ସଂଗ୍ରାମସଜ୍ଜାଃ ସଂହୃଷ୍ଟା ଧାରଯନ୍ ରାକ୍ଷସାସ୍ତଦା। ସଧନୁଷ୍କାଃ କଵଚିନୋ ଵେଗାଦାପ୍ଲୁତ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଃ
ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଧନୁଷ ଧରି ଓ କବଚ ପିନ୍ଧି, ତେଜରେ ଦୃତ ଆଗେଇଲେ।
ରାଵଣଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନଂ ପ୍ରହସ୍ତଂ ପର୍ଯଵାରଯନ୍। ଅଥାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ତୁ ରାଜାନଂ ଭେରୀମାହତ୍ଯ ଭୈରଵାମ୍
ରାବଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ଏପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇ, ଭୟଙ୍କର ବେରି ଡାକିଲେ—
ଆରୁରୋହ ରଥଂ ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରହସ୍ତଃ ସଜ୍ଜକଲ୍ପିତମ୍। ହଯୈର୍ମହାଜଵୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ସମ୍ଯକ୍ସୂତଂ ସୁସଂଯତମ୍
ପ୍ରହସ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୟାରି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ଗତିର ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗିତ ଏବଂ ଭଲ ଚାଳନା ହେଉଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ମହାଜଲଦନିର୍ଘୋଷଂ ସାକ୍ଷାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଭାସ୍ଵରମ୍। ଉରଗଧ୍ଵଜଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ସୁଵରୂଥଂ ସ୍ଵପସ୍କରମ୍
ସେଇ ରଥ ବଡ଼ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନାଗଧ୍ୱଜ ଦ୍ୱାରା ଅପରାଜେୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ଓ ନିଜ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ।
ସୁଵର୍ଣଜାଲସଂଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରହସନ୍ତମିଵ ଶ୍ରିଯା। ତତସ୍ତଂ ରଥମାସ୍ଥାଯ ରାଵଣାର୍ପିତଶାସନଃ
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଲି ଲଗାଇ ଶୋଭିତ, ଶ୍ରୀରେ ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ, ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେଇ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଲଙ୍କାଯା ନିର୍ଯଯୌ ତୂର୍ଣଂ ବଲେନ ମହତା ଵୃତଃ। ତତୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷଃ ପର୍ଜନ୍ଯନିନଦୋପମଃ। ଵାଦିତ୍ରାଣାଂ ଚ ନିନଦଃ ପୂରଯନ୍ନିଵ ମେଦିନୀମ୍
ଲଙ୍କାରୁ ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତୁରନ୍ତ ବାହାରିଗଲେ। ତାପରେ ଢୋଳର ଗର୍ଜନ, ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି, ଓ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ ପୃଥିବୀକୁ ଭରିଦେଲା।
ଶୁଶ୍ରୁଵେ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦଶ୍ଚ ପ୍ରଯାତେ ଵାହିନୀପତୌ। ନିନଦନ୍ତଃ ସ୍ଵରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ରାକ୍ଷସା ଜଗ୍ମୁରଗ୍ରତଃ
ସେନାପତି ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ଶଙ୍ଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା; ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱରରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗର୍ଜନ କରି, ସେନାର ଆଗରେ ଚାଲିଲେ।
ଭୀମରୂପା ମହାକାଯାଃ ପ୍ରହସ୍ତସ୍ଯ ପୁରଃସରାଃ। ନରାନ୍ତକଃ କୁମ୍ଭହନୁର୍ମହାନାଦଃ ସମୁନ୍ନତଃ। ପ୍ରହସ୍ତସଚିଵା ହ୍ଯେତେ ନିର୍ଯଯୁଃ ପରିଵାର୍ଯ ତମ୍
ଭୟଜନକ ଆକାର ଓ ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଯୋଧାମାନେ—ନରାନ୍ତକ, କୁମ୍ଭହନୁ, ମହାନାଦ ଓ ସମୁନ୍ନତ—ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଘେରି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଵ୍ଯୂଢେନୈଵ ସୁଘୋରେଣ ପୂର୍ଵଦ୍ଵାରାତ୍ ସ ନିର୍ଯଯୌ। ଗଜଯୂଥନିକାଶେନ ବଲେନ ମହତା ଵୃତଃ
ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଫଳାରେ, ସେ ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଲେ; ଏକ ହାତୀ ଦଳ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲା।
ସାଗରପ୍ରତିମୌଘେନ ଵୃତସ୍ତେନ ବଲେନ ସଃ। ପ୍ରହସ୍ତୋ ନିର୍ଯଯୌ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମଃ
ସେନା ତାଙ୍କୁ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଘେରି ରହିଲା; ପ୍ରହସ୍ତ, କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ସମୟର ଶେଷରେ ଯମ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ବାହାରିଲେ।
ତସ୍ଯ ନିର୍ଯାଣଘୋଷେଣ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ନର୍ଦତାମ୍। ଲଙ୍କାଯାଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଵିନେଦୁର୍ଵିକୃତୈଃ ସ୍ଵରୈଃ
ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଶବ୍ଦ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗର୍ଜନ କରିବା ସମୟରେ, ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଜାଣା ସ୍ୱରରେ କ୍ଷୋଭ ଜଣାଇଲେ।
ଵ୍ଯଭ୍ରମାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ମାଂସଶୋଣିତଭୋଜନାଃ। ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯପସଵ୍ଯାନି ଖଗାଶ୍ଚକ୍ରୂ ରଥଂ ପ୍ରତି
ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ନିରବ୍ର ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରଥକୁ ଉଲ୍ଟା ଦିଗରେ ଘୂରି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇଲେ।
ଵମନ୍ତ୍ଯଃ ପାଵକଜ୍ଵାଲାଃ ଶିଵା ଘୋରା ଵଵାଶିରେ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ ପପାତୋଲ୍କା ଵାଯୁଶ୍ଚ ପରୁଷଂ ଵଵୌ
ଭୟଙ୍କର ଶିଆଳମାନେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଝାଡ଼ି ହୁଇଁ ହୁଇଁ କରିଲେ; ଆକାଶରୁ ଏକ ଉଲ୍କା ପଡ଼ିଲା, ଓ ପବନ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ବହିଲା।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିସଂରବ୍ଧା ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ନ ଚକାଶିରେ। ମେଘାଶ୍ଚ ଖରନିର୍ଘୋଷା ରଥସ୍ଯୋପରି ରକ୍ଷସଃ
ଗ୍ରହମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଚିଢ଼ି, ଆଲୋକ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ରାକ୍ଷସର ରଥ ଉପରେ କଠୋର ଗୁରୁ ଧ୍ୱନି ସହିତ ମେଘମାନେ ଆସିଗଲେ।
ଵଵର୍ଷୂ ରୁଧିରଂ ଚାସ୍ଯ ସିଷିଚୁଶ୍ଚ ପୁରଃସରାନ୍। କେତୁମୂର୍ଧନି ଗୃଧ୍ରସ୍ତୁ ଵିଲୀନୋ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କଲେ ଓ ପ୍ରଧାନ ଯୋଧାମାନେ ଉପରେ ଝିଁକିଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଏକ ଗୃଧ୍ର, ରଥର ପତାକା ଉପରେ ଲୁଚିଗଲା।
ନଦନ୍ନୁଭଯତଃ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମଗ୍ରାଂ ଶ୍ରିଯମାହରତ୍। ସାରଥେର୍ବହୁଶଶ୍ଚାସ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମମଵଗାହତଃ
ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀକୁ ନେଇଗଲା; ଏବଂ ସାରଥି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, କମ୍ପିତ ହେଲେ।
ପ୍ରତୋଦୋ ନ୍ଯପତଦ୍ଧସ୍ତାତ୍ ସୂତସ୍ଯ ହଯସାଦିନଃ। ନିର୍ଯାଣଶ୍ରୀଶ୍ଚ ଯା ଚ ସ୍ଯାଦ୍ ଭାସ୍ଵରା ଚ ସୁଦୁର୍ଲଭା
ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇଥିବା ସାରଥିର ହାତରୁ ଚାବୁକ ପଡ଼ିଗଲା; ଯାତ୍ରାର ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ରୀ ଅପସାରିଗଲା।
ସା ନନାଶ ମୁହୂର୍ତେନ ସମେ ଚ ସ୍ଖଲିତା ହଯାଃ। ପ୍ରହସ୍ତଂ ତଂ ହି ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ପ୍ରଖ୍ଯାତଗୁଣପୌରୁଷମ୍। ଯୁଧି ନାନାପ୍ରହରଣା କପିସେନାଭ୍ଯଵର୍ତତ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶ୍ରୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଏବଂ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ପ୍ରହସ୍ତ, ଗୁଣ ଓ ପାରାକ୍ରମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ବହୁ ପ୍ରହରଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ବାନର ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କଲା।
ଅଥ ଘୋଷଃ ସୁତୁମୁଲୋ ହରୀଣାଂ ସମଜାଯତ। ଵୃକ୍ଷାନାରୁଜତାଂ ଚୈଵ ଗୁର୍ଵୀର୍ଵୈ ଗୃହ୍ଣତାଂ ଶିଲାଃ
ତାପରେ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଉପଦ୍ରବ ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା; ସେମାନେ ବୃକ୍ଷ ଉପଡ଼ି ଏବଂ ଭାରି ପଥର ଉଠାଇଲେ।
ନଦତାଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ଵାନରାଣାଂ ଚ ଗର୍ଜତାମ୍। ଉଭେ ପ୍ରମୁଦିତେ ସୈନ୍ଯେ ରକ୍ଷୋଗଣଵନୌକସାମ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ଗର୍ଜନ କରିଲେ ଓ ବାନରମାନେ ତୃଣ୍ଧର କରିଲେ; ଦୁଇଟି ସେନା, ରାକ୍ଷସ ଦଳ ଓ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ, ଆନନ୍ଦ ଭରିଲେ।
ଵେଗିତାନାଂ ସମର୍ଥାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯଵଧକାଙ୍କ୍ଷିଣାମ୍। ପରସ୍ପରଂ ଚାହ୍ଵଯତାଂ ନିନାଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ମହାନ୍
ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଶୀଘ୍ର ଯୋଧାମାନେ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଆଶାରେ, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରି, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉପଜାଇଲେ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଃ କପିରାଜଵାହିନୀ- ମଭିପ୍ରତସ୍ଥେ ଵିଜଯାଯ ଦୁର୍ମତିଃ। ଵିଵୃଦ୍ଧଵେଗାଂ ଚ ଵିଵେଶ ତାଂ ଚମୂଂ ଯଥା ମୁମୂର୍ଷୁଃ ଶଲଭୋ ଵିଭାଵସୁମ୍
ତାପରେ ପ୍ରହସ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ବାନର ରାଜାଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ବିଜୟ ଆଶାରେ ଆଗ୍ରସର ହେଲେ; ବଢ଼ିଥିବା ଗତିରେ ସେ ସେନାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ପୋକା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଏ।
thumb|ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶ ଅଠ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଂ ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଣକୃତୋଦ୍ଯମମ୍। ଉଵାଚ ସସ୍ମିତଂ ରାମୋ ଵିଭୀଷଣମରିଂଦମଃ
ତାପରେ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦମନ କରିଥିବା ରାମ, ହସି ହସି ଵିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କ ଏଷ ସୁମହାକାଯୋ ବଲେନ ମହତା ଵୃତଃ। ଆଗଚ୍ଛତି ମହାଵେଗଃ କିଂରୂପବଲପୌରୁଷଃ
ଏହି ମହାକାୟ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ନେଇ, ବେଗରେ ଆସୁଛି କିଏ? ତାଙ୍କର ଦେଖା, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ କେମିତି?
ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ମହାବାହୋ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତଂ ନିଶାଚରମ୍। ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ କିଏ ତୁମେ ମୋତେ କୁହ? ରାଘବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:
ଏଷ ସେନାପତିସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରହସ୍ତୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ। ଲଙ୍କାଯାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତ୍ରିଭାଗବଲସଂଵୃତଃ। ଵୀର୍ଯଵାନସ୍ତ୍ରଵିଚ୍ଛୂରଃ ସୁପ୍ରଖ୍ଯାତପରାକ୍ରମଃ
ଏହା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସେନାପତି, ପ୍ରହସ୍ତ ନାମକ ରାକ୍ଷସ, ଲଙ୍କାରେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ତୃତୀୟ ଶକ୍ତି ନେଇଛି। ସେ ବଳବାନ, ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତାପୀ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ତଂ ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ଭୀମଂ ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍। ଗର୍ଜନ୍ତଂ ସୁମହାକାଯଂ ରାକ୍ଷସୈରଭିସଂଵୃତମ୍
ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଥିବା ପ୍ରହସ୍ତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରି ରହି, ଗଜ୍ଜନ କରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ମହତୀ ସେନା ଵାନରାଣାଂ ବଲୀଯସାମ୍। ଅଭିସଂଜାତଘୋଷାଣାଂ ପ୍ରହସ୍ତମଭିଗର୍ଜତାମ୍
ବଳଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ଯୁଦ୍ଧର ହୁଁକାର ଉଠାଇ, ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଖଡ୍ଗଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିଶୂଲାଶ୍ଚ ବାଣାନି ମୁସଲାନି ଚ। ଗଦାଶ୍ଚ ପରିଘାଃ ପ୍ରାସା ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧାଃ
ଖଡ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ରିଷ୍ଟି, ଶୂଳ, ବାଣ, ମୁସଳ, ଗଦା, ପରିଘ, ପ୍ରାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୁଟାରୀ