ଧୂମ୍ରାକ୍ଷସ୍ଯ ଶିରୋମଧ୍ଯେ ଗିରିଶୃଙ୍ଗମପାତଯତ୍। ସ ଵିସ୍ଫାରିତସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ଗିରିଶୃଙ୍ଗେଣ ତାଡିତଃ
ହନୁମାନ୍ ପାହାଡ଼ ଶିଖରଟିକୁ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଆଘାତ କଲେ, ଏହି ଆଘାତରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ସରିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଯାଇଥିଲା।
ପପାତ ସହସା ଭୂମୌ ଵିକୀର୍ଣ ଇଵ ପର୍ଵତଃ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହତଶେଷା ନିଶାଚରାଃ। ତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରଵିଵିଶୁର୍ଲଙ୍କାଂ ଵଧ୍ଯମାନାଃ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ପରି ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଲୁଡ଼ିପଡ଼ିଲେ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, କପିମାନେ ଆଘାତ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲଙ୍କାକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ସ ତୁ ପଵନସୁତୋ ନିହତ୍ଯ ଶତ୍ରୂନ୍ କ୍ଷତଜଵହାଃ ସରିତଶ୍ଚ ସଂଵିକୀର୍ଯ। ରିପୁଵଧଜନିତଶ୍ରମୋ ମହାତ୍ମା ମୁଦମଗମତ୍ କପିଭିଃ ସୁପୂଜ୍ଯମାନଃ
ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରି, ରକ୍ତ ଝରା ଛିଟିଯାଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ, ଶତ୍ରୁ ହତ୍ୟାର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କପିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ଅନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
thumb|ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ତିରିପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗକୁ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। କ୍ରୋଧେନ ମହତାଽଽଵିଷ୍ଟୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ନୁରଗୋ ଯଥା
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ସର୍ପ ଭଳି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ।
ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ କ୍ରୋଧେନ କଲୁଷୀକୃତଃ। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ରାକ୍ଷସଂ କ୍ରୂରଂ ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଂ ମହାବଲମ୍
ଦୀର୍ଘ ଓ ତାପ୍ତ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, କ୍ରୋଧରେ ମନ ଅନ୍ଧାର ହୋଇ, ସେ କ୍ରୁର ଓ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଵୀର ନିର୍ଯାହି ରାକ୍ଷସୈଃ ପରିଵାରିତଃ। ଜହି ଦାଶରଥିଂ ରାମଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରୈଃ ସହ
ତୁମେ ବୀର, ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ବାହାରିଯାଅ; ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ କିମ୍ବା ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରମାନେକୁ ମାର।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦ୍ରୁତତରଂ ମାଯାଵୀ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ନିର୍ଜଗାମ ବଲୈଃ ସାର୍ଧଂ ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତଃ
‘ଠିକ୍ ଅଛି’ ବୋଲି କହି, ମାୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାୟକ ତୁରନ୍ତ ଅନେକ ସେନା ସହିତ ବାହାରିଗଲେ।
ନାଗୈରଶ୍ଵୈଃ ଖରୈରୁଷ୍ଟ୍ରୈଃ ସଂଯୁକ୍ତଃ ସୁସମାହିତଃ। ପତାକାଧ୍ଵଜଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଃ ସମଲଂକୃତଃ
ସେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ, ଖଚ୍ଚର ଓ ଅନେକ ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ସଜାଗ ଥିଲେ।
ତତୋ ଵିଚିତ୍ରକେଯୂରମୁକୁଟେନ ଵିଭୂଷିତଃ। ତନୁତ୍ରଂ ସ ସମାଵୃତ୍ଯ ସଧନୁର୍ନିର୍ଯଯୌ ଦ୍ରୁତମ୍
ବିଚିତ୍ର କେୟୂର ଓ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଢାକି, ଧନୁଷ ଧରି ତୁରନ୍ତ ବାହାରିଲେ।
ପତାକାଲଂକୃତଂ ଦୀପ୍ତଂ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷିତମ୍। ରଥଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ସମାରୋହଚ୍ଚମୂପତିଃ
ପତାକା ଓ ତପ୍ତ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେ ସେନାପତି ତାହାରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଋଷ୍ଟିଭିସ୍ତୋମରୈଶ୍ଚିତ୍ରୈଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୈଶ୍ଚ ମୁସଲୈରପି। ଭିନ୍ଦିପାଲୈଶ୍ଚ ଚାପୈଶ୍ଚ ଶକ୍ତିଭିଃ ପଟ୍ଟିଶୈରପି
ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର — ବଣ, ତୀର, ଚିତ୍ର ଓ ମସୂର, ଗୁଳି, ଧନୁଷ, ଶକ୍ତି, ତଳୱାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ,
ଖଡ୍ଗୈଶ୍ଚକ୍ରୈର୍ଗଦାଭିଶ୍ଚ ନିଶିତୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧୈଃ। ପଦାତଯଶ୍ଚ ନିର୍ଯାନ୍ତି ଵିଵିଧାଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ
ଖଡ଼ଗ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୁଟାର ନେଇ, ପଦାତି ସେନା ନାନା ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଧରି ବାହାରିଲେ।
ଵିଚିତ୍ରଵାସସଃ ସର୍ଵେ ଦୀପ୍ତା ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵାଃ। ଗଜା ମହୋତ୍କଟାଃ ଶୂରାଶ୍ଚଲନ୍ତ ଇଵ ପର୍ଵତାଃ
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସ ଓ ମହାବଳୀ ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ଚଳିଥିବା ପରି ଗମନ କରୁଥିଲେ।
ତେ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଲା ରୂଢାସ୍ତୋମରାଙ୍କୁଶପାଣିଭିଃ। ଅନ୍ଯେ ଲକ୍ଷଣସଂଯୁକ୍ତାଃ ଶୂରାରୂଢା ମହାବଲାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହସ୍ତରେ ତୀର ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ରହିଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ତ ଥିଲେ।
ତଦ୍ ରାକ୍ଷସବଲଂ ସର୍ଵଂ ଵିପ୍ରସ୍ଥିତମଶୋଭତ। ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ଯଥା ମେଘା ନର୍ଦମାନାଃ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ
ସେଇ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଲା, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘ ଭଳି ବିଦ୍ୟୁତ ସହିତ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ନିଃସୃତା ଦକ୍ଷିଣଦ୍ଵାରାଦଙ୍ଗଦୋ ଯତ୍ର ଯୂଥପଃ। ତେଷାଂ ନିଷ୍କ୍ରମମାଣାନାମଶୁଭଂ ସମଜାଯତ
ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରୁ ବାହାରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଙ୍ଗଦ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଗଲା।
ଆକାଶାଦ୍ ଵିଘନାତ୍ ତୀଵ୍ରା ଉଲ୍କାଶ୍ଚାଭ୍ଯପତଂସ୍ତଦା। ଵମନ୍ତଃ ପାଵକଜ୍ଵାଲାଃ ଶିଵା ଘୋରା ଵଵାଶିରେ
ତେବେ ଘନ ଆକାଶରୁ ଭୟଙ୍କର ଉଲ୍କାପିଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲା, ଅଗ୍ନିର ଝରଣା ଝରେଇଥିଲା, ଏବଂ ଭୟାନକ ଶିଆଳମାନେ ଅପଶକୁନ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ଵ୍ଯାହରନ୍ତ ମୃଗା ଘୋରା ରକ୍ଷସାଂ ନିଧନଂ ତଦା। ସମାପତନ୍ତୋ ଯୋଧାସ୍ତୁ ପ୍ରାସ୍ଖଲଂସ୍ତତ୍ର ଦାରୁଣମ୍
ଭୟାନକ ପଶୁମାନେ ଚିତ୍କାର କରି ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବାର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲେ। ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ଭୟରେ ଠୋକୁରି ପଡ଼ୁଥିଲେ।
ଏତାନୌତ୍ପାତିକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ନିର୍ଜଗାମ ରଣୋତ୍ସୁକଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଆତ୍ମବଳ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ ବାହାରିଲେ।
ତାଂସ୍ତୁ ଵିଦ୍ରଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରା ଜିତକାଶିନଃ। ପ୍ରଣେଦୁଃ ସୁମହାନାଦାନ୍ ଦିଶଃ ଶବ୍ଦେନ ପୂରଯନ୍
ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ବିଜୟୀ ବାନରମାନେ ବଡ଼ ଧ୍ୱନିରେ ଗର୍ଜନ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଶବ୍ଦରେ ପୂରଣ କରିଦେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ତୁମୁଲଂ ହରୀଣାଂ ରାକ୍ଷସୈଃ ସହ। ଘୋରାଣାଂ ଭୀମରୂପାଣାମନ୍ଯୋନ୍ଯଵଧକାଙ୍କ୍ଷିଣାମ୍
ତାପରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟାନକ ଓ ଭୀତିଜନକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅନ୍ୟକୁ ମାରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ।
ନିଷ୍ପତନ୍ତୋ ମହୋତ୍ସାହା ଭିନ୍ନଦେହଶିରୋଧରାଃ। ରୁଧିରୋକ୍ଷିତସର୍ଵାଙ୍ଗା ନ୍ଯପତନ୍ ଧରଣୀତଲେ
ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ସେମାନଙ୍କ ଦେହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା, ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
କେଚିଦନ୍ଯୋନ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ଶୂରାଃ ପରିଘବାହଵଃ। ଚିକ୍ଷିପୁର୍ଵିଵିଧାନ୍ ଶସ୍ତ୍ରାନ୍ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ
କେହି କେହି ଶୂରବୀର ଯୋଦ୍ଧା, ଲୋହା ଗଦା ଧରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାଉଠି ମିଳି ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଏବଂ କେବେଁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଚ ଶିଲାନାଂ ଚ ଶସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚାପି ନିଃସ୍ଵନଃ। ଶ୍ରୂଯତେ ସୁମହାଂସ୍ତତ୍ର ଘୋରୋ ହୃଦଯଭେଦନଃ
ଏଠାରେ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଭୟାନକ ଓ ହୃଦୟକୁ ଭେଦିଦେବା ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
ରଥନେମିସ୍ଵନସ୍ତତ୍ର ଧନୁଷଶ୍ଚାପି ଘୋରଵତ୍। ଶଙ୍ଖଭେରୀମୃଦଙ୍ଗାନାଂ ବଭୂଵ ତୁମୁଲଃ ସ୍ଵନଃ
ଏଠାରେ ରଥର ଚକ୍ର, ଧନୁଷର ଭୟାନକ ତାଣ, ଏବଂ ଶଂଖ, ଢୋଳ ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ଭୟଙ୍କର ଗଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଉଠିଥିଲା।
କେଚିଦସ୍ତ୍ରାଣି ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ବାହୁଯୁଦ୍ଧମକୁର୍ଵତ
କେହି କେହି ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ହାତେହାତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ତଲୈଶ୍ଚ ଚରଣୈଶ୍ଚାପି ମୁଷ୍ଟିଭିଶ୍ଚ ଦ୍ରୁମୈରପି। ଜାନୁଭିଶ୍ଚ ହତାଃ କେଚିଦ୍ ଭଗ୍ନଦେହାଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସାଃ। ଶିଲାଭିଶ୍ଚୂର୍ଣିତାଃ କେଚିଦ୍ ଵାନରୈର୍ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦୈଃ
କେହି କେହି ରାକ୍ଷସ ତଳ, ପାଦ, ମୁଷ୍ଟି, ଗଛ ଓ ଗୁଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଥିଲେ; କେହି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେହ ସହିତ ପଡ଼ିଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ମତିହାରା ବାନରମାନେ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟମାନୋକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲେ।
ଵଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ଭୃଶଂ ବାଣୈ ରଣେ ଵିତ୍ରାସଯନ୍ ହରୀନ୍। ଚଚାର ଲୋକସଂହାରେ ପାଶହସ୍ତ ଇଵାନ୍ତକଃ
ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ବାନରମାନୋକୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଶକାଳରେ ପାଶ ଧରିଥିବା ଯମ ଭଳି ଚାଲିଥିଲେ।
ବଲଵନ୍ତୋଽସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷୋ ନାନାପ୍ରହରଣା ରଣେ। ଜଘ୍ନୁର୍ଵାନରସୈନ୍ଯାନି ରାକ୍ଷସାଃ କ୍ରୋଧର୍ମୂଚ୍ଛିତାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ, କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ସ୍ତାହିତ ହୋଇ, ବାନର ସେନାମାନୋକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ।