ସ ତାଂ ସଧୂମାନଲସଂନିକାଶାଂ ଵିତ୍ରାସନାଂ ସଂଯତି ଵାନରାଣାମ୍। ଚିକ୍ଷେପ ଶକ୍ତିଂ ତରସା ଜ୍ଵଲନ୍ତୀଂ ସୌମିତ୍ରଯେ ରାକ୍ଷସରାଷ୍ଟ୍ରନାଥଃ
ଧୂମ ଓ ଅଗ୍ନିର ଆଭା ଥିବା, ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିବା, ସେଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତି ଶକ୍ତିକୁ ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତାମାପତନ୍ତୀଂ ଭରତାନୁଜୋଽସ୍ତ୍ରୈ- ର୍ଜଘାନ ବାଣୈଶ୍ଚ ହୁତାଗ୍ନିକଲ୍ପୈଃ। ତଥାପି ସା ତସ୍ଯ ଵିଵେଶ ଶକ୍ତି- ର୍ଭୁଜାନ୍ତରଂ ଦାଶରଥେର୍ଵିଶାଲମ୍
ସେଇ ଶକ୍ତି ଆସୁଥିବାବେଳେ, ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ହବନାଗ୍ନି ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ; ତଥାପି ସେଇ ଶକ୍ତି ଦଶରଥନନ୍ଦନଙ୍କ ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ସ ଶକ୍ତିମାଞ୍ ଶକ୍ତିସମାହତଃ ସନ୍ ଜଜ୍ଵାଲ ଭୂମୌ ସ ରଘୁପ୍ରଵୀରଃ। ତଂ ଵିହ୍ଵଲନ୍ତଂ ସହସାଭ୍ଯୁପେତ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ରାଜା ତରସା ଭୁଜାଭ୍ଯାମ୍
ଶକ୍ତିରେ ଆଘାତ ପାଇ, ସେଇ ରଘୁବଂଶୀ ବୀର ଭୂମିରେ ଜ୍ୱଳିଉଥିଲେ; ସେ ବେଦନାରେ ତଡ଼ପୁଥିବାବେଳେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିଲେ।
ହିମଵାନ୍ ମନ୍ଦରୋ ମେରୁସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଵା ସହାମରୈଃ। ଶକ୍ଯଂ ଭୁଜାଭ୍ଯାମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯୋ ଭରତାନୁଜଃ
ହିମବନ୍ତ, ମନ୍ଦର, ମେରୁ ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ଦେବମାନେ ସହିତ ତିନି ଲୋକ ହେଉ, ହାତରେ ଉଠାଯିବା ସମ୍ଭବ; କିନ୍ତୁ ଭାରତଙ୍କ ଭାଇକୁ ଉଠାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଶକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯା ତୁ ସୌମିତ୍ରିସ୍ତାଡିତୋଽପି ସ୍ତନାନ୍ତରେ। ଵିଷ୍ଣୋରମୀମାଂସ୍ଯଭାଗମାତ୍ମାନଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁସ୍ମରତ୍
ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶସ୍ତ୍ରାଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସୌମିତ୍ରି ନିଜକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କଲେ।
ତତୋ ଦାନଵଦର୍ପଘ୍ନଂ ସୌମିତ୍ରିଂ ଦେଵକଣ୍ଟକଃ। ତଂ ପୀଡଯିତ୍ଵା ବାହୁଭ୍ଯାଂ ନ ପ୍ରଭୁର୍ଲଙ୍ଘନେଽଭଵତ୍
ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଦାନବମାନଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଚାପି ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାଯୁସୁତୋ ରାଵଣଂ ସମଭିଦ୍ରଵତ୍। ଆଜଘାନୋରସି କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଜ୍ରକଲ୍ପେନ ମୁଷ୍ଟିନା
ତାପରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ରୋଷରେ ରାବଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ ଏବଂ ବଜ୍ରପାତ ପରି ଦୁଇ ମୁଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତେନ ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାରେଣ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ଜାନୁଭ୍ଯାମଗମଦ୍ ଭୂମୌ ଚଚାଲ ଚ ପପାତ ଚ
ସେଇ ମୁଷ୍ଟି ଆଘାତରେ, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ରାବଣ ଭୂମିରେ ଗୁଡ଼ିକୁ ଲାଗି ପଡ଼ିଲେ, ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ।
ଆସ୍ଯୈଶ୍ଚ ନେତ୍ରୈଃ ଶ୍ରଵଣୈଃ ପପାତ ରୁଧିରଂ ବହୁ। ଵିଘୂର୍ଣମାନୋ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାଵିଶତ୍
ତାଙ୍କ ମୁଁହ, ଆଖି ଓ କାନରୁ ବହୁ ରକ୍ତ ବେହେଲା; ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ ଅଚଳ ହୋଇ, ସେ ରଥରେ ବସିଗଲେ।
ଵିସଂଜ୍ଞୋ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଶ୍ଚାସୀନ୍ନ ଚ ସ୍ଥାନଂ ସମାଲଭତ୍। ଵିସଂଜ୍ଞଂ ରାଵଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମରେ ଭୀମଵିକ୍ରମମ୍
ସେ ଅଚେତନ ଏବଂ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇଥିଲେ, ସ୍ଥିରତା ପୁନି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି—
ଋଷଯୋ ଵାନରାଶ୍ଚୈଵ ନେଦୁର୍ଦେଵାଶ୍ଚ ସାସୁରାଃ। ହନୂମାନଥ ତେଜସ୍ଵୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାଵଣାର୍ଦିତମ୍
ଋଷିମାନେ, ବାନରମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଏହି ସହ ଅସୁରମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଧ୍ୱନି କଲେ; ଏହିବେଳେ ତେଜସ୍ବୀ ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି—
ଆନଯଦ୍ ରାଘଵାଭ୍ଯାଶଂ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ତମ୍। ଵାଯୁସୂନୋଃ ସୁହୃତ୍ତ୍ଵେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଚ ସଃ। ଶତ୍ରୂଣାମପ୍ଯକମ୍ପ୍ଯୋଽପି ଲଘୁତ୍ଵମଗମତ୍ କପେଃ
ସେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଉଠାଇ ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ, ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ; ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଡ଼ିଆଯିବାରେ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାନର ପାଇଁ ସେ ହଳକା ହୋଇଗଲେ।
ତଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସା ଶକ୍ତିଃ ସୌମିତ୍ରିଂ ଯୁଧି ନିର୍ଜିତମ୍। ରାଵଣସ୍ଯ ରଥେ ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥାନଂ ପୁନରୁପାଗମତ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ବିଜୟ କରି, ସେଇ ଶକ୍ତି ରାବଣଙ୍କ ରଥରେ ତାହାର ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପୁଣି ଫେରିଗଲା।
ରାଵଣୋଽପି ମହାତେଜାଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାଂ ମହାହଵେ। ଆଦଦେ ନିଶିତାନ୍ ବାଣାଞ୍ଜଗ୍ରାହ ଚ ମହଦ୍ଧନୁଃ
ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାବଣ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱଚେତନ ହୋଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଲେ ଏବଂ ମହାନ୍ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରିଲେ।
ଆଶ୍ଵସ୍ତଶ୍ଚ ଵିଶଲ୍ଯଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶତ୍ରୁସୂଦନଃ। ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭାଗମମୀମାଂସ୍ଯମାତ୍ମାନଂ ପ୍ରତ୍ଯନୁସ୍ମରନ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଙ୍କ ନାଶକ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଶସ୍ତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜର ଦେହରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଅଛି ବୋଲି ମନେ ପକାଇଲେ।
ନିପାତିତମହାଵୀରାଂ ଵାନରାଣାଂ ମହାଚମୂମ୍। ରାଘଵସ୍ତୁ ରଣେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣଂ ସମଭିଦ୍ରଵତ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ବନରାଜ ମହାବୀରମାନେ ପଡ଼ି ଥିବା ବଡ଼ ସେନାକୁ ଦେଖି, ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଅଥୈନମନୁସଂକ୍ରମ୍ଯ ହନୂମାନ୍ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ମମ ପୃଷ୍ଠଂ ସମାରୁହ୍ଯ ରାକ୍ଷସଂ ଶାସ୍ତୁମର୍ହସି
ତାପରେ ହନୁମାନ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ, "ମୋ ପିଠି ଉପରେ ଚଢ଼, ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ଦମନ କର।"
ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯଥା ଗରୁତ୍ମନ୍ତମାରୁହ୍ଯାମରଵୈରିଣମ୍। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ଵାଯୁପୁତ୍ରେଣ ଭାଷିତମ୍
"ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ।" ବାୟୁପୁତ୍ର ଏହି କଥା କହିବାକୁ ଶୁଣି,
ଅଥାରୁରୋହ ସହସା ହନୂମନ୍ତଂ ମହାକପିମ୍। ରଥସ୍ଥଂ ରାଵଣଂ ସଂଖ୍ଯେ ଦଦର୍ଶ ମନୁଜାଧିପଃ
ତାପରେ ରାଘବ ତୁରନ୍ତ ମହାବୀର ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତମାଲୋକ୍ଯ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ସ ରାଵଣମ୍। ଵୈରୋଚନମିଵ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵିଷ୍ଣୁରଭ୍ଯୁଦ୍ଯତାଯୁଧଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଉପରେ ତେଜରେ ଭରି ଚଢ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ କ୍ରୋଧରେ ବିରୋଚନଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି।
ଜ୍ଯାଶବ୍ଦମକରୋତ୍ ତୀଵ୍ରଂ ଵଜ୍ରନିଷ୍ପେଷନିଷ୍ଠୁରମ୍। ଗିରା ଗମ୍ଭୀରଯା ରାମୋ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରମୁଵାଚ ହ
ତାଙ୍କ ଧନୁର ତାରରେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ହେଲା, ଯେଉଁଟି ବଜ୍ର ପଡ଼ିବା ଭଳି କଠୋର ଥିଲା। ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ରାମ ରାକ୍ଷସମହାରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ:
ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠ ମମ ତ୍ଵଂ ହି କୃତ୍ଵା ଵିପ୍ରିଯମୀଦୃଶମ୍। କ୍ଵ ନୁ ରାକ୍ଷସଶାର୍ଦୂଲ ଗତ୍ଵା ମୋକ୍ଷମଵାପ୍ସ୍ଯସି
"ଥମ, ଥମ! ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରି, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, କେଉଁଠି ପଳାଇ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବୁ?"
