ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵରିତଂ ଯାନ୍ତଂ ନୀଲାଞ୍ଜନଚଯୋପମମ୍। ଵାନରା ଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ସର୍ଵେ ମନ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ରାଵଣିମ୍
କଳି ମେଘ ଭଳି କଳା ଦେହ ଥିବା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦୃତ ଚାଲିଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଭାବିଲେ ଯେ ଏହା ରାବଣ, ଏବଂ ସେମାନେ ପଳାଇଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକୋନପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଉଣଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଅଥୋଵାଚ ମହାତେଜା ହରିରାଜୋ ମହାବଲଃ। କିମିଯଂ ଵ୍ଯଥିତା ସେନା ମୂଢଵାତେଵ ନୌର୍ଜଲେ
ତେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ବାନରରାଜ କହିଲେ: "ଏହି ସେନା କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ, ଜଣେ ନାଉକା ଜଳରେ ଭ୍ରମି ଯାଇଥିବା ଭଳି?"
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଲିପୁତ୍ରୋଽଙ୍ଗଦୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ନ ତ୍ଵଂ ପଶ୍ଯସି ରାମଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମହାରଥମ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ: "ତୁମେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେହି ମହାବୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଦେଖୁନାହାଁ କି?"
ଶରଜାଲାଚିତୌ ଵୀରାଵୁଭୌ ଦଶରଥାତ୍ମଜୌ। ଶରତଲ୍ପେ ମହାତ୍ମାନୌ ଶଯାନୌ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତୌ
ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଶୂଳରେ ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଛନ୍ତି।
ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରଃ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପୁତ୍ରମଙ୍ଗଦମ୍। ନାନିମିତ୍ତମିଦଂ ମନ୍ଯେ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ଭଯେନ ତୁ
ତାପରେ ବାନରମୁଖ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଭାବେ ଏହା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଭୟରୁ ଏହା ହେଉଛି।"
ଵିଷଣ୍ଣଵଦନା ହ୍ଯେତେ ତ୍ଯକ୍ତପ୍ରହରଣା ଦିଶଃ। ପଲାଯନ୍ତେଽତ୍ର ହରଯସ୍ତ୍ରାସାଦୁତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ
ଏହି ବାନରମାନେ ମୁଖ ନମାଇ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଦିଶା ଦିଶାକୁ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆଖି ଭୟରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ନ ଲଜ୍ଜନ୍ତେ ନ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତି ପୃଷ୍ଠତଃ। ଵିପ୍ରକର୍ଷନ୍ତି ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପତିତଂ ଲଙ୍ଘଯନ୍ତି ଚ
ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା କରୁନାହାନ୍ତି, ପଛକୁ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି, ପଡ଼ିଥିବା ଉପରେ ଲାଘୁଛନ୍ତି।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଵୀରୋ ଗଦାପାଣିର୍ଵିଭୀଷଣଃ। ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵର୍ଧଯାମାସ ରାଘଵଂ ଚ ଜଯାଶିଷା
ଏହି ସମୟରେ, ଗଦା ଧରିଥିବା ବିଭୀଷଣ ବୀର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଲେ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଜୟାଶୀର୍ବାଦ କଲେ।
ଵିଭୀଷଣଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରଭୀଷଣମ୍। ଋକ୍ଷରାଜଂ ମହାତ୍ମାନଂ ସମୀପସ୍ଥମୁଵାଚ ହ
ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଓ ବନରାମାନେ ଯାହାକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଭାଲୁକାରାଜାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିଭୀଷଣୋଽଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ଦ୍ରଵନ୍ତ୍ଯାଯତସଂତ୍ରାସା ରାଵଣାତ୍ମଜଶଙ୍କଯା
ଏହି ବିଭୀଷଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବନରମାନେ ବଡ଼ ଭୟରେ ଭାଗିଯାଉଛନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି ଭାବୁଛନ୍ତି।
ଶୀଘ୍ରମେତାନ୍ ସୁସଂତ୍ରସ୍ତାନ୍ ବହୁଧା ଵିପ୍ରଧାଵିତାନ୍। ପର୍ଯଵସ୍ଥାପଯାଖ୍ଯାହି ଵିଭୀଷଣମୁପସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଭୟଭୀତ ଓ ଏଦିଗେ ସେଦିଗେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ବନରମାନେ ଉପରେ ତୁରନ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କହିଦେ ବିଭୀଷଣ ଆସିଛନ୍ତି।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଜାମ୍ବଵାନୃକ୍ଷପାର୍ଥିଵଃ। ଵାନରାନ୍ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ସଂନିଵର୍ତ୍ଯ ପ୍ରଧାଵତଃ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାଲୁକାରାଜ ଜାମ୍ବବାନ୍ ଭାଗିଯାଉଥିବା ବନରମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ପୁନି ଏକଠା କଲେ।
ତେ ନିଵୃତ୍ତାଃ ପୁନଃ ସର୍ଵେ ଵାନରାସ୍ତ୍ଯକ୍ତସାଧ୍ଵସାଃ। ଋକ୍ଷରାଜଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଭୀଷଣମ୍
ଭାଲୁକାରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନରମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଫେରି ଆସିଲେ।
ଵିଭୀଷଣସ୍ତୁ ରାମସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗାତ୍ରଂ ଶରୈଶ୍ଚିତମ୍। ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ବଭୂଵ ଵ୍ଯଥିତସ୍ତଦା
କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଶରରେ ବିଦ୍ଧ ଦେହ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଭୟଭିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଜଲକ୍ଲିନ୍ନେନ ହସ୍ତେନ ତଯୋର୍ନେତ୍ରେ ଵିମୃଜ୍ଯ ଚ। ଶୋକସମ୍ପୀଡିତମନା ରୁରୋଦ ଵିଲଲାପ ଚ
ପାଣିରେ ଭିଜା ହାତରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଆଖି ପୁଞ୍ଜିଦେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମନେ ହେଉଥିବା ବିଭୀଷଣ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ବିଳାପ କଲେ।
ଇମୌ ତୌ ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ପନ୍ନୌ ଵିକ୍ରାନ୍ତୌ ପ୍ରିଯସଂଯୁଗୌ। ଇମାମଵସ୍ଥାଂ ଗମିତୌ ରାକ୍ଷସୈଃ କୂଟଯୋଧିଭିଃ
ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଶୂର ଓ ବିର ଯୋଧା, ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଚତୁର ରାକ୍ଷସମାନେ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ଆଣିଛନ୍ତି।
ଭ୍ରାତୃପୁତ୍ରେଣ ଚୈତେନ ଦୁଷ୍ପୁତ୍ରେଣ ଦୁରାତ୍ମନା। ରାକ୍ଷସ୍ଯା ଜିହ୍ମଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵଞ୍ଚିତାଵୃଜୁଵିକ୍ରମୌ
ଏହି ଭାଇର ପୁଅ, ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଖରାପ ମନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଟେଢ଼ା ଚିନ୍ତାରେ ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ସଠିକ୍ ଓ ବିର ନାୟକ ଠକାଯାଇଛନ୍ତି।
ଶରୈରିମାଵଲଂ ଵିଦ୍ଧୌ ରୁଧିରେଣ ସମୁକ୍ଷିତୌ। ଵସୁଧାଯାମିମୌ ସୁପ୍ତୌ ଦୃଶ୍ଯେତେ ଶଲ୍ଯକାଵିଵ
ଶରରେ ବିଦ୍ଧ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ମାଟିରେ ଶୁଇଅଛନ୍ତି, ମନେ ହେଉଛି ଯେମିତି ଦୁଇଟି ମହା ହାତୀ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି।
ଯଯୋର୍ଵୀର୍ଯମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କାଙ୍କ୍ଷିତା ମଯା। ତାଵିମୌ ଦେହନାଶାଯ ପ୍ରସୁପ୍ତୌ ପୁରୁଷର୍ଷଭୌ
ଏମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ମୁଁ ନିରାପତ୍ତା ଆଶା କରିଥିଲି; ଏବେ ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଶୁଇଅଛନ୍ତି।
ଜୀଵନ୍ନଦ୍ଯ ଵିପନ୍ନୋଽସ୍ମି ନଷ୍ଟରାଜ୍ଯମନୋରଥଃ। ପ୍ରାପ୍ତପ୍ରତିଜ୍ଞଶ୍ଚ ରିପୁଃ ସକାମୋ ରାଵଣଃ କୃତଃ
ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିଲି ମଧ୍ୟ, ଏବେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା—ମୋ ରାଜ୍ୟର ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ଶତ୍ରୁ ରାବଣ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି ଜିତିଗଲେ।
ଏଵଂ ଵିଲପମାନଂ ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଵିଭୀଷଣମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ପନ୍ନୋ ହରିରାଜୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ଏପରି ବିଳାପ କରୁଥିବା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସୁଗ୍ରୀବ, ଶୂର ଓ ଦୟାଳୁ ବନରାଜ, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ:
ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲଙ୍କାଯାଂ ନେହ ସଂଶଯଃ। ରାଵଣଃ ସହ ପୁତ୍ରେଣ ସ୍ଵକାମଂ ନେହ ଲପ୍ସ୍ଯତେ
ଧର୍ମକୁ ଜାଣୁଥିବା ବିଭୀଷଣ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟ ପାଇବ; ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଗରୁଡାଧିଷ୍ଠିତାଵେତାଵୁଭୌ ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୋହଂ ଵଧିଷ୍ଯେତେ ସଗଣଂ ରାଵଣଂ ରଣେ
ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋହ ଛାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ମାରିଦେବେ।
ତମେଵଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ତୁ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ତୁ ରାକ୍ଷସମ୍। ସୁଷେଣଂ ଶ୍ଵଶୁରଂ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତମୁଵାଚ ହ
ଏଭଳି ଭଳି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ସୁଷେଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ପାଖରେ ଥିଲେ, କହିଲେ:
ସହ ଶୂରୈର୍ହରିଗଣୈର୍ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞାଵରିଂଦମୌ। ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାତରୌ ଗୃହ୍ଯ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଜେଉଁ ଶୂର ବନରମାନେ ପୁନି ସ୍ଥିର ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସହିତ ତୁମେ ଯାଅ, ଏବଂ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନେଇ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଆଣ।
ଅହଂ ତୁ ରାଵଣଂ ହତ୍ଵା ସପୁତ୍ରଂ ସହବାନ୍ଧଵମ୍। ମୈଥିଲୀମାନଯିଷ୍ଯାମି ଶକ୍ରୋ ନଷ୍ଟାମିଵ ଶ୍ରିଯମ୍
ମୁଁ ତ ରାବଣ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପରିବାରକୁ ମାରି, ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣିଦେବି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ହରାଇଥିବା ମହିମାକୁ ପୁନି ପାଇଥିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସୁଷେଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଦେଵାସୁରଂ ମହାଯୁଦ୍ଧମନୁଭୂତଂ ପୁରାତନମ୍
ବାନରରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସୁଷେଣ କହିଲେ, "ପୁରୁଣା ଦିନରେ ମୁଁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିଥିଲି।"
ତଦା ସ୍ମ ଦାନଵା ଦେଵାନ୍ ଶରସଂସ୍ପର୍ଶକୋଵିଦାନ୍। ନିଜଘ୍ନୁଃ ଶସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷଶ୍ଛାଦଯନ୍ତୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେତିବେଳେ ଦାନବମାନେ ବାରମ୍ବାର ଶସ୍ତ୍ର ଓ ବାଣ ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆବୃତ କରି, ପୁନିପୁନି ପ୍ରହାର କରିଥିଲେ।