ଵିମୁକ୍ତୌ ଶରବନ୍ଧେନ ଦୃଶ୍ଯେତେ ତୌ ରଣାଜିରେ। ପାଶାନିଵ ଗଜୌ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଗଜେନ୍ଦ୍ରସମଵିକ୍ରମୌ
ଏବେ ସେମାନେ ବାଣବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ଗଜପାଶ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ପରି, ଗଜେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରତାପଶାଳୀ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେଷାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଚିନ୍ତାଶୋକସମାକ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଵର୍ଣଵଦନୋଽଭଵତ୍
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସପତି ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଗଲା।
ଘୋରୈର୍ଦତ୍ତଵରୈର୍ବଦ୍ଧୌ ଶରୈରାଶୀଵିଷୋପମୈଃ। ଅମୋଘୈଃ ସୂର୍ଯସଂକାଶୈଃ ପ୍ରମଥ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଜିତା ଯୁଧି
ଭୟଙ୍କର ବାଣରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ଦୟାଳୁ ଦେବତାମାନେ ଦେଇଥିବା ବରର ଫଳ ଥିଲା, ଏହି ବାଣଗୁଡିକ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ତଦସ୍ତ୍ରବନ୍ଧମାସାଦ୍ଯ ଯଦି ମୁକ୍ତୌ ରିପୂ ମମ। ସଂଶଯସ୍ଥମିଦଂ ସର୍ଵମନୁପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ବଲମ୍
ଏହି ଅସ୍ତ୍ରର ବନ୍ଧନକୁ ଦେଖି, ଯଦି ଏବେ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ମୋ ସମସ୍ତ ସେନା ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଅଛି।
ନିଷ୍ଫଲାଃ ଖଲୁ ସଂଵୃତ୍ତାଃ ଶରାଃ ପାଵକତେଜସଃ। ଆଦତ୍ତଂ ଯୈସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରାମେ ରିପୂଣାଂ ଜୀଵିତଂ ମମ
ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣଗୁଡିକ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଜୀବନ ନେଇଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ଏବେ ଅଫଳ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ନୁରଗୋ ଯଥା। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ରକ୍ଷସାଂ ମଧ୍ଯେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଂ ନାମ ରାକ୍ଷସମ୍
ଏପରି କହି, କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ, ସାପ ପରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବଲେନ ମହତା ଯୁକ୍ତୋ ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମଵିକ୍ରମ। ତ୍ଵଂ ଵଧାଯାଶୁ ନିର୍ଯାହି ରାମସ୍ଯ ସହ ଵାନରୈଃ
ତୁମେ ବଡ଼ ସେନାବଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଥିବା ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ରାମ ଓ ବାନରମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ବଧ କର।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷୋ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ଧୀମତା। ପରିକ୍ରମ୍ଯ ତତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ନିର୍ଜଗାମ ନୃପାଲଯାତ୍
ଏପରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ସେଉଁଠି ଚାରିପଟେ ଘୁଞ୍ଚି ଶୀଘ୍ର ରାଜପାଳ ଭବନରୁ ବାହାରିଗଲେ।
ଅଭିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ତଦ୍ ଦ୍ଵାରଂ ବଲାଧ୍ଯକ୍ଷମୁଵାଚ ହ। ତ୍ଵରଯସ୍ଵ ବଲଂ ଶୀଘ୍ରଂ କିଂ ଚିରେଣ ଯୁଯୁତ୍ସତଃ
ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚି, ସେ ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ତୟାରି କର; ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ ଥିଲେ ଆଉ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି?'
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବଲାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ବଲାନୁଗଃ। ବଲମୁଦ୍ଯୋଜଯାମାସ ରାଵଣସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ଭୃଶମ୍
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେନାପତି ତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହକୁ ଅନୁସରି, ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେନାକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ତୟାରି କଲେ।
ତେ ବଦ୍ଧଘଣ୍ଟା ବଲିନୋ ଘୋରରୂପା ନିଶାଚରାଃ। ଵିନଦ୍ଯମାନାଃ ସଂହୃଷ୍ଟା ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଂ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ଘଣ୍ଟା ବାନ୍ଧିଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର ନିଶାଚରମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଗର୍ଜନ କରି, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।
ଵିଵିଧାଯୁଧହସ୍ତାଶ୍ଚ ଶୂଲମୁଦ୍ଗରପାଣଯଃ। ଗଦାଭିଃ ପଟ୍ଟିଶୈର୍ଦଣ୍ଡୈରାଯସୈର୍ମୁସଲୈରପି
ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ନେଇ—ଶୂଳ, ଗଦା, ଦଣ୍ଡ, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ମୁସଳ ନେଇ ସେମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ପରିଘୈର୍ଭିନ୍ଦିପାଲୈଶ୍ଚ ଭଲ୍ଲୈଃ ପାଶୈଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ। ନିର୍ଯଯୂ ରାକ୍ଷସା ଘୋରା ନର୍ଦନ୍ତୋ ଜଲଦା ଯଥା
ପରିଘ, ଭିନ୍ଦିପାଳ, ତୀର, ପାଶ, କୁଟାର ନେଇ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଗର୍ଜନ କରି ବାହାରିଗଲେ।
ରଥୈଃ କଵଚିନସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ଧ୍ଵଜୈଶ୍ଚ ସମଲଂକୃତୈଃ। ସୁଵର୍ଣଜାଲଵିହିତୈଃ ଖରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନନୈଃ
ଅନ୍ୟମାନେ କବଚ ପିନ୍ଧି, ପତାକା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଳ ଲାଗିଥିବା ରଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୁହଁ ଥିବା ଖରରେ ଚଢ଼ି ଯାଉଥିଲେ।
ହଯୈଃ ପରମଶୀଘ୍ରୈଶ୍ଚ ଗଜୈଶ୍ଚୈଵ ମଦୋତ୍କଟୈଃ। ନିର୍ଯଯୁର୍ନୈର୍ଋତଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵ୍ଯାଘ୍ରା ଇଵ ଦୁରାସଦାଃ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଓ ମଦରେ ମତ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ନିଶାରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ବାଘ ପରି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହୋଇ ବାହାରିଗଲେ।
ଵୃକସିଂହମୁଖୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ଖରୈଃ କନକଭୂଷିତୈଃ। ଆରୁରୋହ ରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଃ ଖରନିଃସ୍ଵନଃ
ଓଲ, ସିଂହ ଓ ବଘ ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣ ଲାଗିଥିବା ଖର ଯୋଗାଯୋଗି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଚଢ଼ିଲେ, ଖରର ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦ ଚାରିପଟେ ଗୁଞ୍ଜିଲା।
ସ ନିର୍ଯାତୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷୋ ରାକ୍ଷସୈର୍ଵୃତଃ। ହସନ୍ ଵୈ ପଶ୍ଚିମଦ୍ଵାରାଦ୍ଧନୂମାନ୍ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ବଡ଼ ପ୍ରତାପୀ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା, ହସି ହସି ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରୁ ବାହାରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନ୍ ରହିଥିଲେ।
ରଥପ୍ରଵରମାସ୍ଥାଯ ଖରଯୁକ୍ତଂ ଖରସ୍ଵନମ୍। ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ତୁ ମହାଘୋରଂ ରାକ୍ଷସଂ ଭୀମଦର୍ଶନମ୍
ଖର ଯୋଗାଯୋଗି, ଖରର ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦ ହେଉଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାକ୍ଷସ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାଃ କ୍ରୂରାଃ ଶକୁନାଃ ପ୍ରତ୍ଯଷେଧଯନ୍। ରଥଶୀର୍ଷେ ମହାଭୀମୋ ଗୃଧ୍ରଶ୍ଚ ନିପପାତ ହ
ଆକାଶରେ ଉଡୁଥିବା କ୍ରୂର ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ, ରଥର ମୁଣ୍ଡରେ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଗୃଧ୍ର ଝପଟି ପଡ଼ିଲା।
ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେ ଗ୍ରଥିତାଶ୍ଚୈଵ ନିପେତୁଃ କୁଣପାଶନାଃ। ରୁଧିରାର୍ଦ୍ରୋ ମହାନ୍ ଶ୍ଵେତଃ କବନ୍ଧଃ ପତିତୋ ଭୁଵି
ଧ୍ୱଜର ଶିରା ଉପରେ ମାଂସ ଓ ପାଥର ଗଠିଆ ହୋଇ ପଡ଼ିଲା; ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ବଡ଼ ଧଳା କଟାମୁଣ୍ଡ ଦେହ ଭୂମିରେ ଝରିପଡ଼ିଲା।
ଵିସ୍ଵରଂ ଚୋତ୍ସୃଜନ୍ନାଦାନ୍ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷସ୍ଯ ନିପାତିତଃ। ଵଵର୍ଷ ରୁଧିରଂ ଦେଵଃ ସଂଚଚାଲ ଚ ମେଦିନୀ
ବିସ୍ତର ଅସମ୍ବିତ୍ତ ଶବ୍ଦ କରି, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ଉପରେ ଆକାଶରୁ ରକ୍ତ ବର୍ଷିଲା, ଭୂମି ଉପକମ୍ପିତ ହେଲା।
ପ୍ରତିଲୋମଂ ଵଵୌ ଵାଯୁର୍ନିର୍ଘାତସମନିଃସ୍ଵନଃ। ତିମିରୌଘାଵୃତାସ୍ତତ୍ର ଦିଶଶ୍ଚ ନ ଚକାଶିରେ
ବାତାସ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ବେଗରେ ବହିଲା, ମେଘ ଗର୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା; ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଘନ ଅନ୍ଧାରେ ଢାକି ଦେଇଥିଲା, କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
ସ ତୂତ୍ପାତାଂସ୍ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସାନାଂ ଭଯାଵହାନ୍। ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତାନ୍ ସୁଘୋରାଂଶ୍ଚ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷୋ ଵ୍ଯଥିତୋଽଭଵତ୍। ମୁମୁହୂ ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷସ୍ଯ ପୁରଃସରାଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହେଇଗଲେ।
ତତଃ ସୁଭୀମୋ ବହୁଭିର୍ନିଶାଚରୈ- ର୍ଵୃତୋଽଭିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ରଣୋତ୍ସୁକୋ ବଲୀ। ଦଦର୍ଶ ତାଂ ରାଘଵବାହୁପାଲିତାଂ ମହୌଘକଲ୍ପାଂ ବହୁ ଵାନରୀଂ ଚମୂମ୍
ତାପରେ, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ରାତିର ଚର, ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରି ବାହାରିଲେ; ସେ ଦେଖିଲେ, ରାଘବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା, ବଡ଼ ବନର ଦଳ ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ୟା ଭଳି ପ୍ରବଳ।
thumb|ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ପଚାଶିଏଁ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନିର୍ଯାନ୍ତଂ ରାକ୍ଷସଂ ଭୀମଵିକ୍ରମମ୍। ଵିନେଦୁର୍ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ, ଆଗେ ବଢ଼ୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନର ମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରି ଗର୍ଜନ କରିଲେ।
ତେଷାଂ ସୁତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସଂଜଜ୍ଞେ କପିରକ୍ଷସାମ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପାଦପୈର୍ଘୋରୈର୍ନିଘ୍ନତାଂ ଶୂଲମୁଦ୍ଗରୈଃ
ସେଠାରେ ବନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଉପରେ ଏକାଉଁ ଭୟଙ୍କର ଗଛ, ଶୂଳ ଓ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ରାକ୍ଷସୈର୍ଵାନରା ଘୋରା ଵିନିକୃତ୍ତାଃ ସମନ୍ତତଃ। ଵାନରୈ ରାକ୍ଷସାଶ୍ଚାପି ଦ୍ରୁମୈର୍ଭୂମିସମୀକୃତାଃ
ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବନରମାନେଙ୍କୁ କାଟି ଫେଲୁଥିଲେ; ବନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଭୂମିକୁ ଢାଳି ଦେଉଥିଲେ।
ରାକ୍ଷସାସ୍ତ୍ଵଭିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ଵାନରାନ୍ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଵିଵ୍ଯଧୁର୍ଘୋରସଂକାଶୈଃ କଙ୍କପତ୍ରୈରଜିହ୍ମଗୈଃ
କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାକ୍ଷସମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସିଧା ଉଡ଼ୁଥିବା କଙ୍କପତ୍ର ତୀର ଦ୍ୱାରା ବନରମାନେଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବେଧି ଦେଉଥିଲେ।
ତେ ଗଦାଭିଶ୍ଚ ଭୀମାଭିଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ କୂଟମୁଦ୍ଗରୈଃ। ଘୋରୈଶ୍ଚ ପରିଘୈଶ୍ଚିତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଶୂଲୈଶ୍ଚାପି ସଂଶ୍ରିତୈଃ
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଗଦା, ତଳୱାର, କୁଟ ଗଦା, ଭୟଙ୍କର ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଓ ରଙ୍ଗିନ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।