କିଂ ମଯାପକୃତଂ ତସ୍ଯ ମହର୍ଷେର୍ଭାଵିତାତ୍ମନଃ। ଯନ୍ମାମନାଗସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭକ୍ତାଂ ତ୍ଯଜତି ଧାର୍ମିକଃ
'ମୁଁ ସେ ମହାର୍ଷି, ଭଲ ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି? ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଧର୍ମିକ ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଦେଖି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି?'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ତୁ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଜଗାମ ଵେଗେନ ତଦା ଵସିଷ୍ଠଂ ପରମୌଜସମ୍
ଏପରି ଭାବି, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲା।'
ନିର୍ଧୂଯ ତାଂସ୍ତଦା ଭୃତ୍ଯାନ୍ ଶତଶଃ ଶତ୍ରୁସୂଦନ। ଜଗାମାନିଲଵେଗେନ ପାଦମୂଲଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେତେବେଳେ ଶତଶଃ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଉଠାଇ ଦେଇ, ବାୟୁ ବେଗରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ତଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲା।'
ଶବଲା ସା ରୁଦନ୍ତୀ ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତୀ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ରୁଦନ୍ତୀ ମେଘନିଃସ୍ଵନା
ଶାବଳା ଗାଈଟି କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଦଣ୍ଡାଇ, ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି କାନ୍ଦି କହିଲା।'
ଭଗଵନ୍ କିଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ତ୍ଵଯାହଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତ। ଯସ୍ମାଦ୍ ରାଜଭଟା ମାଂ ହି ନଯନ୍ତେ ତ୍ଵତ୍ସକାଶତଃ
'ଭଗବନ୍, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ଯେଉଁଥିରୁ ରାଜାଙ୍କ ସେନା ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି?'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଶୋକସଂତପ୍ତହୃଦଯାଂ ସ୍ଵସାରମିଵ ଦୁଃଖିତାମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ହୃଦୟ ଥିବା ଜଣେ ଦୁଃଖିତ ଭଉଣୀକୁ କହାଯାଏ।
ନ ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯଜାମି ଶବଲେ ନାପି ମେଽପକୃତଂ ତ୍ଵଯା। ଏଷ ତ୍ଵାଂ ନଯତେ ରାଜା ବଲାନ୍ମତ୍ତୋ ମହାବଲଃ
ଶବଳେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନି, ତୁମେ ମୋତେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଶକ୍ତିବଳରେ ମୋ ଠାରୁ ତୁମକୁ ନେଉଛି।
ନହି ତୁଲ୍ଯଂ ବଲଂ ମହ୍ଯଂ ରାଜା ତ୍ଵଦ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ। ବଲୀ ରାଜା କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ପତିରେଵ ଚ
ମୋର ଶକ୍ତି ଏହି ରାଜାଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ, ବିଶେଷ କରି ଆଜି; ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ମାଳିକ।
ଇଯମକ୍ଷୌହିଣୀ ପୂର୍ଣା ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲା। ହସ୍ତିଧ୍ଵଜସମାକୀର୍ଣା ତେନାସୌ ବଲଵତ୍ତରଃ
ଏହି ସେନା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଯାଇଛି, ଧ୍ୱଜରେ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଇଛି।
ଏଵମୁକ୍ତା ଵସିଷ୍ଠେନ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିନୀତଵତ୍। ଵଚନଂ ଵଚନଜ୍ଞା ସା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମତୁଲପ୍ରଭମ୍
ଏପରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଜଣେ ଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ, ଶବଳ କଥା କହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନ ବଲଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ବଲଵତ୍ତରାଃ। ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରହ୍ମବଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ କ୍ଷାତ୍ରାଚ୍ଚ ବଲଵତ୍ତରମ୍
କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଧିକ ନୁହେଁ ବୋଲି କହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମନ, ବ୍ରହ୍ମବଳ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଶକ୍ତିଠାରୁ ଅଧିକ।
ଅପ୍ରମେଯଂ ବଲଂ ତୁଭ୍ଯଂ ନ ତ୍ଵଯା ବଲଵତ୍ତରଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ତେଜସ୍ତଵ ଦୁରାସଦମ୍
ତୁମର ଶକ୍ତି ଅପରିମାପ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାବଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ; ତୁମର ତେଜ ଅପରିଜିତ।
ନିଯୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ମାଂ ମହାତେଜସ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମବଲସମ୍ଭୃତାମ୍। ତସ୍ଯ ଦର୍ପଂ ବଲଂ ଯତ୍ନଂ ନାଶଯାମି ଦୁରାତ୍ମନଃ
ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ବ୍ରହ୍ମବଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅ; ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟର ଅହଂକାର, ଶକ୍ତି ଓ ଚେଷ୍ଟାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ତଯା ରାମ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ମହାଯଶାଃ। ସୃଜସ୍ଵେତି ତଦୋଵାଚ ବଲଂ ପରବଲାର୍ଦନମ୍
ଏପରି ଶବଳଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହେ ରାମ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, 'ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କର, ଶତ୍ରୁବଳକୁ ନଷ୍ଟ କର।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁରଭିଃ ସାସୃଜତ୍ ତଦା। ତସ୍ଯା ହୁଂଭାରଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟାଃ ପହ୍ଲଵାଃ ଶତଶୋ ନୃପ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁରଭି ତାଙ୍କ ହୁଁକାରରେ ଶତ-ଶତ ପହ୍ଲବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ହେ ରାଜା।
ନାଶଯନ୍ତି ବଲଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। ସ ରାଜା ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ କ୍ରୋଧଵିସ୍ଫାରିତେକ୍ଷଣଃ
ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ତାଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ; ରାଜା ଅତି କ୍ରୋଧିତ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା।
ପହ୍ଲଵାନ୍ ନାଶଯାମାସ ଶସ୍ତ୍ରୈରୁଚ୍ଚାଵଚୈରପି। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାର୍ଦିତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପହ୍ଲଵାନ୍ ଶତଶସ୍ତଦା
ସେ ରାଜା ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ବଡ଼ ଓ ଛୋଟ ଉପକରଣରେ, ପହ୍ଲବମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପହ୍ଲବମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ତାପରେ—
ଭୂଯ ଏଵାସୃଜଦ୍ ଘୋରାନ୍ ଶକାନ୍ ଯଵନମିଶ୍ରିତାନ୍। ତୈରାସୀତ୍ ସଂଵୃତା ଭୂମିଃ ଶକୈର୍ଯଵନମିଶ୍ରିତୈଃ
ପୁଣି ସେ ଭୟଙ୍କର ଶକ ଓ ଯବନମିଶ୍ର ଜନମ କରାଇଲେ; ଏହି ଶକ ଓ ଯବନମିଶ୍ର ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଆବୃତ ହେଇଗଲା।
ପ୍ରଭାଵଦ୍ଭିର୍ମହାଵୀର୍ଯୈର୍ହେମକିଂଜଲ୍କସଂନିଭୈଃ। ତୀକ୍ଷ୍ଣାସିପଟ୍ଟିଶଧରୈର୍ହେମଵର୍ଣାମ୍ବରାଵୃତୈଃ
ସେମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମହାବଳୀ, ସୁନା ରେଶମ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଓ ବଣ୍ଡା ଧରିଥିଲେ, ସୁନା ରଙ୍ଗର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ନିର୍ଦଗ୍ଧଂ ତଦ୍ବଲଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତୈରିଵ ପାଵକୈଃ। ତତୋଽସ୍ତ୍ରାଣି ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମୁମୋଚ ହ। ତୈସ୍ତେ ଯଵନକାମ୍ବୋଜା ବର୍ବରାଶ୍ଚାକୁଲୀକୃତାଃ
ସମସ୍ତ ସେନା ଦହିଯାଇଲା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି; ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ତାହାରେ ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ ଓ ବର୍ବରମାନେ ଅସ୍ତିର ହେଇଗଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତସ୍ତାନାକୁଲାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାସ୍ତ୍ରମୋହିତାନ୍। ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚୋଦଯାମାସ କାମଧୁକ୍ ସୃଜ ଯୋଗତଃ
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇଥିବା ଏହି ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖି, ବସିଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛାପୂରଣା ଗାଉଁକୁ ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ତସ୍ଯା ହୁଂକାରତୋ ଜାତାଃ କାମ୍ବୋଜା ରଵିସଂନିଭାଃ। ଊଧସଶ୍ଚାଥ ସମ୍ଭୂତା ବର୍ବରାଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ
ତାଙ୍କର ହୁଁକାରରୁ କାମ୍ବୋଜମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ମାଠୁରୁ ବର୍ବରମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଯୋନିଦେଶାଚ୍ଚ ଯଵନାଃ ଶକୃଦ୍ଦେଶାଚ୍ଛକାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ରୋମକୂପେଷୁ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ହାରୀତାଃ ସକିରାତକାଃ
ଯୋନି ଦେଶରୁ ଯବନମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ମଳ ଦେଶରୁ ଶକମାନେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ; ଚୁଲିର ତଳେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ, ହାରୀତ ଓ କିରାତମାନେ ବସିଥିଲେ।
ତୈସ୍ତନ୍ନିଷୂଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍। ସପଦାତିଗଜଂ ସାଶ୍ଵଂ ସରଥଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ସେମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ସହିତ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଷୂଦିତଂ ସୈନ୍ଯଂ ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାନାଂ ତୁ ଶତଂ ନାନାଵିଧାଯୁଧମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠ ନଷ୍ଟ କରିଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶତଜଣ ପୁଅ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଆଗେ ବଢିଲେ।
ଅଭ୍ଯଧାଵତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଜପତାଂ ଵରମ୍। ହୁଂକାରେଣୈଵ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ନିର୍ଦଦାହ ମହାନୃଷିଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବଶିଷ୍ଠ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆଗେ ଆସିଲେ; ଏକ ହୁଁକାରରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଳାଇଦେଲେ।
ତେ ସାଶ୍ଵରଥପାଦାତା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା। ଭସ୍ମୀକୃତା ମୁହୂର୍ତେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାସ୍ତଥା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଘୋଡା, ରଥ ଓ ପଦାତୀ ସହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନାଶିତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବଲଂ ଚ ସୁମହାଯଶାଃ। ସଵ୍ରୀଡଂ ଚିନ୍ତଯାଵିଷ୍ଟୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭଵତ୍ ତଦା
ସମସ୍ତ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଭୀର ଲଜ୍ଜା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ।
ସମୁଦ୍ର ଇଵ ନିର୍ଵେଗୋ ଭଗ୍ନଦ୍ରଂଷ୍ଟ୍ର ଇଵୋରଗଃ। ଉପରକ୍ତ ଇଵାଦିତ୍ଯଃ ସଦ୍ଯୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭତାଂ ଗତଃ
ସମୁଦ୍ର ତାରଙ୍ଗ ହାରାଇଥିବା ପରି, ନଗର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି, ଆଦିତ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି, ସେ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ।