ସଂରକ୍ତନଯନୋ ଯତ୍ନାନ୍ମୁଷ୍ଟିମାଵୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣମ୍। ପାତଯାମାସ ଵେଗେନ ଵାନରୋରସି ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତାଙ୍କର ଆଖି ରକ୍ତାକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ଭଲଭାବେ ମୁଟି ଧରି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ବନରାଜର ଛାତି ଉପରେ ଜୋରେ ଘାତ କଲେ।
ହନୂମାନ୍ ଵକ୍ଷସି ଵ୍ଯୂଢେ ସଂଚଚାଲ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଵିହ୍ଵଲଂ ତୁ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନୂମନ୍ତଂ ମହାବଲମ୍
ହନୁମାନଙ୍କର ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଉପରେ ଘାତ ପଡ଼ି, ସେ ପୁନିପୁନି ଗଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ମହାବଳୀ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି—
ରଥେନାତିରଥଃ ଶୀଘ୍ରଂ ନୀଲଂ ପ୍ରତି ସମଭ୍ଯଗାତ୍। ରାକ୍ଷସାନାମଧିପତିର୍ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ଶୀଘ୍ର ରଥ ଚଳାଇ ନୀଳଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ପନ୍ନଗପ୍ରତିମୈର୍ଭୀମୈଃ ପରମର୍ମାଭିଭେଦନୈଃ। ଶରୈରାଦୀପଯାମାସ ନୀଲଂ ହରିଚମୂପତିମ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର, ସର୍ପ ସଦୃଶ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାରାଳୁ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବନରାଜ ସେନାପତି ନୀଳଙ୍କୁ ଦାହି ଦେଲେ।
ସ ଶରୌଘସମାଯସ୍ତୋ ନୀଲୋ ହରିଚମୂପତିଃ। କରେଣୈକେନ ଶୈଲାଗ୍ରଂ ରକ୍ଷୋଧିପତଯେଽସୃଜତ୍
ବାଣମାଳାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ବନରାଜ ସେନାପତି ନୀଳ ଏକ ହାତରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଉଠାଇ ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ।
ହନୂମାନପି ତେଜସ୍ଵୀ ସମାଶ୍ଵସ୍ତୋ ମହାମନାଃ। ଵିପ୍ରେକ୍ଷମାଣୋ ଯୁଦ୍ଧେପ୍ସୁଃ ସରୋଷମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ଥିବା ହନୁମାନ, ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଫେରାଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ନୀଲେନ ସହ ସଂଯୁକ୍ତଂ ରାଵଣଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍। ଅନ୍ଯେନ ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ନ ଯୁକ୍ତମଭିଧାଵନମ୍
ନୀଳ ସହ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସନାୟକ ରାବଣଙ୍କୁ ଏଭଳି ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ରାଵଣୋଽଥ ମହାତେଜାସ୍ତଂ ଶୃଙ୍ଗଂ ସପ୍ତଭିଃ ଶରୈଃ। ଆଜଘାନ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରୈସ୍ତଦ୍ ଵିକୀର୍ଣଂ ପପାତ ହ
ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ରାବଣ ସେଇ ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ସତଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିରା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କଲେ, ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ତଦ୍ ଵିକୀର୍ଣଂ ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଚମୂପତିଃ। କାଲାଗ୍ନିରିଵ ଜଜ୍ଵାଲ କୋପେନ ପରଵୀରହା
ସେଇ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦେଖି, ବନରାଜ ସେନାପତି କ୍ରୋଧରେ କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦହିଉଠିଲେ, ଶତ୍ରୁବଳକୁ ନଶ୍ୱନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ସୋଽଶ୍ଵକର୍ଣଦ୍ରୁମାନ୍ ଶାଲାଂଶ୍ଚୂତାଂଶ୍ଚାପି ସୁପୁଷ୍ପିତାନ୍। ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ନୀଲଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ସଂଯୁଗେ
ନୀଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ଶାଳ, ଫୁଲ ଲଗା ଆମ୍ବ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଉଠାଇ ଛାଡ଼ିଲେ।
ସ ତାନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରତିଚିଚ୍ଛେଦ ରାଵଣଃ। ଅଭ୍ଯଵର୍ଷଚ୍ଚ ଘୋରେଣ ଶରଵର୍ଷେଣ ପାଵକିମ୍
ରାବଣ ସେଇ ଗଛମାନେକୁ ଆଗରେ ପାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣବୃଷ୍ଟି କରିଲେ।
ଅଭିଵୃଷ୍ଟଃ ଶରୌଘେଣ ମେଘେନେଵ ମହାଚଲଃ। ହ୍ରସ୍ଵଂ କୃତ୍ଵା ତତୋ ରୂପଂ ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେ ନିପପାତ ହ
ବାଣମାଳାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମେଘର ବୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି, ସେ ତାଙ୍କର ଆକାର ଛୋଟ କରି, ଧ୍ୱଜର ଶିଖର ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ।
ପାଵକାତ୍ମଜମାଲୋକ୍ଯ ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେ ସମଵସ୍ଥିତମ୍। ଜଜ୍ଵାଲ ରାଵଣଃ କ୍ରୋଧାତ୍ ତତୋ ନୀଲୋ ନନାଦ ଚ
ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୱଜର ଶିଖରରେ ଦେଖି, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ, ତାପରେ ନୀଳ ବଡ଼ ଗର୍ଜନ କଲେ।
ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେ ଧନୁଷଶ୍ଚାଗ୍ରେ କିରୀଟାଗ୍ରେ ଚ ତଂ ହରିମ୍। ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଥ ହନୂମାଂଶ୍ଚ ରାମଶ୍ଚାପି ସୁଵିସ୍ମିତାଃ
ଧ୍ୱଜର ଶିଖର, ଧନୁଷର ଶିଖର ଓ ମୁକୁଟର ଶିଖରରେ ସେଇ ବନରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହନୁମାନ ଏବଂ ରାମ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ମିତ ହୋଇଗଲେ।
ରାଵଣୋଽପି ମହାତେଜାଃ କପିଲାଘଵଵିସ୍ମିତଃ। ଅସ୍ତ୍ରମାହାରଯାମାସ ଦୀପ୍ତମାଗ୍ନେଯମଦ୍ଭୁତମ୍
ମହାତେଜସ୍ୱୀ ରାବଣ, ବନରାଜଙ୍କ ଚାପଳ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ତାପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଗ୍ନିାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ।
ତତସ୍ତେ ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ହୃଷ୍ଟା ଲବ୍ଧଲକ୍ଷାଃ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ। ନୀଲଲାଘଵସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣମାହଵେ
ତାପରେ ବନରାଜମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ନୀଳଙ୍କ ଚାପଳ୍ୟରେ ରାବଣ ଭ୍ରମିତ ହେବାକୁ ଦେଖି।
ଵାନରାଣାଂ ଚ ନାଦେନ ସଂରବ୍ଧୋ ରାଵଣସ୍ତଦା। ସମ୍ଭ୍ରମାଵିଷ୍ଟହୃଦଯୋ ନ କିଂଚିତ୍ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ
ସେଇ ସମୟରେ ବନରାଜମାନଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ରାବଣ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଭୟ ଓ ଭ୍ରମରେ ହୃଦୟ ଆବୃତ ହୋଇ, କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଆଗ୍ନେଯେନାପି ସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ରାଵଣଃ ଶରମ୍। ଧ୍ଵଜଶୀର୍ଷସ୍ଥିତଂ ନୀଲମୁଦୈକ୍ଷତ ନିଶାଚରଃ
ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ଅଗ୍ନିାସ୍ତ୍ର ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା ବାଣ ନେଇ, ଧ୍ୱଜର ଶିଖରରେ ଦଢ଼ିଥିବା ନୀଳଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାତେଜା ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। କପେ ଲାଘଵଯୁକ୍ତୋଽସି ମାଯଯା ପରଯା ସହ
ତାପରେ ବିଶାଳ ତେଜଉଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ରାବଣ କହିଲେ, "ବନର, ତୁମେ ବହୁତ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମାୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।"
ଜୀଵିତଂ ଖଲୁ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଯଦି ଶକ୍ତୋଽସି ଵାନର। ତାନି ତାନ୍ଯାତ୍ମରୂପାଣି ସୃଜସି ତ୍ଵମନେକଶଃ
"ବନର, ଯଦି ତୁମେ ସମର୍ଥ ହେଉଛ, ତେବେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ନିଜ ଆକୃତି ଦେଖାଇ ଅନେକ ରୂପ ନିର୍ମାଣ କରୁଛ।"
ତଥାପି ତ୍ଵାଂ ମଯା ମୁକ୍ତଃ ସାଯକୋଽସ୍ତ୍ରପ୍ରଯୋଜିତଃ। ଜୀଵିତଂ ପରିରକ୍ଷନ୍ତଂ ଜୀଵିତାଦ୍ ଭ୍ରଂଶଯିଷ୍ଯତି
"ତଥାପି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବାଣ ତୁମେ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ, ତଥାପି ତୁମ ପ୍ରାଣ ନେଇଯିବ।"
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୂ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ସଂଧାଯ ବାଣମସ୍ତ୍ରେଣ ଚମୂପତିମତାଡଯତ୍
ଏଭଳି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା ରାବଣ ତାଙ୍କ ଧନୁଷରେ ବାଣ ଲଗାଇ, ସେନାପତିଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ସୋଽସ୍ତ୍ରମୁକ୍ତେନ ବାଣେନ ନୀଲୋ ଵକ୍ଷସି ତାଡିତଃ। ନିର୍ଦହ୍ଯମାନଃ ସହସା ସ ପପାତ ମହୀତଲେ
ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ନୀଳଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଆଘାତ ଲାଗିଲା, ସେ ହଠାତ୍ ଜଳିଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପିତୃମାହାତ୍ମ୍ଯସଂଯୋଗାଦାତ୍ମନଶ୍ଚାପି ତେଜସା। ଜାନୁଭ୍ଯାମପତଦ୍ ଭୂମୌ ନ ତୁ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିଯୁଜ୍ଯତ
ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମହିମା ଓ ନିଜ ତେଜସ୍ୱିତା ଦ୍ୱାରା, ସେ ଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିରେ ଗୋଡ଼ ଗୁଡ଼ିକୁ ଟେକି ପଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ।
ଵିସଂଜ୍ଞଂ ଵାନରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ରଣୋତ୍ସୁକଃ। ରଥେନାମ୍ବୁଦନାଦେନ ସୌମିତ୍ରିମଭିଦୁଦ୍ରୁଵେ
ବନରଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ମେଘର ଗର୍ଜନା ପରି ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲେ।
ଆସାଦ୍ଯ ରଣମଧ୍ଯେ ତଂ ଵାରଯିତ୍ଵା ସ୍ଥିତୋ ଜ୍ଵଲନ୍। ଧନୁର୍ଵିସ୍ଫାରଯାମାସ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଧନୁଷ ଟାଣିଲେ।
ତମାହ ସୌମିତ୍ରିରଦୀନସତ୍ତ୍ଵୋ ଵିସ୍ଫାରଯନ୍ତଂ ଧନୁରପ୍ରମେଯମ୍। ଅଵେହି ମାମଦ୍ଯ ନିଶାଚରେନ୍ଦ୍ର ନ ଵାନରାଂସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଯୋଦ୍ଧୁମର୍ହସି
ସୌମିତ୍ରି ଅଭୟ ଚିତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ରାଜା, ଏବେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିବା; ତୁମେ ବନରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।"
ସ ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତିପୂର୍ଣଘୋଷଂ ଜ୍ଯାଶବ୍ଦମୁଗ୍ରଂ ଚ ନିଶମ୍ଯ ରାଜା। ଆସାଦ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିମୁପସ୍ଥିତଂ ତଂ ରୋଷାନ୍ଵିତଂ ଵାଚମୁଵାଚ ରକ୍ଷଃ
ତାଙ୍କର ଗମ୍ଭୀର କଥା ଓ ଧନୁଷର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ରାଜା ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯାସି ମେ ରାଘଵ ଦୃଷ୍ଟିମାର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽନ୍ତଗାମୀ ଵିପରୀତବୁଦ୍ଧିଃ। ଅସ୍ମିନ୍ କ୍ଷଣେ ଯାସ୍ଯସି ମୃତ୍ଯୁଲୋକଂ ସଂସାଦ୍ଯମାନୋ ମମ ବାଣଜାଲୈଃ
"ରାଘବ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛ; ତୁମ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୋ ବାଣର ବର୍ଷାରେ ଆଘାତ ପାଇ, ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକକୁ ଯିବ।"
ତମାହ ସୌମିତ୍ରିରଵିସ୍ମଯାନୋ ଗର୍ଜନ୍ତମୁଦ୍ଵୃତ୍ତଶିତାଗ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରମ୍। ରାଜନ୍ ନ ଗର୍ଜନ୍ତି ମହାପ୍ରଭାଵା ଵିକତ୍ଥସେ ପାପକୃତାଂ ଵରିଷ୍ଠ
ସୌମିତ୍ରି ଅଚମକି, ତାଙ୍କର ଉଲ୍ଲଂଘିତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଗର୍ଜନା କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜା, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ କେବେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମେ ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବ କରୁଛ, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।"