ରାଵଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁଣଦୋଷୌ ଵିମୃଶ୍ଯ ଚ। ପଶ୍ଚାଦପି ମହାବାହୋ ଶତ୍ରୂନ୍ ଯୁଧି ଵିଜେଷ୍ଯସି
ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାର କରି, ତୁମେ ମହାବଳୀ, ପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବ।
ମହୋଦରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାକ୍ଷସୈଃ ପରିଵାରିତଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାତେଜାଃ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥେ ମହାବଲଃ
ମହୋଦରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ବଳଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ଚାଲିଗଲେ।
ସୁପ୍ତମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ଭୀମାକ୍ଷଂ ଭୀମରୂପପରାକ୍ରମମ୍। ରାକ୍ଷସାସ୍ତ୍ଵରିତା ଜଗ୍ମୁର୍ଦଶଗ୍ରୀଵନିଵେଶନମ୍
ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭୀଷଣ ଆକୃତି-ପ୍ରତାପ ଥିବା ଭୀମାକ୍ଷଙ୍କୁ ଘୁମୁଠୁ ଉଠାଇ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତ୍ୱରିତ ଚଳି ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ।
ତେଽଭିଗମ୍ଯ ଦଶଗ୍ରୀଵମାସୀନଂ ପରମାସନେ। ଊଚୁର୍ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିପୁଟାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ନିଶାଚରାଃ
ସେମାନେ ଯାଇ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ—
କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋଽସୌ ଭ୍ରାତା ତେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର। କଥଂ ତତ୍ରୈଵ ନିର୍ଯାତୁ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସେ ତମିହାଗତମ୍
“ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏବେ ଜାଗିଛନ୍ତି। ସେଠିକୁ ଯିବେ କି, ନା ଆପଣ ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ସେଠିକୁ ଦେଖିବେ?”
ରାଵଣସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃଷ୍ଟୋ ରାକ୍ଷସାଂସ୍ତାନୁପସ୍ଥିତାନ୍। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମେନମିହେଚ୍ଛାମି ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଚ ପୂଜ୍ଯତାମ୍
ତେବେ ଭୟହୀନ ରାବଣ, ଉପସ୍ଥିତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏଠାରେ ସେଠିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ; ଯଥାଯଥ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ସେଠିକୁ ସମ୍ମାନ କର।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ପୁନରାଗମ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣମିଦଂ ଵାକ୍ଯମୂଚୂ ରାଵଣଚୋଦିତାଃ
“ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୁଣି ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତ୍ଵାଂ କାଙ୍କ୍ଷତେ ରାଜା ସର୍ଵରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵଃ। ଗମନେ କ୍ରିଯତାଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଭ୍ରାତରଂ ସମ୍ପ୍ରହର୍ଷଯ
“ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଯିବାକୁ ମନ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଖୁସି କରନ୍ତୁ।”
କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତୁ ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଭ୍ରାତୁରାଜ୍ଞାଯ ଶାସନମ୍। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମହାଵୀର୍ଯଃ ଶଯନାଦୁତ୍ପପାତ ହ
ଅପରାଜେୟ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ, “ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠିପଡିଲେ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଵଦନଂ ହୃଷ୍ଟଃ ସ୍ନାତଃ ପରମହର୍ଷିତଃ। ପିପାସୁସ୍ତ୍ଵରଯାମାସ ପାନଂ ବଲସମୀରଣମ୍
ମୁହଁ ଧୋଇ, ଖୁସି ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ପିପାସିତ ହୋଇ, ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ଶକ୍ତିଦାୟକ ମଦ୍ୟ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ।
ତତସ୍ତେ ତ୍ଵରିତାସ୍ତତ୍ର ରାକ୍ଷସା ରାଵଣାଜ୍ଞଯା। ମଦ୍ଯଂ ଭକ୍ଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ କ୍ଷିପ୍ରମେଵୋପହାରଯନ୍
ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଦ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଦେଲେ।
ପୀତ୍ଵା ଘଟସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଗମନାଯୋପଚକ୍ରମେ। ଈଷତ୍ସମୁତ୍କଟୋ ମତ୍ତସ୍ତେଜୋବଲସମନ୍ଵିତଃ
ଦୁଇ ହଜାର ଘଟ ମଦ୍ୟ ପିଇ, ସେ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଅଲ୍ପ ମଦମତ ହୋଇ, ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ବଭୌ ରୁଷ୍ଟଃ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମଃ। ଭ୍ରାତୁଃ ସ ଭଵନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ ରକ୍ଷୋବଲସମନ୍ଵିତଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ପଦନ୍ଯାସୈରକମ୍ପଯତ ମେଦିନୀମ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶେଷକାଳର ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଭାଇଙ୍କ ମହଳକୁ ରାକ୍ଷସ ସେନା ସହିତ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ପଦଚାପରେ ମାଟି କମ୍ପିଉଥିଲା।
ସ ରାଜମାର୍ଗଂ ଵପୁଷା ପ୍ରକାଶଯନ୍ ସହସ୍ରରଶ୍ମିର୍ଧରଣୀମିଵାଂଶୁଭିଃ। ଜଗାମ ତତ୍ରାଞ୍ଜଲିମାଲଯା ଵୃତଃ ଶତକ୍ରତୁର୍ଗେହମିଵ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ
ସେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ ରାଜପଥକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି; ହାତମାଳା ପିନ୍ଧି, ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ତଂ ରାଜମାର୍ଗସ୍ଥମମିତ୍ରଘାତିନଂ ଵନୌକସସ୍ତେ ସହସା ବହିଃସ୍ଥିତାଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ରମେଯଂ ଗିରିଶୃଙ୍ଗକଲ୍ପଂ ଵିତତ୍ରସୁସ୍ତେ ସହ ଯୂଥପାଲୈଃ
ସେ ରାଜପଥରେ ଶତ୍ରୁଘାତୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ, ବନବାସୀମାନେ ବାହାରେ ଦଢ଼ିଆ ଥିଲେ; ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେଠିକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦଳପତିମାନେ ସହିତ ଭୟରେ କମ୍ପିଉଥିଲେ।
କେଚିଚ୍ଛରଣ୍ଯଂ ଶରଣଂ ସ୍ମ ରାମଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି କେଚିଦ୍ ଵ୍ଯଥିତାଃ ପତନ୍ତି। କେଚିଦ୍ ଦଶଶ୍ଚ ଵ୍ଯଥିତାଃ ପତନ୍ତି କେଚିଦ୍ ଭଯାର୍ତା ଭୁଵି ଶେରତେ ସ୍ମ
କିଛି ଲୋକ ଶରଣ ଖୋଜି ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ; କିଛି ଭୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କିଛି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅଚେତନ ହେଲେ; ଆଉ କିଛି ଭୟରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହିଲେ।
ତମଦ୍ରିଶୃଙ୍ଗପ୍ରତିମଂ କିରୀଟିନଂ ସ୍ପୃଶନ୍ତମାଦିତ୍ଯମିଵାତ୍ମତେଜସା। ଵନୌକସଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିଵୃଦ୍ଧମଦ୍ଭୁତଂ ଭଯାର୍ଦିତା ଦୁଦ୍ରୁଵିରେ ଯତସ୍ତତଃ
ତାଙ୍କୁ କିରିଟଧାରୀ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖି, ନିଜ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବନବାସୀମାନେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହକୁ ଦେଖି, ଭୟରେ ଏଦିକ୍ ସେଦିକ୍ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
thumb|ଏକଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଟିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଏକଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ରାମୋ ମହାତେଜା ଧନୁରାଦାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। କିରୀଟିନଂ ମହାକାଯଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ତାପରେ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ରାମ ଧନୁଷ ଧରି, କିରିଟଧାରୀ ବିଶାଳ ଦେହୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପର୍ଵତାକାରଦର୍ଶନମ୍। କ୍ରମମାଣମିଵାକାଶଂ ପୁରା ନାରାଯଣଂ ଯଥା
ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଆକାଶ ଚାଲିଯାଉଥିବା ପୁରୁଣା ନାରାୟଣଙ୍କ ପରି ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସତୋଯାମ୍ବୁଦସଂକାଶଂ କାଞ୍ଚନାଙ୍ଗଦଭୂଷଣମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ଵାନରାଣାଂ ମହାଚମୂଃ
ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସୁନାର କଙ୍ଗନ ପିନ୍ଧିଥିବା ସେଉଁଠି ଠାରେ ପୁନି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲାପରେ, ବାନରମାନେ ଥିବା ବଡ଼ ସେନା ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଵିଦ୍ରୁତାଂ ଵାହିନୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵର୍ଧମାନଂ ଚ ରାକ୍ଷସମ୍। ସଵିସ୍ମିତମିଦଂ ରାମୋ ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ
ସେନା ଭୟରେ ଭାଗିଯିବାକୁ ଦେଖି ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୋଽସୌ ପର୍ଵତସଂକାଶଃ କିରୀଟୀ ହରିଲୋଚନଃ। ଲଙ୍କାଯାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵୀରଃ ସଵିଦ୍ଯୁଦିଵ ତୋଯଦଃ
ଲଙ୍କାରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ସିଂହ ପରି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ବିଜୁଳି ସହିତ ମେଘ ପରି ଏହି ବୀର କିଏ?
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କେତୁଭୂତୋଽସୌ ମହାନେକୋଽତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ। ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ
ପୃଥିବୀରେ ଏହା ଏକ ପତାକା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ବଡ଼ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ବାନର ଚାରିପାଖରେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି।
ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ସୁମହାନ୍ କୋଽସୌ ରକ୍ଷୋ ଵା ଯଦି ଵାସୁରଃ। ନ ମଯୈଵଂଵିଧଂ ଭୂତଂ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ କଦାଚନ
ଏହି ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କିଏ? ରାକ୍ଷସ ନା କି ଅସୁର? ମୁଁ ଏପରି ପ୍ରକୃତିର କେହିଁକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ।
ସମ୍ପୃଷ୍ଟୋ ରାଜପୁତ୍ରେଣ ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା। ଵିଭୀଷଣୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ନିର୍ମଳ କର୍ମ କରୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବିଭୀଷଣ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯେନ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଵାସଵଶ୍ଚ ପରାଜିତଃ। ସୈଷ ଵିଶ୍ରଵସଃ ପୁତ୍ରଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ଅସ୍ଯ ପ୍ରମାଣସଦୃଶୋ ରାକ୍ଷସୋଽନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିବସ୍ବାନ୍ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁଅ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ବଡ଼ ପ୍ରତାପୀ। ତାଙ୍କ ପରି ଆଉ କୌଣସି ରାକ୍ଷସ ନାହିଁ।
ଏତେନ ଦେଵା ଯୁଧି ଦାନଵାଶ୍ଚ ଯକ୍ଷା ଭୁଜଂଗାଃ ପିଶିତାଶନାଶ୍ଚ। ଗନ୍ଧର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧରକିଂନରାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶୋ ରାଘଵ ସମ୍ପ୍ରଭଗ୍ନାଃ
ହେ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହଜାର ହଜାର ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ସର୍ପ, ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଜନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନର ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଶୂଲପାଣିଂ ଵିରୂପାକ୍ଷଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲମ୍। ହନ୍ତୁଂ ନ ଶେକୁସ୍ତ୍ରିଦଶାଃ କାଲୋଽଯମିତି ମୋହିତାଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ମାରିପାରିଲେନାହିଁ, ସେମାନେ 'ଏହି ସମୟ' ବୋଲି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ହ୍ଯେଷ ତେଜସ୍ଵୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାବଲଃ। ଅନ୍ଯେଷାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵରଦାନକୃତଂ ବଲମ୍
ସ୍ୱଭାବରୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବରରୁ ମିଳିଥାଏ।