ଭୂଯ ଏଵାସୃଜଦ୍ ଘୋରାନ୍ ଶକାନ୍ ଯଵନମିଶ୍ରିତାନ୍। ତୈରାସୀତ୍ ସଂଵୃତା ଭୂମିଃ ଶକୈର୍ଯଵନମିଶ୍ରିତୈଃ
ପୁଣି ସେ ଭୟଙ୍କର ଶକ ଓ ଯବନମିଶ୍ର ଜନମ କରାଇଲେ; ଏହି ଶକ ଓ ଯବନମିଶ୍ର ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଆବୃତ ହେଇଗଲା।
ପ୍ରଭାଵଦ୍ଭିର୍ମହାଵୀର୍ଯୈର୍ହେମକିଂଜଲ୍କସଂନିଭୈଃ। ତୀକ୍ଷ୍ଣାସିପଟ୍ଟିଶଧରୈର୍ହେମଵର୍ଣାମ୍ବରାଵୃତୈଃ
ସେମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମହାବଳୀ, ସୁନା ରେଶମ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଓ ବଣ୍ଡା ଧରିଥିଲେ, ସୁନା ରଙ୍ଗର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ନିର୍ଦଗ୍ଧଂ ତଦ୍ବଲଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତୈରିଵ ପାଵକୈଃ। ତତୋଽସ୍ତ୍ରାଣି ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମୁମୋଚ ହ। ତୈସ୍ତେ ଯଵନକାମ୍ବୋଜା ବର୍ବରାଶ୍ଚାକୁଲୀକୃତାଃ
ସମସ୍ତ ସେନା ଦହିଯାଇଲା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି; ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ତାହାରେ ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ ଓ ବର୍ବରମାନେ ଅସ୍ତିର ହେଇଗଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତାନାକୁଲାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାସ୍ତ୍ରମୋହିତାନ୍। ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚୋଦଯାମାସ କାମଧୁକ୍ ସୃଜ ଯୋଗତଃ
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇଥିବା ଏହି ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖି, ବସିଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛାପୂରଣା ଗାଉଁକୁ ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ତସ୍ଯା ହୁଂକାରତୋ ଜାତାଃ କାମ୍ବୋଜା ରଵିସଂନିଭାଃ। ଊଧସଶ୍ଚାଥ ସମ୍ଭୂତା ବର୍ବରାଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ
ତାଙ୍କର ହୁଁକାରରୁ କାମ୍ବୋଜମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ମାଠୁରୁ ବର୍ବରମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଯୋନିଦେଶାଚ୍ଚ ଯଵନାଃ ଶକୃଦ୍ଦେଶାଚ୍ଛକାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ରୋମକୂପେଷୁ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ହାରୀତାଃ ସକିରାତକାଃ
ଯୋନି ଦେଶରୁ ଯବନମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ମଳ ଦେଶରୁ ଶକମାନେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ; ଚୁଲିର ତଳେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ, ହାରୀତ ଓ କିରାତମାନେ ବସିଥିଲେ।
ତୈସ୍ତନ୍ନିଷୂଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍। ସପଦାତିଗଜଂ ସାଶ୍ଵଂ ସରଥଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ସେମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ସହିତ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଷୂଦିତଂ ସୈନ୍ଯଂ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାନାଂ ତୁ ଶତଂ ନାନାଵିଧାଯୁଧମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠ ନଷ୍ଟ କରିଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶତଜଣ ପୁଅ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଆଗେ ବଢିଲେ।
ଅଭ୍ଯଧାଵତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଜପତାଂ ଵରମ୍। ହୁଂକାରେଣୈଵ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ନିର୍ଦଦାହ ମହାନୃଷିଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବଶିଷ୍ଠ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆଗେ ଆସିଲେ; ଏକ ହୁଁକାରରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଳାଇଦେଲେ।
ତେ ସାଶ୍ଵରଥପାଦାତା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ଭସ୍ମୀକୃତା ମୁହୂର୍ତେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାସ୍ତଥା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଘୋଡା, ରଥ ଓ ପଦାତୀ ସହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନାଶିତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବଲଂ ଚ ସୁମହାଯଶାଃ। ସଵ୍ରୀଡଂ ଚିନ୍ତଯାଵିଷ୍ଟୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭଵତ୍ ତଦା
ସମସ୍ତ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଭୀର ଲଜ୍ଜା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ।
ସମୁଦ୍ର ଇଵ ନିର୍ଵେଗୋ ଭଗ୍ନଦ୍ରଂଷ୍ଟ୍ର ଇଵୋରଗଃ। ଉପରକ୍ତ ଇଵାଦିତ୍ଯଃ ସଦ୍ଯୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭତାଂ ଗତଃ
ସମୁଦ୍ର ତାରଙ୍ଗ ହାରାଇଥିବା ପରି, ନଗର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି, ଆଦିତ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି, ସେ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ।
ହତପୁତ୍ରବଲୋ ଦୀନୋ ଲୂନପକ୍ଷ ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ। ହତସର୍ଵବଲୋତ୍ସାହୋ ନିର୍ଵେଦଂ ସମପଦ୍ଯତ
ପୁଅ ଓ ଶକ୍ତି ହାରାଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କଟା ପାଖ ଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ସ ପୁତ୍ରମେକଂ ରାଜ୍ଯାଯ ପାଲଯେତି ନିଯୁଜ୍ଯ ଚ। ପୃଥିଵୀଂ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମେଣ ଵନମେଵାଭ୍ଯପଦ୍ଯତ
ସେ ଏକ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ଦେଇ, ପୃଥିବୀକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଶାସନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦେଇ, ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ କିଂନରୋରଗସେଵିତମ୍। ମହାଦେଵପ୍ରସାଦାର୍ଥଂ ତପସ୍ତେପେ ମହାତପାଃ
ସେ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ପାଶ୍ୱରେ, କିନ୍ନର ଓ ନଗମାନେ ଯେଉଁଠି ରହନ୍ତି, ମହାଦେବଙ୍କର କୃପା ପାଇବାକୁ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ।
କେନଚିତ୍ ତ୍ଵଥ କାଲେନ ଦେଵେଶୋ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ। ଦର୍ଶଯାମାସ ଵରଦୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ବୃଷଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ଓ ଦାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
କିମର୍ଥଂ ତପ୍ଯସେ ରାଜନ୍ ବ୍ରୂହି ଯତ୍ ତେ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍। ଵରଦୋଽସ୍ମି ଵରୋ ଯସ୍ତେ କାଂକ୍ଷିତଃ ସୋଽଭିଧୀଯତାମ୍
“ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛ, ରାଜନ? ଯାହା ଚାହୁଁଛ, କହ। ମୁଁ ଦାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେ ଦାନ ମାଗ।”
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଦେଵେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାଦେଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ଦେବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ବୀ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ:
ଯଦି ତୁଷ୍ଟୋ ମହାଦେଵ ଧନୁର୍ଵେଦୋ ମମାନଘ। ସାଂଗୋପାଂଗୋପନିଷଦଃ ସରହସ୍ଯଃ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
“ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ମହାଦେବ, ମୋତେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ଉପାଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ ଓ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଦେଇଦିଅନ୍ତୁ।”
ଯାନି ଦେଵେଷୁ ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଦାନଵେଷୁ ମହର୍ଷିଷୁ। ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷରକ୍ଷଃସୁ ପ୍ରତିଭାନ୍ତୁ ମମାନଘ
“ଦେବମାନେ, ଦାନବମାନେ, ମହାର୍ଷିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ।”
ତଵ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଭଵତୁ ଦେଵଦେଵ ମମେପ୍ସିତମ୍। ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ଦେଵେଶୋ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତ୍ଵା ଗତସ୍ତଦା
“ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ, ଦେବଦେବ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ।” ଦେବଦେବ ଏହି କଥା କହି, “ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି ଚାଲିଗଲେ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଦେଵେଶାଦ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଦର୍ପେଣ ମହତା ଯୁକ୍ତୋ ଦର୍ପପୂର୍ଣୋଽଭଵତ୍ ତଦା
ଦେବଦେବଙ୍କଠାରୁ ଅସ୍ତ୍ର ମିଳିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଵିଵର୍ଧମାନୋ ଵୀର୍ଯେଣ ସମୁଦ୍ର ଇଵ ପର୍ଵଣି। ହତଂ ମେନେ ତଦା ରାମ ଵସିଷ୍ଠମୃଷିସତ୍ତମମ୍
ଶକ୍ତିରେ ବୃଦ୍ଧି ହେଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରର ସମୁଦ୍ର ପରି, ସେ ସମୟରେ, ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ହତ ଭାବିଲେ।
ତତୋ ଗତ୍ଵାଽଽଶ୍ରମପଦଂ ମୁମୋଚାସ୍ତ୍ରାଣି ପାର୍ଥିଵଃ। ଯୈସ୍ତତ୍ ତପୋଵନଂ ନାମ ନିର୍ଦଗ୍ଧଂ ଚାସ୍ତ୍ରତେଜସା
ତାପରେ ରାଜା ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତପୋବନ ନାମକ ସେ ମୁନିମାନଙ୍କର ଅଟାଳିକା ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ସେହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଉଦୀର୍ଯମାଣମସ୍ତ୍ରଂ ତଦ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପ୍ରଦ୍ରୁତା ଭୀତା ମୁନଯଃ ଶତଶୋ ଦିଶଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଶତଶଃ ମୁନିମାନେ ଭୟରେ ଚମକି ଚାରିପଟେ ପଳାଇଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ ଯେ ଶିଷ୍ଯା ଯେ ଚ ଵୈ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ। ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ଭଯାଦ୍ ଭୀତା ନାନାଦିଗ୍ଭ୍ଯଃ ସହସ୍ରଶଃ
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ମୃଗ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାରେ ନାନା ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ଶୂନ୍ଯମାସୀନ୍ମହାତ୍ମନଃ। ମୁହୂର୍ତମିଵ ନିଃଶବ୍ଦମାସୀଦୀରିଣସଂନିଭମ୍
ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରବ ହୋଇଗଲା, ମଣେ ହେଉଛି କଣ୍ଟାଘାସର ମରୁଭୂମି ପରି।
ଵଦତୋ ଵୈ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମା ଭୈରିତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ନାଶଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଗାଧେଯଂ ନୀହାରମିଵ ଭାସ୍କରଃ
ବଶିଷ୍ଠ ମୁହଁ ମୁହଁ କହୁଥିଲେ, 'ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ', ଏବଂ ସେଉଁଠି କହିଲେ, 'ଆଜି ମୁଁ ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଧୂମକୁ ହଟାଏ, ସେପରି ନଶ୍ୱ କରିଦେବି।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଵସିଷ୍ଠୋ ଜପତାଂ ଵରଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତଦା ଵାକ୍ଯଂ ସରୋଷମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି କହି, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମନ୍ତ୍ରପାଠରେ ପ୍ରଥମ ବଶିଷ୍ଠ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।