ଯଦୀନ୍ଦ୍ରଵୈଵସ୍ଵତଭାସ୍କରାନ୍ ଵା ସ୍ଵଯଂଭୁଵୈଶ୍ଵାନରଶଂକରାନ୍ ଵା। ଗମିଷ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ଦଶଧା ଦିଶୋ ଵା ତଥାପି ମେ ନାଦ୍ଯ ଗତୋ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯସେ
"ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି, ଶିବ କିମ୍ବା ଦଶ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ମୋ ହାତରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।"
ଯଶ୍ଚୈଷ ଶକ୍ତ୍ଯା ନିହତସ୍ତ୍ଵଯାଦ୍ଯ ଗଚ୍ଛନ୍ ଵିଷାଦଂ ସହସାଭ୍ଯୁପେତ୍ଯ। ସ ଏଷ ରକ୍ଷୋଗଣରାଜ ମୃତ୍ଯୁଃ ସପୁତ୍ରପୌତ୍ରସ୍ଯ ତଵାଦ୍ଯ ଯୁଦ୍ଧେ
"ଯାହାକୁ ତୁମେ ଆଜି ତୁମ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଘାତ କଲ, ହଠାତ୍ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ—ସେଇ ଲୋକ, ରାକ୍ଷସମାନେ ରାଜା, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ, ତୁମ ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ।"
ଏତେନ ଚାତ୍ଯଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନାନି ଶରୈର୍ଜନସ୍ଥାନକୃତାଲଯାନି। ଚତୁର୍ଦଶାନ୍ଯାତ୍ତଵରାଯୁଧାନି ରକ୍ଷଃସହସ୍ରାଣି ନିଷୂଦିତାନି
"ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପଧାରୀ ଲୋକେ, ଜନସ୍ଥାନରେ ତୁମ ଦୁର୍ଗମାନେ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ଚୌଦ ହଜାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କ ତୀରରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।"
ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଵାଯୁପୁତ୍ରଂ ମହାଵେଗଂ ଵହନ୍ତଂ ରାଘଵଂ ରଣେ
ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ବାହନ କରୁଥିବା ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ରୋଷେଣ ମହତାଽଽଵିଷ୍ଟଃ ପୂର୍ଵଵୈରମନୁସ୍ମରନ୍। ଆଜଘାନ ଶରୈର୍ଦୀପ୍ତୈଃ କାଲାନଲଶିଖୋପମୈଃ
ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତା ମନେ ପକାଇ, ରାବଣ ମୃତ୍ୟୁଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ତୀବ୍ର ତୀରରେ ଆଘାତ କଲେ।
ରାକ୍ଷସେନାହଵେ ତସ୍ଯ ତାଡିତସ୍ଯାପି ସାଯକୈଃ। ସ୍ଵଭାଵତେଜୋଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଭୂଯସ୍ତେଜୋଽଭ୍ଯଵର୍ଧତ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ତେଜ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା।
ତତୋ ରାମୋ ମହାତେଜା ରାଵଣେନ କୃତଵ୍ରଣମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲଂ କ୍ରୋଧସ୍ଯ ଵଶମେଯିଵାନ୍
ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ, ବନରାଜ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ତସ୍ଯାଭିସଂକ୍ରମ୍ଯ ରଥଂ ସଚକ୍ରଂ ସାଶ୍ଵଧ୍ଵଜଚ୍ଛତ୍ରମହାପତାକମ୍। ସସାରଥିଂ ସାଶନିଶୂଲଖଡ୍ଗଂ ରାମଃ ପ୍ରଚିଚ୍ଛେଦ ଶିତୈଃ ଶରାଗ୍ରୈଃ
ସେ ରାବଣଙ୍କ ରଥ—ଚକ, ଘୋଡ଼ା, ପତାକା, ଛତା, ବଡ଼ ଝଣ୍ଡା, ସାରଥି, ବଜ୍ର, ଶୂଳ, ତଳୱାର—ଏସବୁ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ରାମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ସବୁ କଟିଦେଲେ।