ପତାକାଲଂକୃତଂ ଦୀପ୍ତଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷିତମ୍। ରଥଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ସମାରୋହଚ୍ଚମୂପତିଃ
ପତାକା ଓ ତପ୍ତ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେ ସେନାପତି ତାହାରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଋଷ୍ଟିଭିସ୍ତୋମରୈଶ୍ଚିତ୍ରୈଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୈଶ୍ଚ ମୁସଲୈରପି। ଭିନ୍ଦିପାଲୈଶ୍ଚ ଚାପୈଶ୍ଚ ଶକ୍ତିଭିଃ ପଟ୍ଟିଶୈରପି
ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର — ବଣ, ତୀର, ଚିତ୍ର ଓ ମସୂର, ଗୁଳି, ଧନୁଷ, ଶକ୍ତି, ତଳୱାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ,
ଖଡ୍ଗୈଶ୍ଚକ୍ରୈର୍ଗଦାଭିଶ୍ଚ ନିଶିତୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧୈଃ। ପଦାତଯଶ୍ଚ ନିର୍ଯାନ୍ତି ଵିଵିଧାଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ
ଖଡ଼ଗ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୁଟାର ନେଇ, ପଦାତି ସେନା ନାନା ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଧରି ବାହାରିଲେ।
ଵିଚିତ୍ରଵାସସଃ ସର୍ଵେ ଦୀପ୍ତା ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵାଃ। ଗଜା ମହୋତ୍କଟାଃ ଶୂରାଶ୍ଚଲନ୍ତ ଇଵ ପର୍ଵତାଃ
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସ ଓ ମହାବଳୀ ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ଚଳିଥିବା ପରି ଗମନ କରୁଥିଲେ।
ତେ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଲା ରୂଢାସ୍ତୋମରାଙ୍କୁଶପାଣିଭିଃ। ଅନ୍ଯେ ଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତାଃ ଶୂରାରୂଢା ମହାବଲାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହସ୍ତରେ ତୀର ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ରହିଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ତ ଥିଲେ।
ତଦ୍ ରାକ୍ଷସବଲଂ ସର୍ଵଂ ଵିପ୍ରସ୍ଥିତମଶୋଭତ। ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ଯଥା ମେଘା ନର୍ଦମାନାଃ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ
ସେଇ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଲା, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଭଳି ବିଦ୍ୟୁତ ସହିତ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ନିଃସୃତା ଦକ୍ଷିଣଦ୍ଵାରାଦଙ୍ଗଦୋ ଯତ୍ର ଯୂଥପଃ। ତେଷାଂ ନିଷ୍କ୍ରମମାଣାନାମଶୁଭଂ ସମଜାଯତ
ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରୁ ବାହାରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଙ୍ଗଦ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଗଲା।
ଆକାଶାଦ୍ ଵିଘନାତ୍ ତୀଵ୍ରା ଉଲ୍କାଶ୍ଚାଭ୍ଯପତଂସ୍ତଦା। ଵମନ୍ତଃ ପାଵକଜ୍ଵାଲାଃ ଶିଵା ଘୋରା ଵଵାଶିରେ
ତେବେ ଘନ ଆକାଶରୁ ଭୟଙ୍କର ଉଲ୍କାପିଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲା, ଅଗ୍ନିର ଝରଣା ଝରେଇଥିଲା, ଏବଂ ଭୟାନକ ଶିଆଳମାନେ ଅପଶକୁନ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ଵ୍ଯାହରନ୍ତ ମୃଗା ଘୋରା ରକ୍ଷସାଂ ନିଧନଂ ତଦା। ସମାପତନ୍ତୋ ଯୋଧାସ୍ତୁ ପ୍ରାସ୍ଖଲଂସ୍ତତ୍ର ଦାରୁଣମ୍
ଭୟାନକ ପଶୁମାନେ ଚିତ୍କାର କରି ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବାର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲେ। ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ଭୟରେ ଠୋକୁରି ପଡ଼ୁଥିଲେ।
ଏତାନୌତ୍ପାତିକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ନିର୍ଜଗାମ ରଣୋତ୍ସୁକଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଆତ୍ମବଳ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ ବାହାରିଲେ।
ତାଂସ୍ତୁ ଵିଦ୍ରଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରା ଜିତକାଶିନଃ। ପ୍ରଣେଦୁଃ ସୁମହାନାଦାନ୍ ଦିଶଃ ଶବ୍ଦେନ ପୂରଯନ୍
ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ବିଜୟୀ ବାନରମାନେ ବଡ଼ ଧ୍ୱନିରେ ଗର୍ଜନ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଶବ୍ଦରେ ପୂରଣ କରିଦେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ତୁମୁଲଂ ହରୀଣାଂ ରାକ୍ଷସୈଃ ସହ। ଘୋରାଣାଂ ଭୀମରୂପାଣାମନ୍ଯୋନ୍ଯଵଧକାଙ୍କ୍ଷିଣାମ୍
ତାପରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟାନକ ଓ ଭୀତିଜନକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅନ୍ୟକୁ ମାରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ।
ନିଷ୍ପତନ୍ତୋ ମହୋତ୍ସାହା ଭିନ୍ନଦେହଶିରୋଧରାଃ। ରୁଧିରୋକ୍ଷିତସର୍ଵାଙ୍ଗା ନ୍ଯପତନ୍ ଧରଣୀତଲେ
ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ସେମାନଙ୍କ ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା, ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
କେଚିଦନ୍ଯୋନ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ଶୂରାଃ ପରିଘବାହଵଃ। ଚିକ୍ଷିପୁର୍ଵିଵିଧାନ୍ ଶସ୍ତ୍ରାନ୍ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ
କେହି କେହି ଶୂରବୀର ଯୋଦ୍ଧା, ଲୋହା ଗଦା ଧରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାଉଠି ମିଳି ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଏବଂ କେବେଁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଚ ଶିଲାନାଂ ଚ ଶସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚାପି ନିଃସ୍ଵନଃ। ଶ୍ରୂଯତେ ସୁମହାଂସ୍ତତ୍ର ଘୋରୋ ହୃଦଯଭେଦନଃ
ଏଠାରେ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଭୟାନକ ଓ ହୃଦୟକୁ ଭେଦିଦେବା ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
ରଥନେମିସ୍ଵନସ୍ତତ୍ର ଧନୁଷଶ୍ଚାପି ଘୋରଵତ୍। ଶଙ୍ଖଭେରୀମୃଦଙ୍ଗାନାଂ ବଭୂଵ ତୁମୁଲଃ ସ୍ଵନଃ
ଏଠାରେ ରଥର ଚକ୍ର, ଧନୁଷର ଭୟାନକ ତାଣ, ଏବଂ ଶଂଖ, ଢୋଳ ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ଭୟଙ୍କର ଗଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଉଠିଥିଲା।
କେଚିଦସ୍ତ୍ରାଣି ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ବାହୁଯୁଦ୍ଧମକୁର୍ଵତ
କେହି କେହି ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ହାତେହାତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ତଲୈଶ୍ଚ ଚରଣୈଶ୍ଚାପି ମୁଷ୍ଟିଭିଶ୍ଚ ଦ୍ରୁମୈରପି। ଜାନୁଭିଶ୍ଚ ହତାଃ କେଚିଦ୍ ଭଗ୍ନଦେହାଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସାଃ। ଶିଲାଭିଶ୍ଚୂର୍ଣିତାଃ କେଚିଦ୍ ଵାନରୈର୍ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦୈଃ
କେହି କେହି ରାକ୍ଷସ ତଳ, ପାଦ, ମୁଷ୍ଟି, ଗଛ ଓ ଗୁଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଥିଲେ; କେହି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେହ ସହିତ ପଡ଼ିଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ମତିହାରା ବାନରମାନେ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟମାନୋକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲେ।
ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ଭୃଶଂ ବାଣୈ ରଣେ ଵିତ୍ରାସଯନ୍ ହରୀନ୍। ଚଚାର ଲୋକସଂହାରେ ପାଶହସ୍ତ ଇଵାନ୍ତକଃ
ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ବାନରମାନୋକୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଶକାଳରେ ପାଶ ଧରିଥିବା ଯମ ଭଳି ଚାଲିଥିଲେ।
ବଲଵନ୍ତୋଽସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷୋ ନାନାପ୍ରହରଣା ରଣେ। ଜଘ୍ନୁର୍ଵାନରସୈନ୍ଯାନି ରାକ୍ଷସାଃ କ୍ରୋଧର୍ମୂଚ୍ଛିତାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ, କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ସ୍ତାହିତ ହୋଇ, ବାନର ସେନାମାନୋକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ।
ଜଘ୍ନେ ତାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଧୃଷ୍ଟୋ ଵାଲିସୁତୋ ରଣେ। କ୍ରୋଧେନ ଦ୍ଵିଗୁଣାଵିଷ୍ଟଃ ସଂଵର୍ତକ ଇଵାନଲଃ
ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଧୃଷ୍ଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନୋକୁ ଦୁଇଗୁଣା କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ମାରିଦେଲେ।
ତାନ୍ ରାକ୍ଷସଗଣାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଵୃକ୍ଷମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଅଙ୍ଗଦଃ କ୍ରୋଧତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗାନିଵ
ବୀର ଅଙ୍ଗଦ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇ, ଏକ ଗଛ ଉଠାଇ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଦଳମାନୋକୁ ସିଂହ ଛୋଟ ପଶୁମାନୋକୁ ଯେମିତି ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେଭଳି ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଚକାର କଦନଂ ଘୋରଂ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ଅଙ୍ଗଦାଭିହତାସ୍ତତ୍ର ରାକ୍ଷସା ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ବିପୁଳ ପ୍ରଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ଥିବା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ହାତରେ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟାନକ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଵିଭିନ୍ନଶିରସଃ ପେତୁର୍ନିକୃତ୍ତା ଇଵ ପାଦପାଃ। ରଥୈଶ୍ଚିତ୍ରୈର୍ଧ୍ଵଜୈରଶ୍ଵୈଃ ଶରୀରୈର୍ହରିରକ୍ଷସାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭାଗିଯିବାରୁ, ସେମାନେ କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ସହିତ ଝଣ୍ଡା ଲାଗିଥିବା ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ଓ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଚିତା ହେଲା।
ରୁଧିରୌଘେଣ ସଂଛନ୍ନା ଭୂମିର୍ଭଯକରୀ ତଦା। ହାରକେଯୂରଵସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ସମଲଂକୃତା
ସେ ସମୟରେ ଭୂମି ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଢାକିଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ମାଳା, କଙ୍ଗଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଭୂମିର୍ଭାତି ରଣେ ତତ୍ର ଶାରଦୀଵ ଯଥା ନିଶା। ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଚ ଵେଗେନ ତଦ୍ ରାକ୍ଷସବଲଂ ମହତ୍। ପ୍ରାକମ୍ପତ ତଦା ତତ୍ର ପଵନେନାମ୍ବୁଦୋ ଯଥା
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେଠାରେ ଭୂମି ଶରତ୍କାଳୀନ ରାତି ପରି ଚମକୁଥିଲା; ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ସେ ମହାନ ରାକ୍ଷସ ସେନା ସେଠାରେ ବାୟୁରେ ହଲୁଚିଥିବା ମେଘ ପରି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
thumb|ଚତୁଷ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁଷ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଚୁଆନ୍ଚାଳିସ ତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ୍ଵବଲସ୍ଯ ଚ ଘାତେନ ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ବଲେନ ଚ। ରାକ୍ଷସଃ କ୍ରୋଧମାଵିଷ୍ଟୋ ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହାବଲଃ
ନିଜ ସେନାର ନାଶ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ଚ ଧନୁର୍ଘୋରଂ ଶକ୍ରାଶନିସମପ୍ରଭମ୍। ଵାନରାଣାମନୀକାନି ପ୍ରାକିରଚ୍ଛରଵୃଷ୍ଟିଭିଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ ଟାଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା, ବାନର ସେନା ଉପରେ ବାଣର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚାପି ମୁଖ୍ଯାସ୍ତେ ରଥେଷୁ ସମଵସ୍ଥିତାଃ। ନାନାପ୍ରହରଣାଃ ଶୂରାଃ ପ୍ରାଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ତଦା ରଣେ
ସେଇ ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ରଥରେ ବସି, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସାହସିକ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।