ରାକ୍ଷସା ହରଯସ୍ତୂର୍ଣଂ ଜଘ୍ନୁରନ୍ଯୋନ୍ଯମୋଜସା। ବାହୁଭିଃ ପରିଘାକାରୈର୍ଯୁଧ୍ଯନ୍ତଃ ପର୍ଵତୋପମାନ୍
ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ପରସ୍ପରକୁ ମାରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ପରି ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ହରଯୋ ଭୀମକର୍ମାଣୋ ରାକ୍ଷସାଞ୍ଜଘ୍ନୁରାହଵେ। ରାକ୍ଷସାସ୍ତ୍ଵଭିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ପ୍ରାସତୋମରପାଣଯଃ
ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବାନରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ; ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ, ତୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଧରି,
କପୀନ୍ ନିଜଘ୍ନିରେ ତତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରୈଃ ପରମଦାରୁଣୈଃ। ଅକମ୍ପନଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚମୂପତିଃ
ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାନରମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ; ରାକ୍ଷସ ସେନାପତି ଅକମ୍ପନ ବହୁତ ରୋଷିତ ହେଇ,
ସଂହର୍ଷଯତି ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ଭୀମଵିକ୍ରମାନ୍। ହରଯସ୍ତ୍ଵପି ରକ୍ଷାଂସି ମହାଦ୍ରୁମମହାଶ୍ମଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ; ତେବେ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଵିଦାରଯନ୍ତ୍ଯଭିକ୍ରମ୍ଯ ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଚ୍ଛିଦ୍ଯ ଵୀର୍ଯତଃ। ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଵୀରା ହରଯଃ କୁମୁଦୋ ନଲଃ
ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଦେଇ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଚିରି ଫାଟିଦେଲେ।
ମୈନ୍ଦଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦଃ କ୍ରୁଦ୍ଧାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵେଗମନୁତ୍ତମମ୍। ତେ ତୁ ଵୃକ୍ଷୈର୍ମହାଵୀରା ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚମୂମୁଖେ
ଏହି ସମୟରେ କୁମୁଦ, ନଳ, ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ ନାମକ ବୀର ବାନରମାନେ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ଅପୂର୍ବ ତ୍ୱରିତ ଗତି ଦେଖାଇଲେ।
କଦନଂ ସୁମହଚ୍ଚକ୍ରୁର୍ଲୀଲଯା ହରିପୁଂଗଵାଃ। ମମନ୍ଥୂ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵେ ନାନାପ୍ରହରଣୈର୍ଭୃଶମ୍
ସେ ବାନରମାନେ ବଡ଼ ସାହସରେ ରାକ୍ଷସ ସେନାର ମୁହଁରେ ବଡ଼ ହାନି କରିଲେ, ଗଛ ଧରି ଖେଳି ଖେଳି ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଚୁର୍ମାର କରିଦେଲେ।
thumb|ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛପନତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏଠିରେ ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛପନତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁମହତ୍ କର୍ମ କୃତଂ ଵାନରସତ୍ତମୈଃ। କ୍ରୋଧମାହାରଯାମାସ ଯୁଧି ତୀଵ୍ରମକମ୍ପନଃ
ବାନରମାନେ ଯେଉଁ ବଡ଼ କାମ କରିଥିଲେ, ତାହା ଦେଖି ଅକମ୍ପନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
କ୍ରୋଧମୂିର୍ଚ୍ଛତ ତରୂପସ୍ତୁ ଧୁନ୍ଵନ୍ ପରମକାର୍ମୁକମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ କର୍ମ ଶତ୍ରୂଣାଂ ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ନେଇ ଦୁଶ୍ମନମାନେର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତତ୍ରୈଵ ତାଵତ୍ ତ୍ଵରିତୋ ରଥଂ ପ୍ରାପଯ ସାରଥେ। ଏତେ ଚ ବଲିନୋ ଘ୍ନନ୍ତି ସୁବହୂନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ରଣେ
ଏଠାରେ ଏବେ, ତୁରନ୍ତ ରଥକୁ ଆଣ, ହେ ସାରଥି! ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରୁଛନ୍ତି।
ଏତେ ଚ ବଲଵନ୍ତୋ ଵା ଭୀମକୋପାଶ୍ଚ ଵାନରାଃ। ଦ୍ରୁମଶୈଲପ୍ରହରଣାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପ୍ରମୁଖେ ମମ
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଥିବା ବାନରମାନେ, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଧରି, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
ଏତାନ୍ ନିହନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ସମରଶ୍ଲାଘିନୋ ହ୍ଯହମ୍। ଏତୈଃ ପ୍ରମଥିତଂ ସର୍ଵଂ ରକ୍ଷସାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ବଲମ୍
ମୁଁ ଏମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗର୍ବ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ତତଃ ପ୍ରଚଲିତାଶ୍ଵେନ ରଥେନ ରଥିନାଂ ଵରଃ। ହରୀନଭ୍ଯପତଦ୍ ଦୂରାଚ୍ଛରଜାଲୈରକମ୍ପନଃ
ତାପରେ, ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ରଥରେ ବସି, ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅକମ୍ପନ ଦୂରରୁ ବାନରମାନେ ଉପରେ ତୀର ବର୍ଷା କରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ନ ସ୍ଥାତୁଂ ଵାନରାଃ ଶେକୁଃ କିଂ ପୁନର୍ଯୋଦ୍ଧୁମାହଵେ। ଅକମ୍ପନଶରୈର୍ଭଗ୍ନାଃ ସର୍ଵ ଏଵାଭିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ତ ଦୂରର କଥା। ଅକମ୍ପନଙ୍କ ତୀରରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ସମସ୍ତେ ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ତାନ୍ ମୃତ୍ଯୁଵଶମାପନ୍ନାନକମ୍ପନଶରାନୁଗାନ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ହନୁମାନ୍ ଜ୍ଞାତୀନୁପତସ୍ଥେ ମହାବଲଃ
ଅକମ୍ପନଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନକୁ ଯାଇଥିବା ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ଦେଖି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ତଂ ମହାପ୍ଲଵଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵେ ତେ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ। ସମେତ୍ଯ ସମରେ ଵୀରାଃ ସଂହୃଷ୍ଟାଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ସେ ବଡ଼ ବାନରଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକଠା ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଂ ହନୂମନ୍ତଂ ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ। ବଭୂଵୁର୍ବଲଵନ୍ତୋ ହି ବଲଵନ୍ତମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖି, ସେ ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଅକମ୍ପନସ୍ତୁ ଶୈଲାଭଂ ହନୂମନ୍ତମଵସ୍ଥିତମ୍। ମହେନ୍ଦ୍ର ଇଵ ଧାରାଭିଃ ଶରୈରଭିଵଵର୍ଷ ହ
ଅକମ୍ପନ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦଢ଼ିଆ ହନୁମାନକୁ ଦେଖି, ମହେନ୍ଦ୍ର ମେଘରେ ଯେପରି ଝରା ପାଣି ଭର୍ଷା କରେ, ସେପରି ତୀର ବର୍ଷା କଲେ।
ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ବାଣୌଘାନ୍ ଶରୀରେ ପାତିତାନ୍ କପିଃ। ଅକମ୍ପନଵଧାର୍ଥାଯ ମନୋ ଦଧ୍ରେ ମହାବଲଃ
ଶର ଝଡ଼ି ଦେହରେ ପଡ଼ୁଥିବାକୁ ଅନଦେଖା କରି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ହନୁମାନ ମନରେ ଅକମ୍ପନକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ।
ସ ପ୍ରହସ୍ଯ ମହାତେଜା ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ। ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ତଦ୍ରକ୍ଷଃ କମ୍ପଯନ୍ନିଵ ମେଦିନୀମ୍
ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ ମାରୁତନନ୍ଦନ ହନୁମାନ ହସି ହସି ସେ ରାକ୍ଷସ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚାଲିବାରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଥିଲା।
ତସ୍ଯାଥ ନର୍ଦମାନସ୍ଯ ଦୀପ୍ଯମାନସ୍ଯ ତେଜସା। ବଭୂଵ ରୂପଂ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ଦୀପ୍ତସ୍ଯେଵ ଵିଭାଵସୋଃ
ତାଙ୍କର ଗଜ୍ଜନ ଓ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ରୂପ ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହେଲା, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି।
ଆତ୍ମାନଂ ତ୍ଵପ୍ରହରଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତଃ। ଶୈଲମୁତ୍ପାଟଯାମାସ ଵେଗେନ ହରିପୁଙ୍ଗଵଃ
ନିଜକୁ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଜାଣି, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବାନରମାନ୍ୟ ହନୁମାନ ତେଜରେ ଏକ ପାହାଡ଼କୁ ତୁରନ୍ତ ଉଖାଡ଼ିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ସୁମହାଶୈଲଂ ପାଣିନୈକେନ ମାରୁତିଃ। ସ ଵିନଦ୍ଯ ମହାନାଦଂ ଭ୍ରାମଯାମାସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ଏକ ହାତରେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ଟି କୁହୁଡ଼ି ଧରି, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ତାହାକୁ ଘୁରାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତସ୍ତମଭିଦୁଦ୍ରାଵ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରମକମ୍ପନମ୍। ପୁରା ହି ନମୁଚିଂ ସଂଖ୍ଯେ ଵଜ୍ରେଣେଵ ପୁରଂଦରଃ
ତାପରେ ସେ ଅକମ୍ପନ ନାମକ ରାକ୍ଷସନାୟକଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ଏକଦା ଇନ୍ଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ନମୁଚିଙ୍କୁ ବଜ୍ର ମାରିଥିଲେ।
ଅକମ୍ପନସ୍ତୁ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗିରିଶୃଙ୍ଗଂ ସମୁଦ୍ଯତମ୍। ଦୂରାଦେଵ ମହାବାଣୈରର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରୈର୍ଵ୍ଯଦାରଯତ୍
ଅକମ୍ପନ ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ଉଠାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିର ବାଣ ମାରି, ଏହାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତଂ ପର୍ଵତାଗ୍ରମାକାଶେ ରକ୍ଷୋବାଣଵିଦାରିତମ୍। ଵିକୀର୍ଣଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନୂମାନ୍ କ୍ରୋଧମୂିର୍ଚ୍ଛତଃ
ରାକ୍ଷସଙ୍କ ବାଣରେ ଆକାଶରେ ଚିରିଯାଇ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ୁଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ଦେଖି, ହନୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଜାଗିଲା।
ସୋଽଶ୍ଵକର୍ଣଂ ସମାସାଦ୍ଯ ରୋଷଦର୍ପାନ୍ଵିତୋ ହରିଃ। ତୂର୍ଣମୁତ୍ପାଟଯାମାସ ମହାଗିରିମିଵୋଚ୍ଛ୍ରିତମ୍
ତାପରେ ରୋଷ ଓ ଗର୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ହନୁମାନ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଖାଡ଼ିଲେ।
ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ମହାସ୍କନ୍ଧଂ ସୋଽଶ୍ଵକର୍ଣଂ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ଭ୍ରାମଯାମାସ ସଂଯୁଗେ
ଏହି ବଡ଼ ଶାଖା ଥିବା ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣକୁ ଧରି, ଦୀପ୍ତିମାନ ହନୁମାନ ଏହାକୁ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଘୁରାଇଲେ।
ପ୍ରଧାଵନ୍ନୁରୁଵେଗେନ ବଭଞ୍ଜ ତରସା ଦ୍ରୁମାନ୍। ହନୂମାନ୍ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚରଣୈର୍ଦାରଯନ୍ ମହୀମ୍
ବେଶି ତେଜରେ ଦୌଡ଼ି, ହନୁମାନ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ପାଦରେ ମାଟିକୁ ଚିରିଦେଲେ।