ଵାନରା ରାକ୍ଷସାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵୀରମାର୍ଗମନୁଵ୍ରତାଃ। ଵିଵୃତ୍ତଵଦନାଃ କ୍ରୂରାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ କର୍ମାଣ୍ଯଭୀତଵତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଧ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ, ବୀରତାର ପଥରେ ଅଟୁଟ, ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି କାମ କରୁଥିଲେ।
ନରାନ୍ତକଃ କୁମ୍ଭହନୁର୍ମହାନାଦଃ ସମୁନ୍ନତଃ। ଏତେ ପ୍ରହସ୍ତସଚିଵାଃ ସର୍ଵେ ଜଘ୍ନୁର୍ଵନୌକସଃ
ନରାନ୍ତକ, କୁମ୍ଭହନୁ, ମହାନାଦ ଓ ଉତ୍ତମମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କର ସଚିବ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବାନରମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ।
ତେଷାଂ ନିପତତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ନିଘ୍ନତାଂ ଚାପି ଵାନରାନ୍। ଦ୍ଵିଵିଦୋ ଗିରିଶୃଙ୍ଗେଣ ଜଘାନୈକଂ ନରାନ୍ତକମ୍
ସେମାନେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ି ଓ ବାନରମାନେଂକୁ ମାରୁଥିବାବେଳେ, ଦ୍ୱିବିଦ ଏକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଉଠାଇ ନରାନ୍ତକଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ଦୁର୍ମୁଖଃ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ କପିଃ ସଵିପୁଲଦ୍ରୁମମ୍। ରାକ୍ଷସଂ କ୍ଷିପ୍ରହସ୍ତଂ ତୁ ସମୁନ୍ନତମପୋଥଯତ୍
ତାପରେ ଡୁର୍ମୁଖ ନାମକ ବାନରଟି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଉଠାଇ, ତୀବ୍ର ହସ୍ତ ଥିବା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଦଢ଼ିଆ ରାକ୍ଷସଟିଉପରେ ଘାତ କଲେ।
ଜାମ୍ବଵାଂସ୍ତୁ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ମହତୀଂ ଶିଲାମ୍। ପାତଯାମାସ ତେଜସ୍ଵୀ ମହାନାଦସ୍ଯ ଵକ୍ଷସି
ଜାମ୍ବବାନ୍ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଖଣ୍ଡ ଧରି, ତାହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାନାଦଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅଥ କୁମ୍ଭହନୁସ୍ତତ୍ର ତାରେଣାସାଦ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଵୃକ୍ଷେଣ ମହତା ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ସଂତ୍ଯାଜଯଦ୍ ରଣେ
ତାପରେ ବିର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭହନୁ ତାରଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ନେଇଲେ।
ଅମୃଷ୍ଯମାଣସ୍ତତ୍କର୍ମ ପ୍ରହସ୍ତୋ ରଥମାସ୍ଥିତଃ। ଚକାର କଦନଂ ଘୋରଂ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଵନୌକସାମ୍
ସେ ଘଟଣାକୁ ସହିପାରିନଥିବା ପ୍ରହସ୍ତ, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେଂକ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଆଵର୍ତ ଇଵ ସଂଜଜ୍ଞେ ସେନଯୋରୁଭଯୋସ୍ତଦା। କ୍ଷୁଭିତସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ସାଗରସ୍ଯେଵ ନିଃସ୍ଵନଃ
ସେଇ ସମୟରେ, ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଏକ ଉତ୍ତେଜନା ଉଠିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଶବ୍ଦ ଅପାର ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ସମାନ ଲାଗୁଥିଲା।
ମହତା ହି ଶରୌଘେଣ ରାକ୍ଷସୋ ରଣଦୁର୍ମଦଃ। ଅର୍ଦଯାମାସ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାନରାନ୍ ପରମାହଵେ
ଏକ ବଡ଼ ତୀର ବୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମତିହାରା ରାକ୍ଷସଟି ଭୟଙ୍କର ରେଜରେ ବାନରମାନେଂକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲା।
ଵାନରାଣାଂ ଶରୀରୈସ୍ତୁ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ମେଦିନୀ। ବଭୂଵାତିଚିତା ଘୋରୈଃ ପର୍ଵତୈରିଵ ସଂଵୃତା
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେଂକ ଦେହରେ ପୃଥିବୀ ଏମିତି ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଭୟଙ୍କର ଶବପିଣ୍ଡ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ସଦୃଶ ଲାଗୁଥିଲା।
ସା ମହୀ ରୁଧିରୌଘେଣ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନା ସମ୍ପ୍ରକାଶତେ। ସଂଛନ୍ନା ମାଧଵେ ମାସି ପଲାଶୈରିଵ ପୁଷ୍ପିତୈଃ
ସେ ଭୂମିଟି ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଢାକିଯାଇ, ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପୁଷ୍ପିତ ପଲାଶ ଫୁଲରେ ଭୂମି ଢାକିଯାଏ।
ହତଵୀରୌଘଵପ୍ରାଂ ତୁ ଭଗ୍ନାଯୁଧମହାଦ୍ରୁମାମ୍। ଶୋଣିତୌଘମହାତୋଯାଂ ଯମସାଗରଗାମିନୀମ୍
ହତ ବୀରମାନେଂକ ଶବପିଣ୍ଡ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ବଡ଼ ଗଛ, ଏବଂ ରକ୍ତ ଧାରା ଜଳ ସମାନ ହୋଇ, ଏହି ଭୂମି ଯମ ସାଗରକୁ ବହିଯାଉଥିବା ନଦୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଯକୃତ୍ ପ୍ଲୀହମହାପଙ୍କାଂ ଵିନିକୀର୍ଣାନ୍ତ୍ରଶୈଵଲାମ୍। ଭିନ୍ନକାଯଶିରୋମୀନାମଙ୍ଗାଵଯଵଶାଦ୍ଵଲାମ୍
ଯକୃତ ଓ ପ୍ଲୀହାର ବଡ଼ ଦଳ, ଚିତ୍ତିକି ଅନ୍ତ୍ର ଶୈବଳ ସଦୃଶ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେହ ଓ ମୁଣ୍ଡ ତଟରେ ଘାସ ସମାନ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ଗୃଧ୍ରହଂସଵରାକୀର୍ଣାଂ କଙ୍କସାରସସେଵିତାମ୍। ମେଦଃଫେନସମାକୀର୍ଣାମାର୍ତସ୍ତନିତନିଃସ୍ଵନାମ୍
ଗୃଧ୍ର, ହଂସ ଓ ବକମାନେଂକ ଭିଡ଼, କଙ୍କ ଓ ସାରସ ଯେଉଁଠି ଆସୁଥିଲେ, ମେଦ ଫେନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତମାନେଂକ ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ତାଂ କାପୁରୁଷଦୁସ୍ତାରାଂ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିମଯୀଂ ନଦୀମ୍। ନଦୀମିଵ ଘନାପାଯେ ହଂସସାରସସେଵିତାମ୍
ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ନଦୀ, ଯାହା କାପୁରୁଷମାନେ ପାରହେବା ଅସମ୍ଭବ, ଘନ ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ହଂସ ଓ ସାରସ ଯେଉଁଠି ଆସନ୍ତି, ସେପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ରାକ୍ଷସାଃ କପିମୁଖ୍ଯାସ୍ତେ ତେରୁସ୍ତାଂ ଦୁସ୍ତରାଂ ନଦୀମ୍। ଯଥା ପଦ୍ମରଜୋଧ୍ଵସ୍ତାଂ ନଲିନୀଂ ଗଜଯୂଥପାଃ
ସେ ଦୁର୍ଗମ ନଦୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେ ଏମିତି ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ହାତୀମାନେ ପଦ୍ମରେ ରଜ ଛିଟିଯାଇଥିବା ନଳିନୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ତତଃ ସୃଜନ୍ତଂ ବାଣୌଘାନ୍ ପ୍ରହସ୍ତଂ ସ୍ଯନ୍ଦନେ ସ୍ଥିତମ୍। ଦଦର୍ଶ ତରସା ନୀଲୋ ଵିଧମନ୍ତଂ ପ୍ଲଵଂଗମାନ୍
ତାପରେ ନୀଳ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରହସ୍ତ ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ତୀର ବୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ବାନରମାନେଂକୁ ଆଘାତ କରୁଛନ୍ତି।
ଉଦ୍ଧୂତ ଇଵ ଵାଯୁଃ ଖେ ମହଦଭ୍ରବଲଂ ବଲାତ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଭିଦ୍ରୁତଂ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରହସ୍ତୋ ଵାହିନୀପତିଃ
ଯେପରି ବାୟୁ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ମେଘ ଦଳକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଉଡ଼ାଇଦେଇଥାଏ, ସେପରି ପ୍ରହସ୍ତ ସେନାପତି ଯୁଦ୍ଧରେ ନୀଳଙ୍କୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ରଥେନାଦିତ୍ଯଵର୍ଣେନ ନୀଲମେଵାଭିଦୁଦ୍ରୁଵେ। ସ ଧନୁର୍ଧନ୍ଵିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵିକୃଷ୍ଯ ପରମାହଵେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଥରେ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହସ୍ତ ତୀବ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷ ଟାଣି ନୀଳଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ନୀଲାଯ ଵ୍ଯସୃଜଦ୍ ବାଣାନ୍ ପ୍ରହସ୍ତୋ ଵାହିନୀପତିଃ। ତେ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଶିଖା ନୀଲଂ ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ସମାହିତାଃ
ପ୍ରହସ୍ତ ସେନାପତି ନୀଳଙ୍କୁ ଉପରେ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ; ସେ ତୀରମାନେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ନୀଳଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ଭିଦ୍ଧ କଲେ।
ମହୀଂ ଜଗ୍ମୁର୍ମହାଵେଗା ରୋଷିତା ଇଵ ପନ୍ନଗାଃ। ନୀଲଃ ଶରୈରଭିହତୋ ନିଶିତୈର୍ଜ୍ଵଲନୋପମୈଃ
ବଡ଼ ତେଜରେ, ରାଗିଥିବା ସାପମାନେ ପରି, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ। ନୀଳଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ କରାଗଲା।
ସ ତଂ ପରମଦୁର୍ଧର୍ଷମାପତନ୍ତଂ ମହାକପିଃ। ପ୍ରହସ୍ତଂ ତାଡଯାମାସ ଵୃକ୍ଷମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରା, ନୀଳ, ଏକ ବୃକ୍ଷ ଉପଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆସୁଥିବା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ସ ତେନାଭିହତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନର୍ଦନ୍ ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵଃ। ଵଵର୍ଷ ଶରଵର୍ଷାଣି ପ୍ଲଵଂଗାନାଂ ଚମୂପତୌ
ସେଇ ଆଘାତରେ ରାଗିଯାଇ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରହସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି, ବନରା ସେନା ଉପରେ ବାଣର ବର୍ଷା କଲେ।
ତସ୍ଯ ବାଣଗଣାନେଵ ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଅପାରଯନ୍ ଵାରଯିତୁଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାନ୍ନିମୀଲିତଃ। ଯଥୈଵ ଗୋଵୃଷୋ ଵର୍ଷଂ ଶାରଦଂ ଶୀଘ୍ରମାଗତମ୍
ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ବାଣର ଝୁଣ୍ଡକୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ, ନୀଳ ଚକୁ ବନ୍ଦ କରି, ଏମିତି ସହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ବଳଦ ଶୀଘ୍ର ଶରତ୍କାଳୀନ ବର୍ଷା ସହିଥାଏ।
ଏଵମେଵ ପ୍ରହସ୍ତସ୍ଯ ଶରଵର୍ଷାନ୍ ଦୁରାସଦାନ୍। ନିମୀଲିତାକ୍ଷଃ ସହସା ନୀଲଃ ସେହେ ଦୁରାସଦାନ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଦୁର୍ଜୟ ବାଣବର୍ଷାକୁ ନୀଳ ଅଚାନକ ଚକୁ ବନ୍ଦ କରି ସହିଲେ।
ରୋଷିତଃ ଶରଵର୍ଷେଣ ସାଲେନ ମହତା ମହାନ୍। ପ୍ରଜଘାନ ହଯାନ୍ ନୀଲଃ ପ୍ରହସ୍ତସ୍ଯ ମହାବଲଃ
ବାଣର ବର୍ଷାରେ ରାଗିଯାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୀଳ ଏକ ବଡ଼ ସାଳ ଗଛ ନେଇ, ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତତୋ ରୋଷପରୀତାତ୍ମା ଧନୁସ୍ତସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ବଭଞ୍ଜ ତରସା ନୀଲୋ ନନାଦ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ନୀଳ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରହସ୍ତ, ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ପୁଣିପୁଣି ଗର୍ଜନ କଲେ।
ଵିଧନୁଃ ସ କୃତସ୍ତେନ ପ୍ରହସ୍ତୋ ଵାହିନୀପତିଃ। ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ମୁସଲଂ ଘୋରଂ ସ୍ଯନ୍ଦନାଦଵପୁପ୍ଲୁଵେ
ଧନୁଷ ହାରାଇ, ସେନାପତି ପ୍ରହସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଧରି, ତାଙ୍କର ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ିଲେ।
ତାଵୁଭୌ ଵାହିନୀମୁଖ୍ଯୌ ଜାତଵୈରୌ ତରସ୍ଵିନୌ। ସ୍ଥିତୌ କ୍ଷତଜସିକ୍ତାଙ୍ଗୌ ପ୍ରଭିନ୍ନାଵିଵ କୁଞ୍ଜରୌ
ଉଭୟ ସେନାର ନେତା, ଏବେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇ, ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଦେହରେ, ଭଙ୍ଗା ଦାନ୍ତ ଥିବା ଦୁଇ ହାତୀ ପରି ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଉଲ୍ଲିଖନ୍ତୌ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣାଭିର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଭିରିତରେତରମ୍। ସିଂହଶାର୍ଦୂଲସଦୃଶୌ ସିଂହଶାର୍ଦୂଲଚେଷ୍ଟିତୌ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଚିରିଉଥିବା, ସିଂହ ଓ ବାଘ ପରି, ସିଂହ ବାଘଙ୍କ ଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ।