କିମର୍ଥମହମାଦୃତ୍ଯ ଭଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ। କଚ୍ଚିତ୍ ସୁକୁଶଲଂ ରାଜ୍ଞୋ ଭଯଂ ଵା ନେହ କିଂଚନ
ମୋତେ ଏପରି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବରେ କାହିଁକି ଜାଗେଇଲେ? ରାଜାଙ୍କ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛିନା? ଏଠାରେ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ ତୋ?
ଅଥଵା ଧ୍ରୁଵମନ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ପରମୁପସ୍ଥିତମ୍। ଯଦର୍ଥମେଵ ତ୍ଵରିତୈର୍ଭଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ
ନାହିଁଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗରୁ ବଡ଼ ଭୟ ଆସିଛି, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଏତେ ତ୍ୱରାରେ ମୋତେ ଜାଗେଇଛ।
ଅଦ୍ଯ ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ଭଯମୁତ୍ପାଟଯାମ୍ଯହମ୍। ଦାରଯିଷ୍ଯେ ମହେନ୍ଦ୍ରଂ ଵା ଶୀତଯିଷ୍ଯେ ତଥାନଲମ୍
ଆଜି ମୁଁ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଭୟକୁ ଶେଷ କରିଦେବି; ମୁଁ ଚାହିଲେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିରିଦେବି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଶିତଳ କରିଦେବି।
ନ ହ୍ଯଲ୍ପକାରଣେ ସୁପ୍ତଂ ବୋଧଯିଷ୍ଯତି ମାଦୃଶମ୍। ତଦାଖ୍ଯାତାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵେନ ମତ୍ପ୍ରବୋଧନକାରଣମ୍
ମୋପରି ଏପରି ଅଲ୍ପ କାରଣରେ କେହି ମୋତେ ଜାଗେଇବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସତ୍ୟ କଥା କହ, କାହିଁକି ମୋତେ ଜାଗେଇଲେ?
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ସଂରବ୍ଧଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣମରିଂଦମମ୍। ଯୂପାକ୍ଷଃ ସଚିଵୋ ରାଜ୍ଞଃ କୃତାଞ୍ଜଲିରଭାଷତ
ଏପରି କ୍ରୋଧରେ କହୁଥିବା ଶତ୍ରୁନାଶକ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଯୂପାକ୍ଷ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ନ ନୋ ଦେଵକୃତଂ କିଂଚିଦ୍ ଭଯମସ୍ତି କଦାଚନ। ମାନୁଷାନ୍ନୋ ଭଯଂ ରାଜଂସ୍ତୁମୁଲଂ ସମ୍ପ୍ରବାଧତେ
ଆମେ କେବେ ଦେବତାମାନେଠାରୁ କିଛି ଭୟ ପାଉନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ରାଜା, ଏବେ ମାନବମାନେଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ଆପଦ ଆସିଛି।
ନ ଦୈତ୍ଯଦାନଵେଭ୍ଯୋ ଵା ଭଯମସ୍ତି ନ ନଃ କ୍ଵଚିତ୍। ଯାଦୃଶଂ ମାନୁଷଂ ରାଜନ୍ ଭଯମସ୍ମାନୁପସ୍ଥିତମ୍
ଦାନବ କିମ୍ବା ଦେତ୍ୟମାନେଠାରୁ ଆମେ କେଉଁଠି ଭୟ ପାଉନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ରାଜା, ମାନବଠାରୁ ଯେଉଁ ଭୟ ଆସିଛି, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଅଛି।
ଵାନରୈଃ ପର୍ଵତାକାରୈର୍ଲଙ୍କେଯଂ ପରିଵାରିତା। ସୀତାହରଣସଂତପ୍ତାଦ୍ ରାମାନ୍ନସ୍ତୁମୁଲଂ ଭଯମ୍
ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାନରମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରିଛନ୍ତି; ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ପାଇଁ ଆମେ ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ଭୟରେ ଅଛୁ।
ଏକେନ ଵାନରେଣେଯଂ ପୂର୍ଵଂ ଦଗ୍ଧା ମହାପୁରୀ। କୁମାରୋ ନିହତଶ୍ଚାକ୍ଷଃ ସାନୁଯାତ୍ରଃ ସକୁଞ୍ଜରଃ
ଗତକାଲି ଏହି ବଡ଼ ସହରକୁ ଏକ ମାତ୍ର ବାନର ଜଳାଇଦେଇଥିଲା; ଏବଂ କୁମାର ଅକ୍ଷ, ତାଙ୍କ ସେନା ଓ ହାତୀମାନେ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
ସ୍ଵଯଂ ରକ୍ଷୋଧିପଶ୍ଚାପି ପୌଲସ୍ତ୍ଯୋ ଦେଵକଣ୍ଟକଃ। ଵ୍ରଜେତି ସଂଯୁଗେ ମୁକ୍ତୋ ରାମେଣାଦିତ୍ଯଵର୍ଚସା
ସ୍ୱୟଂ ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତିର ମାଲିକ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ଦେବମାନେଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ।
ଯନ୍ନ ଦେଵୈଃ କୃତୋ ରାଜା ନାପି ଦୈତ୍ଯୈର୍ନ ଦାନଵୈଃ। କୃତଃ ସ ଇହ ରାମେଣ ଵିମୁକ୍ତଃ ପ୍ରାଣସଂଶଯାତ୍
ଦେବତା, ଦେତ୍ୟ କିମ୍ବା ଦାନବମାନେ ଯାହା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ରାମ ଏଠି କରିଦେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
ସ ଯୂପାକ୍ଷଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭ୍ରାତୁର୍ଯୁଧି ପରାଭଵମ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ଵିଵୃତ୍ତାକ୍ଷୋ ଯୂପାକ୍ଷମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଯୂପାକ୍ଷଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭାଇଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜୟ ଦେଖି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ବଡ଼ କରି, ଯୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ସର୍ଵମଦ୍ଯୈଵ ଯୂପାକ୍ଷ ହରିସୈନ୍ଯଂ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ରାଘଵଂ ଚ ରଣେ ଜିତ୍ଵା ତତୋ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ରାଵଣମ୍
ଏହି ଦିନେ, ଯୂପାକ୍ଷ, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ବାନର ସେନା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ଜିତିବି; ତାପରେ ମୁଁ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିବି।
ରାକ୍ଷସାଂସ୍ତର୍ପଯିଷ୍ଯାମି ହରୀଣାଂ ମାଂସଶୋଣିତୈଃ। ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋଶ୍ଚାପି ସ୍ଵଯଂ ପାସ୍ଯାମି ଶୋଣିତମ୍
ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ବାନରମାନେର ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ଦେଇ ତୃପ୍ତ କରିବି; ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇବି।
ତତ୍ ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରୁଵତୋ ନିଶମ୍ଯ ସଗର୍ଵିତଂ ରୋଷଵିଵୃଦ୍ଧଦୋଷମ୍। ମହୋଦରୋ ନୈର୍ଋତଯୋଧମୁଖ୍ଯଃ କୃତାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯମିଦଂ ବଭାଷେ
ତାଙ୍କର ଗର୍ବିତ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ସେନାର ମୁଖ୍ୟ ମହୋଦର ହାତ ଜୋଡି ଏହିପରି କହିଲେ।
ରାଵଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁଣଦୋଷୌ ଵିମୃଶ୍ଯ ଚ। ପଶ୍ଚାଦପି ମହାବାହୋ ଶତ୍ରୂନ୍ ଯୁଧି ଵିଜେଷ୍ଯସି
ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାର କରି, ତୁମେ ମହାବଳୀ, ପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବ।
ମହୋଦରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାକ୍ଷସୈଃ ପରିଵାରିତଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାତେଜାଃ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥେ ମହାବଲଃ
ମହୋଦରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ବଳଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ଚାଲିଗଲେ।
ସୁପ୍ତମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ଭୀମାକ୍ଷଂ ଭୀମରୂପପରାକ୍ରମମ୍। ରାକ୍ଷସାସ୍ତ୍ଵରିତା ଜଗ୍ମୁର୍ଦଶଗ୍ରୀଵନିଵେଶନମ୍
ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭୀଷଣ ଆକୃତି-ପ୍ରତାପ ଥିବା ଭୀମାକ୍ଷଙ୍କୁ ଘୁମୁଠୁ ଉଠାଇ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତ୍ୱରିତ ଚଳି ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ।
ତେଽଭିଗମ୍ଯ ଦଶଗ୍ରୀଵମାସୀନଂ ପରମାସନେ। ଊଚୁର୍ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିପୁଟାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ନିଶାଚରାଃ
ସେମାନେ ଯାଇ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ—
କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋଽସୌ ଭ୍ରାତା ତେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର। କଥଂ ତତ୍ରୈଵ ନିର୍ଯାତୁ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସେ ତମିହାଗତମ୍
“ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏବେ ଜାଗିଛନ୍ତି। ସେଠିକୁ ଯିବେ କି, ନା ଆପଣ ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ସେଠିକୁ ଦେଖିବେ?”
ରାଵଣସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃଷ୍ଟୋ ରାକ୍ଷସାଂସ୍ତାନୁପସ୍ଥିତାନ୍। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମେନମିହେଚ୍ଛାମି ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଚ ପୂଜ୍ଯତାମ୍
ତେବେ ଭୟହୀନ ରାବଣ, ଉପସ୍ଥିତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏଠାରେ ସେଠିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ; ଯଥାଯଥ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ସେଠିକୁ ସମ୍ମାନ କର।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ପୁନରାଗମ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣମିଦଂ ଵାକ୍ଯମୂଚୂ ରାଵଣଚୋଦିତାଃ
“ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୁଣି ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତ୍ଵାଂ କାଙ୍କ୍ଷତେ ରାଜା ସର୍ଵରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵଃ। ଗମନେ କ୍ରିଯତାଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଭ୍ରାତରଂ ସମ୍ପ୍ରହର୍ଷଯ
“ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଯିବାକୁ ମନ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଖୁସି କରନ୍ତୁ।”
କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତୁ ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଭ୍ରାତୁରାଜ୍ଞାଯ ଶାସନମ୍। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମହାଵୀର୍ଯଃ ଶଯନାଦୁତ୍ପପାତ ହ
ଅପରାଜେୟ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ, “ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠିପଡିଲେ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଵଦନଂ ହୃଷ୍ଟଃ ସ୍ନାତଃ ପରମହର୍ଷିତଃ। ପିପାସୁସ୍ତ୍ଵରଯାମାସ ପାନଂ ବଲସମୀରଣମ୍
ମୁହଁ ଧୋଇ, ଖୁସି ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ପିପାସିତ ହୋଇ, ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ଶକ୍ତିଦାୟକ ମଦ୍ୟ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ।
ତତସ୍ତେ ତ୍ଵରିତାସ୍ତତ୍ର ରାକ୍ଷସା ରାଵଣାଜ୍ଞଯା। ମଦ୍ଯଂ ଭକ୍ଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ କ୍ଷିପ୍ରମେଵୋପହାରଯନ୍
ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଦ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଦେଲେ।
ପୀତ୍ଵା ଘଟସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଗମନାଯୋପଚକ୍ରମେ। ଈଷତ୍ସମୁତ୍କଟୋ ମତ୍ତସ୍ତେଜୋବଲସମନ୍ଵିତଃ
ଦୁଇ ହଜାର ଘଟ ମଦ୍ୟ ପିଇ, ସେ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଅଲ୍ପ ମଦମତ ହୋଇ, ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ବଭୌ ରୁଷ୍ଟଃ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମଃ। ଭ୍ରାତୁଃ ସ ଭଵନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ ରକ୍ଷୋବଲସମନ୍ଵିତଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ ପଦନ୍ଯାସୈରକମ୍ପଯତ ମେଦିନୀମ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶେଷକାଳର ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଭାଇଙ୍କ ମହଳକୁ ରାକ୍ଷସ ସେନା ସହିତ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ପଦଚାପରେ ମାଟି କମ୍ପିଉଥିଲା।
ସ ରାଜମାର୍ଗଂ ଵପୁଷା ପ୍ରକାଶଯନ୍ ସହସ୍ରରଶ୍ମିର୍ଧରଣୀମିଵାଂଶୁଭିଃ। ଜଗାମ ତତ୍ରାଞ୍ଜଲିମାଲଯା ଵୃତଃ ଶତକ୍ରତୁର୍ଗେହମିଵ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ
ସେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ ରାଜପଥକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି; ହାତମାଳା ପିନ୍ଧି, ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ତଂ ରାଜମାର୍ଗସ୍ଥମମିତ୍ରଘାତିନଂ ଵନୌକସସ୍ତେ ସହସା ବହିଃସ୍ଥିତାଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ରମେଯଂ ଗିରିଶୃଙ୍ଗକଲ୍ପଂ ଵିତତ୍ରସୁସ୍ତେ ସହ ଯୂଥପାଲୈଃ
ସେ ରାଜପଥରେ ଶତ୍ରୁଘାତୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ, ବନବାସୀମାନେ ବାହାରେ ଦଢ଼ିଆ ଥିଲେ; ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେଠିକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦଳପତିମାନେ ସହିତ ଭୟରେ କମ୍ପିଉଥିଲେ।