ଜଘ୍ନେ ତାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଧୃଷ୍ଟୋ ଵାଲିସୁତୋ ରଣେ। କ୍ରୋଧେନ ଦ୍ଵିଗୁଣାଵିଷ୍ଟଃ ସଂଵର୍ତକ ଇଵାନଲଃ
ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଧୃଷ୍ଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନୋକୁ ଦୁଇଗୁଣା କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ମାରିଦେଲେ।
ତାନ୍ ରାକ୍ଷସଗଣାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଵୃକ୍ଷମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଅଙ୍ଗଦଃ କ୍ରୋଧତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗାନିଵ
ବୀର ଅଙ୍ଗଦ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇ, ଏକ ଗଛ ଉଠାଇ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଦଳମାନୋକୁ ସିଂହ ଛୋଟ ପଶୁମାନୋକୁ ଯେମିତି ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେଭଳି ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଚକାର କଦନଂ ଘୋରଂ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ଅଙ୍ଗଦାଭିହତାସ୍ତତ୍ର ରାକ୍ଷସା ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ବିପୁଳ ପ୍ରଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ଥିବା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ହାତରେ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟାନକ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଵିଭିନ୍ନଶିରସଃ ପେତୁର୍ନିକୃତ୍ତା ଇଵ ପାଦପାଃ। ରଥୈଶ୍ଚିତ୍ରୈର୍ଧ୍ଵଜୈରଶ୍ଵୈଃ ଶରୀରୈର୍ହରିରକ୍ଷସାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭାଗିଯିବାରୁ, ସେମାନେ କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ସହିତ ଝଣ୍ଡା ଲାଗିଥିବା ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ଓ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଚିତା ହେଲା।
ରୁଧିରୌଘେଣ ସଂଛନ୍ନା ଭୂମିର୍ଭଯକରୀ ତଦା। ହାରକେଯୂରଵସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ସମଲଂକୃତା
ସେ ସମୟରେ ଭୂମି ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଢାକିଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ମାଳା, କଙ୍ଗଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଭୂମିର୍ଭାତି ରଣେ ତତ୍ର ଶାରଦୀଵ ଯଥା ନିଶା। ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଚ ଵେଗେନ ତଦ୍ ରାକ୍ଷସବଲଂ ମହତ୍। ପ୍ରାକମ୍ପତ ତଦା ତତ୍ର ପଵନେନାମ୍ବୁଦୋ ଯଥା
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେଠାରେ ଭୂମି ଶରତ୍କାଳୀନ ରାତି ପରି ଚମକୁଥିଲା; ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ସେ ମହାନ ରାକ୍ଷସ ସେନା ସେଠାରେ ବାୟୁରେ ହଲୁଚିଥିବା ମେଘ ପରି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
thumb|ଚତୁଷ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁଷ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଚୁଆନ୍ଚାଳିସ ତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ୍ଵବଲସ୍ଯ ଚ ଘାତେନ ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ବଲେନ ଚ। ରାକ୍ଷସଃ କ୍ରୋଧମାଵିଷ୍ଟୋ ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହାବଲଃ
ନିଜ ସେନାର ନାଶ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ଚ ଧନୁର୍ଘୋରଂ ଶକ୍ରାଶନିସମପ୍ରଭମ୍। ଵାନରାଣାମନୀକାନି ପ୍ରାକିରଚ୍ଛରଵୃଷ୍ଟିଭିଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ ଟାଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା, ବାନର ସେନା ଉପରେ ବାଣର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚାପି ମୁଖ୍ଯାସ୍ତେ ରଥେଷୁ ସମଵସ୍ଥିତାଃ। ନାନାପ୍ରହରଣାଃ ଶୂରାଃ ପ୍ରାଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ତଦା ରଣେ
ସେଇ ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ରଥରେ ବସି, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସାହସିକ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଵାନରାଣାଂ ଚ ଶୂରାସ୍ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ। ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ଶିଲାହସ୍ତାଃ ସମଵେତାଃ ସମନ୍ତତଃ
ବାନରମାନେ, ସମସ୍ତେ ସାହସିକ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏକଠା ହୋଇ, ହାତରେ ପାଥର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ତତ୍ରାଯୁଧସହସ୍ରାଣି ତସ୍ମିନ୍ନାଯୋଧନେ ଭୃଶମ୍। ରାକ୍ଷସାଃ କପିମୁଖ୍ଯେଷୁ ପାତଯାଂଚକ୍ରିରେ ତଦା
ସେଠାରେ ସେ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନରମାନଙ୍କ ନେତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ହଜାର ହଜାର ଅସ୍ତ୍ର ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଵାନରାଶ୍ଚୈଵ ରକ୍ଷଃସୁ ଗିରିଵୃକ୍ଷାନ୍ ମହାଶିଲାଃ। ପ୍ରଵୀରାଃ ପାତଯାମାସୁର୍ମତ୍ତଵାରଣସଂନିଭାଃ
ଏପଟେ ସାହସିକ ବାନରମାନେ, ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉପରେ ପାହାଡ଼, ଗଛ ଓ ବଡ଼ ପାଥର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଶୂରାଣାଂ ଯୁଧ୍ଯମାନାନାଂ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନାମ୍। ତଦ୍ ରାକ୍ଷସଗଣାନାଂ ଚ ସୁଯୁଦ୍ଧଂ ସମଵର୍ତତ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତେ ସାହସିକ ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛୁଆନ୍ତିନଥିଲେ, ସେମାନେ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ପ୍ରଭିନ୍ନଶିରସଃ କେଚିଚ୍ଛିନ୍ନୈଃ ପାଦୈଶ୍ଚ ବାହୁଭିଃ। ଶସ୍ତ୍ରୈରର୍ଦିତଦେହାସ୍ତୁ ରୁଧିରେଣ ସମୁକ୍ଷିତାଃ
କେହିଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, କେହିଙ୍କର ପାଦ ଓ ବାହୁ କଟାଯାଇଥିଲା; ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଭେଦିଯାଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲେ।
ହରଯୋ ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚୈଵ ଶେରତେ ଗାଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ। କଙ୍କଗୃଧ୍ରବଲାଢ୍ଯାଶ୍ଚ ଗୋମାଯୁକୁଲସଂକୁଲାଃ
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଶାଉନ୍, ଗୃଧ୍ର ଓ ମୃଗମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ।
କବନ୍ଧାନି ସମୁତ୍ପେତୁର୍ଭୀରୂଣାଂ ଭୀଷଣାନି ଵୈ। ଭୁଜପାଣିଶିରଶ୍ଛିନ୍ନାଶ୍ଛିନ୍ନକାଯାଶ୍ଚ ଭୂତଲେ
ମୁଣ୍ଡ ବିହୀନ ଦେହ, ଭୟଭୀତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା; କିଛି ହାତ, ବାହୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଦେହ ଭୂମିରେ କଟା ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଵାନରା ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚାପି ନିପେତୁସ୍ତତ୍ର ଭୂତଲେ। ତତୋ ଵାନରସୈନ୍ଯେନ ହନ୍ଯମାନଂ ନିଶାଚରମ୍
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାପରେ ବାନର ସେନା ଦ୍ୱାରା ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପ୍ରାଭଜ୍ଯତ ବଲଂ ସର୍ଵଂ ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। ରାକ୍ଷସାନ୍ ଭଯଵିତ୍ରସ୍ତାନ୍ ହନ୍ଯମାନାନ୍ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ
ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯିଲା; ଭୟରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ବାନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଉଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ରୋଷତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ପ୍ରଵିଵେଶ ଧନୁଷ୍ପାଣିସ୍ତ୍ରାସଯନ୍ ହରିଵାହିନୀମ୍
ଏହା ଦେଖି, ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଲାଲ ହୋଇଗଲା; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ, ବାନର ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶରୈର୍ଵିଦାରଯାମାସ କଙ୍କପତ୍ରୈରଜିହ୍ମଗୈଃ। ବିଭେଦ ଵାନରାଂସ୍ତତ୍ର ସପ୍ତାଷ୍ଟୌ ନଵ ପଞ୍ଚ ଚ
ଧନୁଷର ତୀର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ସିଧା ତୀରରେ, ସେଠାରେ ବନରାଜମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସାତି, ଆଠି, ନଅଟି ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟିଙ୍କୁ ବେଧିଦେଲେ।
ଵିଵ୍ଯାଧ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ତ୍ରସ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ହରିଗଣାଃ ଶରୈଃ ସଂକୃତ୍ତଦେହିନଃ। ଅଙ୍ଗଦଂ ସମ୍ପ୍ରଧାଵନ୍ତି ପ୍ରଜାପତିମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବନରାଜମାନେ ଉପରେ ତୀର ମାରିଲେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଚିରିଯାଇଥିଲା। ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୌଡ଼ିଆସିଲେ, ଯେପରି ଲୋକମାନେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତତୋ ହରିଗଣାନ୍ ଭଗ୍ନାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲିସୁତସ୍ତଦା। କ୍ରୋଧେନ ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଂ ତମୁଦୀକ୍ଷନ୍ତମୁଦୈକ୍ଷତ
ତାପରେ, ବନରାଜମାନେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ତାକି ଦେଖିଲେ।
ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରୋଽଙ୍ଗଦଶ୍ଚୋଭୌ ଯୋଯୁଧ୍ଯେତେ ପରସ୍ପରମ୍। ଚେରତୁଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୌ ହରିମତ୍ତଗଜାଵିଵ
ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗଦ, ଦୁଇଜଣେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଏକାଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ; ସେମାନେ ଦୁଇଟି ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଲଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ଶତସହସ୍ରେଣ ହରିପୁତ୍ରଂ ମହାବଲମ୍। ଜଘାନ ମର୍ମଦେଶେଷୁ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ
ତାପରେ, ଏକ ଲକ୍ଷ ତୀର ଯାହା ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଜ୍ଵଳିଥିଲା, ସେଠି ବନରାଜ ପୁଅଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶରେ ବେଧିଦେଲେ।
ରୁଧିରୋକ୍ଷିତସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ଵାଲିସୂନୁର୍ମହାବଲଃ। ଚିକ୍ଷେପ ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯ ଵୃକ୍ଷଂ ଭୀମପରାକ୍ରମଃ
ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସମଗ୍ର ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏକ ଗଛକୁ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତନ୍ତଂ ତଂ ଵୃକ୍ଷମସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସଃ। ଚିଚ୍ଛେଦ ବହୁଧା ସୋଽପି ମଥିତଃ ପ୍ରାପତଦ୍ ଭୁଵି
ଏହି ଉଡ଼ୁଥିବା ଗଛକୁ ଦେଖି ବି ରାକ୍ଷସ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ, ସେ ଏହାକୁ ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ା କରିଦେଲେ; ଗଛ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଵିକ୍ରମଂ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭଃ। ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲଂ ଶୈଲଂ ଚିକ୍ଷେପ ଚ ନନାଦ ଚ
ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଦେଖି, ବନରାଜମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗର୍ଜନ କରି ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତମାପତନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ରଥାଦାପ୍ଲୁତ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଗଦାପାଣିରସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସମତିଷ୍ଠତ
ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ସାହସିକ ଚରିଅଟ୍ରୁ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ, ଗଦା ହାତରେ ଧରି, ଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଅଙ୍ଗଦେନ ଶିଲା କ୍ଷିପ୍ତା ଗତ୍ଵା ତୁ ରଣମୂର୍ଧନି। ସଚକ୍ରକୂବରଂ ସାଶ୍ଵଂ ପ୍ରମମାଥ ରଥଂ ତଦା
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଛାଡ଼ା ଶିଳା ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ପଡ଼ି, ଚକ୍ର, କୁବର, ଘୋଡ଼ା ସହିତ ରଥକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।