ତସ୍ଯ ନିର୍ଯାଣଘୋଷେଣ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ନର୍ଦତାମ୍। ଲଙ୍କାଯାଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଵିନେଦୁର୍ଵିକୃତୈଃ ସ୍ଵରୈଃ
ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଶବ୍ଦ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗର୍ଜନ କରିବା ସମୟରେ, ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଜାଣା ସ୍ୱରରେ କ୍ଷୋଭ ଜଣାଇଲେ।
ଵ୍ଯଭ୍ରମାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ମାଂସଶୋଣିତଭୋଜନାଃ। ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯପସଵ୍ଯାନି ଖଗାଶ୍ଚକ୍ରୂ ରଥଂ ପ୍ରତି
ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ନିରବ୍ର ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରଥକୁ ଉଲ୍ଟା ଦିଗରେ ଘୂରି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇଲେ।
ଵମନ୍ତ୍ଯଃ ପାଵକଜ୍ଵାଲାଃ ଶିଵା ଘୋରା ଵଵାଶିରେ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ ପପାତୋଲ୍କା ଵାଯୁଶ୍ଚ ପରୁଷଂ ଵଵୌ
ଭୟଙ୍କର ଶିଆଳମାନେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଝାଡ଼ି ହୁଇଁ ହୁଇଁ କରିଲେ; ଆକାଶରୁ ଏକ ଉଲ୍କା ପଡ଼ିଲା, ଓ ପବନ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ବହିଲା।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିସଂରବ୍ଧା ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ନ ଚକାଶିରେ। ମେଘାଶ୍ଚ ଖରନିର୍ଘୋଷା ରଥସ୍ଯୋପରି ରକ୍ଷସଃ
ଗ୍ରହମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଚିଢ଼ି, ଆଲୋକ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ରାକ୍ଷସର ରଥ ଉପରେ କଠୋର ଗୁରୁ ଧ୍ୱନି ସହିତ ମେଘମାନେ ଆସିଗଲେ।
ଵଵର୍ଷୂ ରୁଧିରଂ ଚାସ୍ଯ ସିଷିଚୁଶ୍ଚ ପୁରଃସରାନ୍। କେତୁମୂର୍ଧନି ଗୃଧ୍ରସ୍ତୁ ଵିଲୀନୋ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କଲେ ଓ ପ୍ରଧାନ ଯୋଧାମାନେ ଉପରେ ଝିଁକିଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଏକ ଗୃଧ୍ର, ରଥର ପତାକା ଉପରେ ଲୁଚିଗଲା।
ନଦନ୍ନୁଭଯତଃ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମଗ୍ରାଂ ଶ୍ରିଯମାହରତ୍। ସାରଥେର୍ବହୁଶଶ୍ଚାସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମମଵଗାହତଃ
ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀକୁ ନେଇଗଲା; ଏବଂ ସାରଥି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, କମ୍ପିତ ହେଲେ।
ପ୍ରତୋଦୋ ନ୍ଯପତଦ୍ଧସ୍ତାତ୍ ସୂତସ୍ଯ ହଯସାଦିନଃ। ନିର୍ଯାଣଶ୍ରୀଶ୍ଚ ଯା ଚ ସ୍ଯାଦ୍ ଭାସ୍ଵରା ଚ ସୁଦୁର୍ଲଭା
ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇଥିବା ସାରଥିର ହାତରୁ ଚାବୁକ ପଡ଼ିଗଲା; ଯାତ୍ରାର ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ରୀ ଅପସାରିଗଲା।
ସା ନନାଶ ମୁହୂର୍ତେନ ସମେ ଚ ସ୍ଖଲିତା ହଯାଃ। ପ୍ରହସ୍ତଂ ତଂ ହି ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ପ୍ରଖ୍ଯାତଗୁଣପୌରୁଷମ୍। ଯୁଧି ନାନାପ୍ରହରଣା କପିସେନାଭ୍ଯଵର୍ତତ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶ୍ରୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଏବଂ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ପ୍ରହସ୍ତ, ଗୁଣ ଓ ପାରାକ୍ରମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ବହୁ ପ୍ରହରଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ବାନର ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କଲା।
ଅଥ ଘୋଷଃ ସୁତୁମୁଲୋ ହରୀଣାଂ ସମଜାଯତ। ଵୃକ୍ଷାନାରୁଜତାଂ ଚୈଵ ଗୁର୍ଵୀର୍ଵୈ ଗୃହ୍ଣତାଂ ଶିଲାଃ
ତାପରେ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଉପଦ୍ରବ ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା; ସେମାନେ ବୃକ୍ଷ ଉପଡ଼ି ଏବଂ ଭାରି ପଥର ଉଠାଇଲେ।
ନଦତାଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ଵାନରାଣାଂ ଚ ଗର୍ଜତାମ୍। ଉଭେ ପ୍ରମୁଦିତେ ସୈନ୍ଯେ ରକ୍ଷୋଗଣଵନୌକସାମ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ଗର୍ଜନ କରିଲେ ଓ ବାନରମାନେ ତୃଣ୍ଧର କରିଲେ; ଦୁଇଟି ସେନା, ରାକ୍ଷସ ଦଳ ଓ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ, ଆନନ୍ଦ ଭରିଲେ।
ଵେଗିତାନାଂ ସମର୍ଥାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯଵଧକାଙ୍କ୍ଷିଣାମ୍। ପରସ୍ପରଂ ଚାହ୍ଵଯତାଂ ନିନାଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ମହାନ୍
ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଶୀଘ୍ର ଯୋଧାମାନେ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଆଶାରେ, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରି, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉପଜାଇଲେ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଃ କପିରାଜଵାହିନୀ- ମଭିପ୍ରତସ୍ଥେ ଵିଜଯାଯ ଦୁର୍ମତିଃ। ଵିଵୃଦ୍ଧଵେଗାଂ ଚ ଵିଵେଶ ତାଂ ଚମୂଂ ଯଥା ମୁମୂର୍ଷୁଃ ଶଲଭୋ ଵିଭାଵସୁମ୍
ତାପରେ ପ୍ରହସ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ବାନର ରାଜାଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ବିଜୟ ଆଶାରେ ଆଗ୍ରସର ହେଲେ; ବଢ଼ିଥିବା ଗତିରେ ସେ ସେନାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ପୋକା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଏ।
thumb|ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶ ଅଠ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଂ ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଣକୃତୋଦ୍ଯମମ୍। ଉଵାଚ ସସ୍ମିତଂ ରାମୋ ଵିଭୀଷଣମରିଂଦମଃ
ତାପରେ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦମନ କରିଥିବା ରାମ, ହସି ହସି ଵିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କ ଏଷ ସୁମହାକାଯୋ ବଲେନ ମହତା ଵୃତଃ। ଆଗଚ୍ଛତି ମହାଵେଗଃ କିଂରୂପବଲପୌରୁଷଃ
ଏହି ମହାକାୟ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ନେଇ, ବେଗରେ ଆସୁଛି କିଏ? ତାଙ୍କର ଦେଖା, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ କେମିତି?
ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ମହାବାହୋ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତଂ ନିଶାଚରମ୍। ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ କିଏ ତୁମେ ମୋତେ କୁହ? ରାଘବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:
ଏଷ ସେନାପତିସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରହସ୍ତୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ। ଲଙ୍କାଯାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତ୍ରିଭାଗବଲସଂଵୃତଃ। ଵୀର୍ଯଵାନସ୍ତ୍ରଵିଚ୍ଛୂରଃ ସୁପ୍ରଖ୍ଯାତପରାକ୍ରମଃ
ଏହା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସେନାପତି, ପ୍ରହସ୍ତ ନାମକ ରାକ୍ଷସ, ଲଙ୍କାରେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ତୃତୀୟ ଶକ୍ତି ନେଇଛି। ସେ ବଳବାନ, ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତାପୀ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଂ ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ଭୀମଂ ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍। ଗର୍ଜନ୍ତଂ ସୁମହାକାଯଂ ରାକ୍ଷସୈରଭିସଂଵୃତମ୍
ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଥିବା ପ୍ରହସ୍ତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରି ରହି, ଗଜ୍ଜନ କରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ମହତୀ ସେନା ଵାନରାଣାଂ ବଲୀଯସାମ୍। ଅଭିସଂଜାତଘୋଷାଣାଂ ପ୍ରହସ୍ତମଭିଗର୍ଜତାମ୍
ବଳଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ଯୁଦ୍ଧର ହୁଁକାର ଉଠାଇ, ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଖଡ୍ଗଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିଶୂଲାଶ୍ଚ ବାଣାନି ମୁସଲାନି ଚ। ଗଦାଶ୍ଚ ପରିଘାଃ ପ୍ରାସା ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧାଃ
ଖଡ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ରିଷ୍ଟି, ଶୂଳ, ବାଣ, ମୁସଳ, ଗଦା, ପରିଘ, ପ୍ରାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୁଟାରୀ
ଧନୂଂଷି ଚ ଵିଚିତ୍ରାଣି ରାକ୍ଷସାନାଂ ଜଯୈଷିଣାମ୍। ପ୍ରଗୃହୀତାନ୍ଯରାଜନ୍ତ ଵାନରାନଭିଧାଵତାମ୍
ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଧନୁଷ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଜୟ ଆଶା କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଧରିଥିଲେ, ବାନରମାନେ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ଚମକୁଥିଲା।
ଜଗୃହୁଃ ପାଦପାଂଶ୍ଚାପି ପୁଷ୍ପିତାଂସ୍ତୁ ଗିରୀଂସ୍ତଥା। ଶିଲାଶ୍ଚ ଵିପୁଲା ଦୀର୍ଘା ଯୋଦ୍ଧୁକାମାଃ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ବାନରମାନେ ଫୁଲ ଲାଗିଥିବା ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ବଡ଼, ଲମ୍ବା ପାଥର ଧରିଥିଲେ।
ତେଷାମନ୍ଯୋନ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମଃ ସୁମହାନଭୂତ୍। ବହୂନାମଶ୍ମଵୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଶରଵର୍ଷଂ ଚ ଵର୍ଷତାମ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ହେଉଥିବା ବେଳେ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଅନେକେ ପଥର ଓ ବାଣ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ବହଵୋ ରାକ୍ଷସା ଯୁଦ୍ଧେ ବହୂନ୍ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାନ୍। ଵାନରା ରାକ୍ଷସାଂଶ୍ଚାପି ନିଜଘ୍ନୁର୍ବହଵୋ ବହୂନ୍
ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ବାନର ପ୍ରମୁଖମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ଏବଂ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିଦେଲେ।
ଶୂଲୈଃ ପ୍ରମଥିତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିତ୍ ତୁ ପରମାଯୁଧୈଃ। ପରିଘୈରାହତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଚ୍ଛିନ୍ନାଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ
କେହି ଶୂଳରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, କେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରରେ, କେହି ପରିଘରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ, କେହି କୁଟାରୀରେ କଟାଗଲେ।
ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସାଃ ପୁନଃ କେଚିତ୍ ପତିତା ଜଗତୀତଲେ। ଵିଭିନ୍ନହୃଦଯାଃ କେଚିଦିଷୁସଂଧାନସାଧିତାଃ
କେହି ଶ୍ୱାସ ନ ଥିବା ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, କେହି ବାଣରେ ହୃଦୟ ଭେଦି ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଗଲେ।
କେଚିଦ୍ ଦ୍ଵିଧା କୃତାଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ସ୍ଫୁରନ୍ତଃ ପତିତା ଭୁଵି। ଵାନରା ରାକ୍ଷସୈଃ ଶୂରୈଃ ପାର୍ଶ୍ଵତଶ୍ଚ ଵିଦାରିତାଃ
କେହି ଖଡ୍ଗରେ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ତଡ଼ପି ପଡ଼ିଗଲେ; ଶୂର ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନରମାନେକୁ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଛିଣିଦେଲେ।
ଵାନରୈଶ୍ଚାପି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୈ ରାକ୍ଷସୌଘାଃ ସମନ୍ତତଃ। ପାଦପୈର୍ଗିରିଶୃଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ସମ୍ପିଷ୍ଟା ଵସୁଧାତଲେ
କ୍ରୁଧ୍ଧ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ରାକ୍ଷସ ଦଳକୁ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଚିକ୍କି ଦେଲେ।
ଵଜ୍ରସ୍ପର୍ଶତଲୈର୍ହସ୍ତୈର୍ମୁଷ୍ଟିଭିଶ୍ଚ ହତା ଭୃଶମ୍। ଵମନ୍ ଶୋଣିତମାସ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଵିଶୀର୍ଣଦଶନେକ୍ଷଣାଃ
ବଜ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ଥିବା ହାତ ଓ ମୁଷ୍ଟିରେ ଆଘାତ ପାଇ, କେହି ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ଝାରିଲେ, ଦଶ ଚକ୍ଷୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ଆର୍ତସ୍ଵନଂ ଚ ସ୍ଵନତାଂ ସିଂହନାଦଂ ଚ ନର୍ଦତାମ୍। ବଭୂଵ ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ହରୀଣାଂ ରକ୍ଷସାମପି
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଚିତ୍କାର ଓ ସିଂହ ଦହାଡ଼ରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା।