ଵିସ୍ଵରଂ ଚୋତ୍ସୃଜନ୍ନାଦାନ୍ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷସ୍ଯ ନିପାତିତଃ। ଵଵର୍ଷ ରୁଧିରଂ ଦେଵଃ ସଂଚଚାଲ ଚ ମେଦିନୀ
ବିସ୍ତର ଅସମ୍ବିତ୍ତ ଶବ୍ଦ କରି, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଉପରେ ଆକାଶରୁ ରକ୍ତ ବର୍ଷିଲା, ଭୂମି ଉପକମ୍ପିତ ହେଲା।
ପ୍ରତିଲୋମଂ ଵଵୌ ଵାଯୁର୍ନିର୍ଘାତସମନିଃସ୍ଵନଃ। ତିମିରୌଘାଵୃତାସ୍ତତ୍ର ଦିଶଶ୍ଚ ନ ଚକାଶିରେ
ବାତାସ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ବେଗରେ ବହିଲା, ମେଘ ଗର୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା; ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଘନ ଅନ୍ଧାରେ ଢାକି ଦେଇଥିଲା, କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
ସ ତୂତ୍ପାତାଂସ୍ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସାନାଂ ଭଯାଵହାନ୍। ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତାନ୍ ସୁଘୋରାଂଶ୍ଚ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷୋ ଵ୍ଯଥିତୋଽଭଵତ୍। ମୁମୁହୂ ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷସ୍ଯ ପୁରଃସରାଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହେଇଗଲେ।
ତତଃ ସୁଭୀମୋ ବହୁଭିର୍ନିଶାଚରୈ- ର୍ଵୃତୋଽଭିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ରଣୋତ୍ସୁକୋ ବଲୀ। ଦଦର୍ଶ ତାଂ ରାଘଵବାହୁପାଲିତାଂ ମହୌଘକଲ୍ପାଂ ବହୁ ଵାନରୀଂ ଚମୂମ୍
ତାପରେ, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ରାତିର ଚର, ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରି ବାହାରିଲେ; ସେ ଦେଖିଲେ, ରାଘବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା, ବଡ଼ ବନର ଦଳ ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ୟା ଭଳି ପ୍ରବଳ।
thumb|ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଚାଶିଏଁ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ରାକ୍ଷସଂ ଭୀମଵିକ୍ରମମ୍। ଵିନେଦୁର୍ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ, ଆଗେ ବଢ଼ୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନର ମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରି ଗର୍ଜନ କରିଲେ।
ତେଷାଂ ସୁତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସଂଜଜ୍ଞେ କପିରକ୍ଷସାମ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପାଦପୈର୍ଘୋରୈର୍ନିଘ୍ନତାଂ ଶୂଲମୁଦ୍ଗରୈଃ
ସେଠାରେ ବନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଉପରେ ଏକାଉଁ ଭୟଙ୍କର ଗଛ, ଶୂଳ ଓ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ରାକ୍ଷସୈର୍ଵାନରା ଘୋରା ଵିନିକୃତ୍ତାଃ ସମନ୍ତତଃ। ଵାନରୈ ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚାପି ଦ୍ରୁମୈର୍ଭୂମିସମୀକୃତାଃ
ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବନରମାନେଙ୍କୁ କାଟି ଫେଲୁଥିଲେ; ବନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଭୂମିକୁ ଢାଳି ଦେଉଥିଲେ।
ରାକ୍ଷସାସ୍ତ୍ଵଭିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ଵାନରାନ୍ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଵିଵ୍ଯଧୁର୍ଘୋରସଂକାଶୈଃ କଙ୍କପତ୍ରୈରଜିହ୍ମଗୈଃ
କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାକ୍ଷସମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସିଧା ଉଡ଼ୁଥିବା କଙ୍କପତ୍ର ତୀର ଦ୍ୱାରା ବନରମାନେଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବେଧି ଦେଉଥିଲେ।
ତେ ଗଦାଭିଶ୍ଚ ଭୀମାଭିଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ କୂଟମୁଦ୍ଗରୈଃ। ଘୋରୈଶ୍ଚ ପରିଘୈଶ୍ଚିତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଶୂଲୈଶ୍ଚାପି ସଂଶ୍ରିତୈଃ
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଗଦା, ତଳୱାର, କୁଟ ଗଦା, ଭୟଙ୍କର ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଓ ରଙ୍ଗିନ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଵିଦାର୍ଯମାଣା ରକ୍ଷୋଭିର୍ଵାନରାସ୍ତେ ମହାବଲାଃ। ଅମର୍ଷଜନିତୋଦ୍ଧର୍ଷାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ କର୍ମାଣ୍ଯଭୀତଵତ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଖଣ୍ଡିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଅଭୟ ହୋଇ ଶୂରତାର କାମ କରୁଥିଲେ।
ଶରନିର୍ଭିନ୍ନଗାତ୍ରାସ୍ତେ ଶୂଲନିର୍ଭିନ୍ନଦେହିନଃ। ଜଗୃହୁସ୍ତେ ଦ୍ରୁମାଂସ୍ତତ୍ର ଶିଲାଶ୍ଚ ହରିଯୂଥପାଃ
ତୀରରେ ଶର ବେଧିତ ଦେହ, ଶୂଳରେ ଖଣ୍ଡିତ ଅଙ୍ଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବନରମାନେ ଏଠାରେ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇଲେ।
ତେ ଭୀମଵେଗା ହରଯୋ ନର୍ଦମାନାସ୍ତତସ୍ତତଃ। ମମନ୍ଥୂ ରାକ୍ଷସାନ୍ ଵୀରାନ୍ ନାମାନି ଚ ବଭାଷିରେ
ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ଏଠାଠି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସେଇ ବନରମାନେ ବୀର ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ତାଙ୍କ ନାମ ଡାକୁଥିଲେ।
ତଦ୍ ବଭୂଵାଦ୍ଭୁତଂ ଘୋରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵାନରରକ୍ଷସାମ୍। ଶିଲାଭିର୍ଵିଵିଧାଭିଶ୍ଚ ବହୁଶାଖୈଶ୍ଚ ପାଦପୈଃ
ତାପରେ ବନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ବହୁ ପାହାଡ଼ ଓ ଅନେକ ଶାଖା ଥିବା ଗଛ ଦ୍ୱାରା ସେଠା ଭରିଗଲା।
ରାକ୍ଷସା ମଥିତାଃ କେଚିଦ୍ ଵାନରୈର୍ଜିତକାଶିଭିଃ। ପ୍ରଵେମୂ ରୁଧିରଂ କେଚିନ୍ମୁଖୈ ରୁଧିରଭୋଜନାଃ
କିଛି ରାକ୍ଷସ ବନରମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁମାନେ ରକ୍ତ ଖାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ।
ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ଦାରିତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ରାଶୀକୃତା ଦ୍ରୁମୈଃ। ଶିଲାଭିଶ୍ଚୂର୍ଣିତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଦନ୍ତୈର୍ଵିଦାରିତାଃ
କିଛି ରାକ୍ଷସ ପାଶ୍ୱରେ ଫାଟିଯାଇଥିଲେ, କିଛି ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ, କିଛି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ, କିଛି ଦାନ୍ତରେ ଫାଟିଯାଇଥିଲେ।
ଧ୍ଵଜୈର୍ଵିମଥିତୈର୍ଭଗ୍ନୈଃ ଖଡ୍ଗୈଶ୍ଚ ଵିନିପାତିତୈଃ। ରଥୈର୍ଵିଧ୍ଵଂସିତୈଃ କେଚିଦ୍ ଵ୍ଯଥିତା ରଜନୀଚରାଃ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଧ୍ୱଜ, ପଡ଼ିଥିବା ତଳୱାର ଓ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ରଥ ଦ୍ୱାରା କିଛି ରାତିର ଚରମାନେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ଗଜେନ୍ଦ୍ରୈଃ ପର୍ଵତାକାରୈଃ ପର୍ଵତାଗ୍ରୈର୍ଵନୌକସାମ୍। ମଥିତୈର୍ଵାଜିଭିଃ କୀର୍ଣଂ ସାରୋହୈର୍ଵସୁଧାତଲମ୍
ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେହ ଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ, ଅଟବାସୀମାନେ ଛାଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ଓ ଚାପି ଦିଆଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଭରିଯାଇଥିଲା।
ଵାନରୈର୍ଭୀମଵିକ୍ରାନ୍ତୈରାପ୍ଲୁତ୍ଯୋତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ଵେଗିତୈଃ। ରାକ୍ଷସାଃ କରଜୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ମୁଖେଷୁ ଵିନିଦାରିତାଃ
ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଦ୍ରୁତ ଦ୍ରୁତ ଲାଫି ଲାଫି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖରରେ ମୁହଁରେ ଫାଟିଦେଲେ।
ଵିଷଣ୍ଣଵଦନା ଭୂଯୋ ଵିପ୍ରକୀର୍ଣଶିରୋରୁହାଃ। ମୂଢାଃ ଶୋଣିତଗନ୍ଧେନ ନିପେତୁର୍ଧରଣୀତଲେ
ମୁହଁ ହେଲା ମଲିନ, କେଶ ବିକିର୍ଣ୍ଣ, ରକ୍ତର ଗନ୍ଧରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅନ୍ଯେ ତୁ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧା ରାକ୍ଷସା ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ। ତଲୈରେଵାଭିଧାଵନ୍ତି ଵଜ୍ରସ୍ପର୍ଶସମୈର୍ହରୀନ୍
ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ତେଜ ରୋଷରେ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପରେ, କେବଳ ହାତରେ ବଜ୍ରପରି କଠିନ ତଳ ନେଇ ବାନରମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଵାନରୈଃ ପାତଯନ୍ତସ୍ତେ ଵେଗିତା ଵେଗଵତ୍ତରୈଃ। ମୁଷ୍ଟିଭିଶ୍ଚରଣୈର୍ଦନ୍ତୈଃ ପାଦପୈଶ୍ଚାଵପୋଥିତାଃ
ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେତେ ଦ୍ରୁତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଠାରୁ ଅଧିକ ତେଜ ବାନରମାନେ ମୁଷ୍ଟି, ପାଦ, ଦାନ୍ତ ଓ ଗଛରେ ପିଟି ଭୂମିରେ ଫେଲାଇଦେଲେ।
ସୈନ୍ଯଂ ତୁ ଵିଦ୍ରୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧୂମ୍ରାକ୍ଷୋ ରାକ୍ଷସର୍ଷଭଃ। ରୋଷେଣ କଦନଂ ଚକ୍ରେ ଵାନରାଣାଂ ଯୁଯୁତ୍ସତାମ୍
ସେନା ଭାଗିଯିବାକୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବାନରମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ପ୍ରାସୈଃ ପ୍ରମଥିତାଃ କେଚିଦ୍ ଵାନରାଃ ଶୋଣିତସ୍ରଵାଃ। ମୁଦ୍ଗରୈରାହତାଃ କେଚିତ୍ ପତିତା ଧରଣୀତଲେ
କିଛି ବାନର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଛିଦ୍ର ହୋଇ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ, କିଛି ମୁସଳରେ ଆଘାତ ପାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପରିଘୈର୍ମଥିତାଃ କେଚିଦ୍ ଭିନ୍ଦିପାଲୈଶ୍ଚ ଦାରିତାଃ। ପଟ୍ଟିଶୈର୍ମଥିତାଃ କେଚିଦ୍ ଵିହ୍ଵଲନ୍ତୋ ଗତାସଵଃ
କିଛି ବାନର ଲୋହା ଗଦାରେ ପିଟାଯିବାରୁ, କିଛି ଗୋଳାପଥରରେ ଛିଦ୍ର ହେବାରୁ, କିଛି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
କେଚିଦ୍ ଵିନିହତା ଭୂମୌ ରୁଧିରାର୍ଦ୍ରା ଵନୌକସଃ। କେଚିଦ୍ ଵିଦ୍ରାଵିତା ନଷ୍ଟାଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୈ ରାକ୍ଷସୈର୍ଯୁଧି
କିଛି ବନବାସୀ ମୃତ ହୋଇ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, କିଛି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରୋଷରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇ ହେଲେ।
ଵିଭିନ୍ନହୃଦଯାଃ କେଚିଦେକପାର୍ଶ୍ଵେନ ଶାଯିତାଃ। ଵିଦାରିତାସ୍ତ୍ରିଶୂଲୈଶ୍ଚ କେଚିଦାନ୍ତ୍ରୈର୍ଵିନିଃସୃତାଃ
କିଛିଙ୍କ ହୃଦୟ ଫାଟି ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିଲା, କିଛି ତିନିମୁହା ବାଣରେ ଛିଦ୍ର ହୋଇ ଅନ୍ତ୍ର ବାହାରିଯାଇଥିଲା।
ତତ୍ ସୁଭୀମଂ ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ହରିରାକ୍ଷସସଂକୁଲମ୍। ପ୍ରବଭୌ ଶସ୍ତ୍ରବହୁଲଂ ଶିଲାପାଦପସଂକୁଲମ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସ୍ତ୍ର, ପାଥର ଓ ଗଛରେ ଭରିଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଧନୁର୍ଜ୍ଯାତନ୍ତ୍ରିମଧୁରଂ ହିକ୍କାତାଲସମନ୍ଵିତମ୍। ମନ୍ଦସ୍ତନିତଗୀତଂ ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଗାନ୍ଧର୍ଵମାବଭୌ
ଧନୁର ତାରର ଧ୍ୱନି, ତିନି ପ୍ରକାର ଢୋଳର ମଧୁର ଶବ୍ଦ, ହିକ୍କା ଓ ମୃଦୁ ଗର୍ଜନ ମିଶି, ସେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ସଙ୍ଗୀତ ପରି କରିଦେଲା।
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷସ୍ତୁ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଵାନରାନ୍ ରଣମୂର୍ଧନି। ହସନ୍ ଵିଦ୍ରାଵଯାମାସ ଦିଶସ୍ତାଞ୍ଛରଵୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଧନୁଷ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ ମାଝରେ ହସି ହସି ବାନରମାନେ ଉପରେ ବାଣର ବର୍ଷା କରି ସେମାନେକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭଗାଇଦେଲେ।