ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଃ କପିରାଜଵାହିନୀ- ମଭିପ୍ରତସ୍ଥେ ଵିଜଯାଯ ଦୁର୍ମତିଃ। ଵିଵୃଦ୍ଧଵେଗାଂ ଚ ଵିଵେଶ ତାଂ ଚମୂଂ ଯଥା ମୁମୂର୍ଷୁଃ ଶଲଭୋ ଵିଭାଵସୁମ୍
ତାପରେ ପ୍ରହସ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ବାନର ରାଜାଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ବିଜୟ ଆଶାରେ ଆଗ୍ରସର ହେଲେ; ବଢ଼ିଥିବା ଗତିରେ ସେ ସେନାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ପୋକା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଏ।
thumb|ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶ ଅଠ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଂ ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଣକୃତୋଦ୍ଯମମ୍। ଉଵାଚ ସସ୍ମିତଂ ରାମୋ ଵିଭୀଷଣମରିଂଦମଃ
ତାପରେ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦମନ କରିଥିବା ରାମ, ହସି ହସି ଵିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କ ଏଷ ସୁମହାକାଯୋ ବଲେନ ମହତା ଵୃତଃ। ଆଗଚ୍ଛତି ମହାଵେଗଃ କିଂରୂପବଲପୌରୁଷଃ
ଏହି ମହାକାୟ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ନେଇ, ବେଗରେ ଆସୁଛି କିଏ? ତାଙ୍କର ଦେଖା, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ କେମିତି?
ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ମହାବାହୋ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତଂ ନିଶାଚରମ୍। ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ କିଏ ତୁମେ ମୋତେ କୁହ? ରାଘବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:
ଏଷ ସେନାପତିସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରହସ୍ତୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ। ଲଙ୍କାଯାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତ୍ରିଭାଗବଲସଂଵୃତଃ। ଵୀର୍ଯଵାନସ୍ତ୍ରଵିଚ୍ଛୂରଃ ସୁପ୍ରଖ୍ଯାତପରାକ୍ରମଃ
ଏହା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସେନାପତି, ପ୍ରହସ୍ତ ନାମକ ରାକ୍ଷସ, ଲଙ୍କାରେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ତୃତୀୟ ଶକ୍ତି ନେଇଛି। ସେ ବଳବାନ, ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତାପୀ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଂ ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ଭୀମଂ ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍। ଗର୍ଜନ୍ତଂ ସୁମହାକାଯଂ ରାକ୍ଷସୈରଭିସଂଵୃତମ୍
ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଥିବା ପ୍ରହସ୍ତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରି ରହି, ଗଜ୍ଜନ କରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ମହତୀ ସେନା ଵାନରାଣାଂ ବଲୀଯସାମ୍। ଅଭିସଂଜାତଘୋଷାଣାଂ ପ୍ରହସ୍ତମଭିଗର୍ଜତାମ୍
ବଳଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ଯୁଦ୍ଧର ହୁଁକାର ଉଠାଇ, ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଖଡ୍ଗଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିଶୂଲାଶ୍ଚ ବାଣାନି ମୁସଲାନି ଚ। ଗଦାଶ୍ଚ ପରିଘାଃ ପ୍ରାସା ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧାଃ
ଖଡ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ରିଷ୍ଟି, ଶୂଳ, ବାଣ, ମୁସଳ, ଗଦା, ପରିଘ, ପ୍ରାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୁଟାରୀ
ଧନୂଂଷି ଚ ଵିଚିତ୍ରାଣି ରାକ୍ଷସାନାଂ ଜଯୈଷିଣାମ୍। ପ୍ରଗୃହୀତାନ୍ଯରାଜନ୍ତ ଵାନରାନଭିଧାଵତାମ୍
ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଧନୁଷ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଜୟ ଆଶା କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଧରିଥିଲେ, ବାନରମାନେ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ଚମକୁଥିଲା।
ଜଗୃହୁଃ ପାଦପାଂଶ୍ଚାପି ପୁଷ୍ପିତାଂସ୍ତୁ ଗିରୀଂସ୍ତଥା। ଶିଲାଶ୍ଚ ଵିପୁଲା ଦୀର୍ଘା ଯୋଦ୍ଧୁକାମାଃ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ବାନରମାନେ ଫୁଲ ଲାଗିଥିବା ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ବଡ଼, ଲମ୍ବା ପାଥର ଧରିଥିଲେ।
ତେଷାମନ୍ଯୋନ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମଃ ସୁମହାନଭୂତ୍। ବହୂନାମଶ୍ମଵୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଶରଵର୍ଷଂ ଚ ଵର୍ଷତାମ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ହେଉଥିବା ବେଳେ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଅନେକେ ପଥର ଓ ବାଣ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ବହଵୋ ରାକ୍ଷସା ଯୁଦ୍ଧେ ବହୂନ୍ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାନ୍। ଵାନରା ରାକ୍ଷସାଂଶ୍ଚାପି ନିଜଘ୍ନୁର୍ବହଵୋ ବହୂନ୍
ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ବାନର ପ୍ରମୁଖମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ଏବଂ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିଦେଲେ।
ଶୂଲୈଃ ପ୍ରମଥିତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିତ୍ ତୁ ପରମାଯୁଧୈଃ। ପରିଘୈରାହତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଚ୍ଛିନ୍ନାଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ
କେହି ଶୂଳରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, କେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରରେ, କେହି ପରିଘରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ, କେହି କୁଟାରୀରେ କଟାଗଲେ।
ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସାଃ ପୁନଃ କେଚିତ୍ ପତିତା ଜଗତୀତଲେ। ଵିଭିନ୍ନହୃଦଯାଃ କେଚିଦିଷୁସଂଧାନସାଧିତାଃ
କେହି ଶ୍ୱାସ ନ ଥିବା ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, କେହି ବାଣରେ ହୃଦୟ ଭେଦି ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଗଲେ।
କେଚିଦ୍ ଦ୍ଵିଧା କୃତାଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ସ୍ଫୁରନ୍ତଃ ପତିତା ଭୁଵି। ଵାନରା ରାକ୍ଷସୈଃ ଶୂରୈଃ ପାର୍ଶ୍ଵତଶ୍ଚ ଵିଦାରିତାଃ
କେହି ଖଡ୍ଗରେ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ତଡ଼ପି ପଡ଼ିଗଲେ; ଶୂର ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନରମାନେକୁ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଛିଣିଦେଲେ।
ଵାନରୈଶ୍ଚାପି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୈ ରାକ୍ଷସୌଘାଃ ସମନ୍ତତଃ। ପାଦପୈର୍ଗିରିଶୃଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ସମ୍ପିଷ୍ଟା ଵସୁଧାତଲେ
କ୍ରୁଧ୍ଧ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ରାକ୍ଷସ ଦଳକୁ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଚିକ୍କି ଦେଲେ।
ଵଜ୍ରସ୍ପର୍ଶତଲୈର୍ହସ୍ତୈର୍ମୁଷ୍ଟିଭିଶ୍ଚ ହତା ଭୃଶମ୍। ଵମନ୍ ଶୋଣିତମାସ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଵିଶୀର୍ଣଦଶନେକ୍ଷଣାଃ
ବଜ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ଥିବା ହାତ ଓ ମୁଷ୍ଟିରେ ଆଘାତ ପାଇ, କେହି ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ଝାରିଲେ, ଦଶ ଚକ୍ଷୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ଆର୍ତସ୍ଵନଂ ଚ ସ୍ଵନତାଂ ସିଂହନାଦଂ ଚ ନର୍ଦତାମ୍। ବଭୂଵ ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ହରୀଣାଂ ରକ୍ଷସାମପି
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଚିତ୍କାର ଓ ସିଂହ ଦହାଡ଼ରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା।
ଵାନରା ରାକ୍ଷସାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵୀରମାର୍ଗମନୁଵ୍ରତାଃ। ଵିଵୃତ୍ତଵଦନାଃ କ୍ରୂରାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ କର୍ମାଣ୍ଯଭୀତଵତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଧ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ, ବୀରତାର ପଥରେ ଅଟୁଟ, ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି କାମ କରୁଥିଲେ।
ନରାନ୍ତକଃ କୁମ୍ଭହନୁର୍ମହାନାଦଃ ସମୁନ୍ନତଃ। ଏତେ ପ୍ରହସ୍ତସଚିଵାଃ ସର୍ଵେ ଜଘ୍ନୁର୍ଵନୌକସଃ
ନରାନ୍ତକ, କୁମ୍ଭହନୁ, ମହାନାଦ ଓ ଉତ୍ତମମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କର ସଚିବ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବାନରମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ।
ତେଷାଂ ନିପତତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ନିଘ୍ନତାଂ ଚାପି ଵାନରାନ୍। ଦ୍ଵିଵିଦୋ ଗିରିଶୃଙ୍ଗେଣ ଜଘାନୈକଂ ନରାନ୍ତକମ୍
ସେମାନେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ି ଓ ବାନରମାନେଂକୁ ମାରୁଥିବାବେଳେ, ଦ୍ୱିବିଦ ଏକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଉଠାଇ ନରାନ୍ତକଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ଦୁର୍ମୁଖଃ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ କପିଃ ସଵିପୁଲଦ୍ରୁମମ୍। ରାକ୍ଷସଂ କ୍ଷିପ୍ରହସ୍ତଂ ତୁ ସମୁନ୍ନତମପୋଥଯତ୍
ତାପରେ ଡୁର୍ମୁଖ ନାମକ ବାନରଟି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଉଠାଇ, ତୀବ୍ର ହସ୍ତ ଥିବା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଦଢ଼ିଆ ରାକ୍ଷସଟିଉପରେ ଘାତ କଲେ।
ଜାମ୍ବଵାଂସ୍ତୁ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ମହତୀଂ ଶିଲାମ୍। ପାତଯାମାସ ତେଜସ୍ଵୀ ମହାନାଦସ୍ଯ ଵକ୍ଷସି
ଜାମ୍ବବାନ୍ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଖଣ୍ଡ ଧରି, ତାହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାନାଦଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅଥ କୁମ୍ଭହନୁସ୍ତତ୍ର ତାରେଣାସାଦ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଵୃକ୍ଷେଣ ମହତା ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ସଂତ୍ଯାଜଯଦ୍ ରଣେ
ତାପରେ ବିର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭହନୁ ତାରଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ନେଇଲେ।
ଅମୃଷ୍ଯମାଣସ୍ତତ୍କର୍ମ ପ୍ରହସ୍ତୋ ରଥମାସ୍ଥିତଃ। ଚକାର କଦନଂ ଘୋରଂ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଵନୌକସାମ୍
ସେ ଘଟଣାକୁ ସହିପାରିନଥିବା ପ୍ରହସ୍ତ, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେଂକ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଆଵର୍ତ ଇଵ ସଂଜଜ୍ଞେ ସେନଯୋରୁଭଯୋସ୍ତଦା। କ୍ଷୁଭିତସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ସାଗରସ୍ଯେଵ ନିଃସ୍ଵନଃ
ସେଇ ସମୟରେ, ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଏକ ଉତ୍ତେଜନା ଉଠିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଶବ୍ଦ ଅପାର ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ସମାନ ଲାଗୁଥିଲା।
ମହତା ହି ଶରୌଘେଣ ରାକ୍ଷସୋ ରଣଦୁର୍ମଦଃ। ଅର୍ଦଯାମାସ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାନରାନ୍ ପରମାହଵେ
ଏକ ବଡ଼ ତୀର ବୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମତିହାରା ରାକ୍ଷସଟି ଭୟଙ୍କର ରେଜରେ ବାନରମାନେଂକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲା।
ଵାନରାଣାଂ ଶରୀରୈସ୍ତୁ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ମେଦିନୀ। ବଭୂଵାତିଚିତା ଘୋରୈଃ ପର୍ଵତୈରିଵ ସଂଵୃତା
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେଂକ ଦେହରେ ପୃଥିବୀ ଏମିତି ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଭୟଙ୍କର ଶବପିଣ୍ଡ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ସଦୃଶ ଲାଗୁଥିଲା।
ସା ମହୀ ରୁଧିରୌଘେଣ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନା ସମ୍ପ୍ରକାଶତେ। ସଂଛନ୍ନା ମାଧଵେ ମାସି ପଲାଶୈରିଵ ପୁଷ୍ପିତୈଃ
ସେ ଭୂମିଟି ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଢାକିଯାଇ, ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପୁଷ୍ପିତ ପଲାଶ ଫୁଲରେ ଭୂମି ଢାକିଯାଏ।