ତେ ସାଶ୍ଵରଥପାଦାତା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ଭସ୍ମୀକୃତା ମୁହୂର୍ତେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାସ୍ତଥା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଘୋଡା, ରଥ ଓ ପଦାତୀ ସହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନାଶିତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବଲଂ ଚ ସୁମହାଯଶାଃ। ସଵ୍ରୀଡଂ ଚିନ୍ତଯାଵିଷ୍ଟୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭଵତ୍ ତଦା
ସମସ୍ତ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଭୀର ଲଜ୍ଜା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ।
ସମୁଦ୍ର ଇଵ ନିର୍ଵେଗୋ ଭଗ୍ନଦ୍ରଂଷ୍ଟ୍ର ଇଵୋରଗଃ। ଉପରକ୍ତ ଇଵାଦିତ୍ଯଃ ସଦ୍ଯୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭତାଂ ଗତଃ
ସମୁଦ୍ର ତାରଙ୍ଗ ହାରାଇଥିବା ପରି, ନଗର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି, ଆଦିତ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି, ସେ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ।
ହତପୁତ୍ରବଲୋ ଦୀନୋ ଲୂନପକ୍ଷ ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ। ହତସର୍ଵବଲୋତ୍ସାହୋ ନିର୍ଵେଦଂ ସମପଦ୍ଯତ
ପୁଅ ଓ ଶକ୍ତି ହାରାଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କଟା ପାଖ ଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ସ ପୁତ୍ରମେକଂ ରାଜ୍ଯାଯ ପାଲଯେତି ନିଯୁଜ୍ଯ ଚ। ପୃଥିଵୀଂ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମେଣ ଵନମେଵାଭ୍ଯପଦ୍ଯତ
ସେ ଏକ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ଦେଇ, ପୃଥିବୀକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଶାସନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦେଇ, ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ କିଂନରୋରଗସେଵିତମ୍। ମହାଦେଵପ୍ରସାଦାର୍ଥଂ ତପସ୍ତେପେ ମହାତପାଃ
ସେ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ପାଶ୍ୱରେ, କିନ୍ନର ଓ ନଗମାନେ ଯେଉଁଠି ରହନ୍ତି, ମହାଦେବଙ୍କର କୃପା ପାଇବାକୁ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ।
କେନଚିତ୍ ତ୍ଵଥ କାଲେନ ଦେଵେଶୋ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ। ଦର୍ଶଯାମାସ ଵରଦୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ବୃଷଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ଓ ଦାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
କିମର୍ଥଂ ତପ୍ଯସେ ରାଜନ୍ ବ୍ରୂହି ଯତ୍ ତେ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍। ଵରଦୋଽସ୍ମି ଵରୋ ଯସ୍ତେ କାଂକ୍ଷିତଃ ସୋଽଭିଧୀଯତାମ୍
“ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛ, ରାଜନ? ଯାହା ଚାହୁଁଛ, କହ। ମୁଁ ଦାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେ ଦାନ ମାଗ।”
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଦେଵେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାଦେଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ଦେବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ବୀ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ:
ଯଦି ତୁଷ୍ଟୋ ମହାଦେଵ ଧନୁର୍ଵେଦୋ ମମାନଘ। ସାଂଗୋପାଂଗୋପନିଷଦଃ ସରହସ୍ଯଃ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
“ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ମହାଦେବ, ମୋତେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ଉପାଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ ଓ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଦେଇଦିଅନ୍ତୁ।”
ଯାନି ଦେଵେଷୁ ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଦାନଵେଷୁ ମହର୍ଷିଷୁ। ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷରକ୍ଷଃସୁ ପ୍ରତିଭାନ୍ତୁ ମମାନଘ
“ଦେବମାନେ, ଦାନବମାନେ, ମହାର୍ଷିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ।”
ତଵ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଭଵତୁ ଦେଵଦେଵ ମମେପ୍ସିତମ୍। ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ଦେଵେଶୋ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତ୍ଵା ଗତସ୍ତଦା
“ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ, ଦେବଦେବ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ।” ଦେବଦେବ ଏହି କଥା କହି, “ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି ଚାଲିଗଲେ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଦେଵେଶାଦ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଦର୍ପେଣ ମହତା ଯୁକ୍ତୋ ଦର୍ପପୂର୍ଣୋଽଭଵତ୍ ତଦା
ଦେବଦେବଙ୍କଠାରୁ ଅସ୍ତ୍ର ମିଳିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଵିଵର୍ଧମାନୋ ଵୀର୍ଯେଣ ସମୁଦ୍ର ଇଵ ପର୍ଵଣି। ହତଂ ମେନେ ତଦା ରାମ ଵସିଷ୍ଠମୃଷିସତ୍ତମମ୍
ଶକ୍ତିରେ ବୃଦ୍ଧି ହେଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରର ସମୁଦ୍ର ପରି, ସେ ସମୟରେ, ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ହତ ଭାବିଲେ।
ତତୋ ଗତ୍ଵାଽଽଶ୍ରମପଦଂ ମୁମୋଚାସ୍ତ୍ରାଣି ପାର୍ଥିଵଃ। ଯୈସ୍ତତ୍ ତପୋଵନଂ ନାମ ନିର୍ଦଗ୍ଧଂ ଚାସ୍ତ୍ରତେଜସା
ତାପରେ ରାଜା ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତପୋବନ ନାମକ ସେ ମୁନିମାନଙ୍କର ଅଟାଳିକା ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ସେହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଉଦୀର୍ଯମାଣମସ୍ତ୍ରଂ ତଦ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପ୍ରଦ୍ରୁତା ଭୀତା ମୁନଯଃ ଶତଶୋ ଦିଶଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଶତଶଃ ମୁନିମାନେ ଭୟରେ ଚମକି ଚାରିପଟେ ପଳାଇଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ ଯେ ଶିଷ୍ଯା ଯେ ଚ ଵୈ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ। ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ଭଯାଦ୍ ଭୀତା ନାନାଦିଗ୍ଭ୍ଯଃ ସହସ୍ରଶଃ
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ମୃଗ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାରେ ନାନା ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ଶୂନ୍ଯମାସୀନ୍ମହାତ୍ମନଃ। ମୁହୂର୍ତମିଵ ନିଃଶବ୍ଦମାସୀଦୀରିଣସଂନିଭମ୍
ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରବ ହୋଇଗଲା, ମଣେ ହେଉଛି କଣ୍ଟାଘାସର ମରୁଭୂମି ପରି।
ଵଦତୋ ଵୈ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମା ଭୈରିତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ନାଶଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଗାଧେଯଂ ନୀହାରମିଵ ଭାସ୍କରଃ
ବଶିଷ୍ଠ ମୁହଁ ମୁହଁ କହୁଥିଲେ, 'ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ', ଏବଂ ସେଉଁଠି କହିଲେ, 'ଆଜି ମୁଁ ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଧୂମକୁ ହଟାଏ, ସେପରି ନଶ୍ୱ କରିଦେବି।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଵସିଷ୍ଠୋ ଜପତାଂ ଵରଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତଦା ଵାକ୍ଯଂ ସରୋଷମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି କହି, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମନ୍ତ୍ରପାଠରେ ପ୍ରଥମ ବଶିଷ୍ଠ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଆଶ୍ରମଂ ଚିରସଂଵୃଦ୍ଧଂ ଯଦ୍ ଵିନାଶିତଵାନସି। ଦୁରାଚାରୋ ହି ଯନ୍ମୂଢସ୍ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯସି
'ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ଲାଲିତ ଆମ ଆଶ୍ରମକୁ ତୁମେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲ, ମୂଢ଼ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ହେବାରୁ ତୁମେ ଅବଶ୍ୟ ନଶ୍ୱ ହେବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦଣ୍ଡମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ସତ୍ଵରଃ। ଵିଧୂମ ଇଵ କାଲାଗ୍ନିର୍ଯମଦଣ୍ଡମିଵାପରମ୍
ଏହିପରି କହି ବଶିଷ୍ଠ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଯମଦଣ୍ଡ ପରି ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇଲେ, ଯେପରି ଧୂମ ନଥିବା ବିନାଶକାରୀ ଅଗ୍ନି।
thumb|ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଛପନ ତମ ସର୍ଗ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଆଗ୍ନେଯମସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, 'ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ' ବୋଲି କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡଂ ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ କାଲଦଣ୍ଡମିଵାପରମ୍। ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ କ୍ରୋଧାଦିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ବଶିଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ କ୍ରୋଧରେ ତୀବ୍ର ହୋଇ, କାଳଦଣ୍ଡ ପରି ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୋ ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମ୍ଯେଷ ଯଦ୍ ବଲଂ ତଦ୍ ଵିଦର୍ଶଯ। ନାଶଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ତେ ଦର୍ପଂ ଶସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ତଵ ଗାଧିଜ
'କ୍ଷତ୍ରିୟ ଝାଡ଼ର ନାଶକ, ମୁଁ ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି, ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖାଅ। ଗାଧିପୁତ୍ର, ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ଅସ୍ତ୍ରର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି।'
କ୍ଵ ଚ ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯବଲଂ କ୍ଵ ଚ ବ୍ରହ୍ମବଲଂ ମହତ୍। ପଶ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମବଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ ମମ କ୍ଷତ୍ରିଯପାଂସନ
'ତୁମର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି, ଏଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି? ମୋର ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି ଦେଖ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧୂଳି।'
ତସ୍ଯାସ୍ତ୍ରଂ ଗାଧିପୁତ୍ରସ୍ଯ ଘୋରମାଗ୍ନେଯମୁତ୍ତମମ୍। ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡେନ ତଚ୍ଛାନ୍ତମଗ୍ନେର୍ଵେଗ ଇଵାମ୍ଭସା
ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ରତାକୁ ପାଣି ଶାନ୍ତ କରେ।
ଵାରୁଣଂ ଚୈଵ ରୌଦ୍ରଂ ଚ ଐନ୍ଦ୍ରଂ ପାଶୁପତଂ ତଥା। ଐଷୀକଂ ଚାପି ଚିକ୍ଷେପ କୁପିତୋ ଗାଧିନନ୍ଦନଃ
ତାପରେ ଗାଧିନନ୍ଦନ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ବାରୁଣ, ରୌଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ପାଶୁପତ ଏବଂ ଐଷୀକ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲେ।
ମାନଵଂ ମୋହନଂ ଚୈଵ ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ସ୍ଵାପନଂ ତଥା। ଜୃମ୍ଭଣଂ ମାଦନଂ ଚୈଵ ସଂତାପନଵିଲାପନେ
ସେ ମାନବ, ମୋହନ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ସ୍ୱାପନ, ଜୃମ୍ଭଣ, ମାଦନ, ସଂତାପନ ଓ ବିଳାପନ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲେ।