ୍ଦ୍ର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଶକ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଲାଗିଲାପରେ, ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କମ୍ପିଗଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗଜଗଜାଇ ଚିତ୍କାର କଲେ।
ତସ୍ଯ ନାନଦ୍ଯମାନସ୍ଯ କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିନାଦଂ ଵିତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରଜା ଭୂଯୋ ଵିତତ୍ରସୁଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରାକ୍ଷସ ଗଜଗଜାଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସ୍ୱର ଶୁଣି, ଭୟଭୀତ ପ୍ରଜାମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାବଲଃ। ନିଷ୍କୃଷ୍ଯୈରାଵତାଦ୍ ଦନ୍ତଂ ଜଘାନୋରସି ଵାସଵମ୍
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏଇରାବତ ହାତୀର ଦାନ୍ତ ଉଖଳି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବାସବଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଆଘାତ କଲେ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣପ୍ରହାରାର୍ତୋ ଵିଜଜ୍ଵାଲ ସ ଵାସଵଃ। ତତୋ ଵିଷେଦୁଃ ସହସା ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଦାନଵାଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଆଘାତରେ ବାସବ ବେଦନାରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ। ତାପରେ, ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ଦାନବମାନେ ହଠାତ୍ ନିରାଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରଜାଭିଃ ସହ ଶକ୍ରଶ୍ଚ ଯଯୌ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯ ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଶଶଂସୁସ୍ତେ ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସହିତ ଶକ୍ର ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ବିବରଣୀ ଦେଲେ।
ପ୍ରଜାନାଂ ଭକ୍ଷଣଂ ଚାପି ଦେଵାନାଂ ଚାପି ଧର୍ଷଣମ୍। ଆଶ୍ରମଧ୍ଵଂସନଂ ଚାପି ପରସ୍ତ୍ରୀହରଣଂ ଭୃଶମ୍
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଖାଇଯିବା, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ, ଆଶ୍ରମ ଧ୍ଵଂସ କରିବା ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ହରଣ କରିବା—
ଏଵଂ ପ୍ରଜା ଯଦି ତ୍ଵେଷ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି ନିତ୍ଯଶଃ। ଅଚିରେଣୈଵ କାଲେନ ଶୂନ୍ଯୋ ଲୋକୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଭଳି ଯଦି ସେ ସବୁବେଳେ ଲୋକମାନୋଁକୁ ଖାଇଯିବ, ତେବେ ଅତି ଶୀଘ୍ରରେ ଏହି ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯିବ।
ଵାସଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ। ରକ୍ଷାଂସ୍ଯାଵାହଯାମାସ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ବାସବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ରାକ୍ଷସମାନୋଁକୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ଵିତତ୍ରାସ ପ୍ରଜାପତିଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣମଥାଶ୍ଵାସ୍ତଃ ସ୍ଵଯଂଭୂରିଦମବ୍ରଵୀତ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଜାପତି ବହୁତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ପରେ ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଧ୍ରୁଵଂ ଲୋକଵିନାଶାଯ ପୌଲସ୍ତ୍ଯେନାସି ନିର୍ମିତଃ। ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵମଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ମୃତକଲ୍ପଃ ଶଯିଷ୍ଯସେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ତୁମକୁ ଜଗତର ନାଶ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ମୃତ ଭଳି ଶୋଇ ରହିବ।
ବ୍ରହ୍ମଶାପାଭିଭୂତୋଽଥ ନିପପାତାଗ୍ରତଃ ପ୍ରଭୋଃ। ତତଃ ପରମସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋ ରାଵଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାପରେ ରାବଣ ବହୁତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ।
ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଃ କାଞ୍ଚନୋ ଵୃକ୍ଷଃ ଫଲକାଲେ ନିକୃତ୍ଯତେ। ନ ନପ୍ତାରଂ ସ୍ଵକଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଶପ୍ତୁମେଵଂ ପ୍ରଜାପତେ
ଫଳ ଆସିଲେ ବଡ଼ ହୋଇଥିବା ସୁନା ଗଛକୁ କାଟିଦିଅନ୍ତି; ପ୍ରଜାପତି, ଏଭଳି ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ନାତିକୁ ଶାପ ଦେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ନ ମିଥ୍ଯାଵଚନଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵପ୍ସ୍ଯତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ। କାଲସ୍ତୁ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ଶଯନେ ଜାଗରେ ତଥା
ଆପଣ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଶୋଇପାରିବ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶୋଇବା ଓ ଜାଗିବା ପାଇଁ ଏକ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଉ।
ରାଵଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂଭୂରିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଶଯିତା ହ୍ଯେଷ ଷଣ୍ମାସମେକାହଂ ଜାଗରିଷ୍ଯତି
ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସ୍ୱୟଂଭୂ କହିଲେ: ସେ ଛଅ ମାସ ଶୋଇ ରହିବେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଦିନ ମାତ୍ର ଜାଗିବେ।
ଏକେନାହ୍ନା ତ୍ଵସୌ ଵୀରଶ୍ଚରନ୍ ଭୂମିଂ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ। ଵ୍ଯାତ୍ତାସ୍ଯୋ ଭକ୍ଷଯେଲ୍ଲୋକାନ୍ ସଂଵୃଦ୍ଧ ଇଵ ପାଵକଃ
କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ଦିନ ଭୂମିରେ ଭୂଖା ହୋଇ ଘୁରିବାବେଳେ, ବଡ଼ ଆଗ୍ନି ଭଳି ମୁହଁ ଖୋଲି ଲୋକମାନୋଁକୁ ଖାଇଯିବ।
ସୋଽସୌ ଵ୍ଯସନମାପନ୍ନଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣମବୋଧଯତ୍। ତ୍ଵତ୍ପରାକ୍ରମଭୀତଶ୍ଚ ରାଜା ସମ୍ପ୍ରତି ରାଵଣଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଜଗାଯାଇଥିଲା; ଏବେ ରାବଣ ରାଜା ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ।
ସ ଏଷ ନିର୍ଗତୋ ଵୀରଃ ଶିବିରାଦ୍ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ। ଵାନରାନ୍ ଭୃଶସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭକ୍ଷଯନ୍ ପରିଧାଵତି
ଏହି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ବୀର ଶିବିରରୁ ବାହାରିଛନ୍ତି ଏବଂ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବାନରମାନୋଁକୁ ଧରି ଧରି ଖାଉଛନ୍ତି।
କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ହରଯୋଽଦ୍ଯ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ। କଥମେନଂ ରଣେ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଵାରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଵାନରାଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଜି ବାନରମାନୋଁ ଭାଗିଗଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିବା ଏହିଠାରେ ବାନରମାନୋଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିବେ?