ରାଘଵସ୍ଯ ଵିଲାପଂ ଚ ଗୃଧ୍ରରାଜନିବର୍ହଣମ୍ । କବନ୍ଧଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ପମ୍ପାଯାଶ୍ଚାପି ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ରାଘବଙ୍କର ବିଲାପ, ଗୃଧ୍ରରାଜଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, କବନ୍ଧ ସହ ମିଳିବା ଓ ପମ୍ପା ଝିଲିକୁ ଦେଖିବା।
ଶବରୀଦର୍ଶନଂ ଚୈଵ ଫଲମୂଲାଶନଂ ତଥା । ପ୍ରଲାପଂ ଚୈଵ ପମ୍ପାଯାଂ ହନୂମଦ୍ଦର୍ଶନଂ ତଥା ॥୧-୩-
ଶବରୀ ସହ ମିଳିବା, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବା, ପମ୍ପାରେ ବିଲାପ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ଋଷ୍ଯମୂକସ୍ଯ ଗମନଂ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗମମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯଯୋତ୍ପାଦନଂ ସଖ୍ଯଂ ଵାଲିସୁଗ୍ରୀଵଵିଗ୍ରହମ୍ ॥୧-୩-
ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼କୁ ଯିବା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିଳିବା, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମିତ୍ରତା ହୁଏବା, ବାଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।
ଵାଲିପ୍ରମଥନଂ ଚୈଵ ସୁଗ୍ରୀଵପ୍ରତିପାଦନମ୍ ତାରାଵିଲାପଂ ସମଯଂ ଵର୍ଷରାତ୍ରନିଵାସନମ୍ ॥୧-୩-
ବାଲିଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିବା, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା, ତାରାଙ୍କର ବିଲାପ, ସମ୍ମତି ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ରହିବା।
କୋପଂ ରାଘଵସିଂହସ୍ଯ ବଲାନାମୁପସଂଗ୍ରହମ୍ ଦିଶଃ ପ୍ରସ୍ଥାପନଂ ଚୈଵ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚ ନିଵେଦନମ୍ ॥୧-୩-
ସିଂହ ସଦୃଶ ରାଘବଙ୍କର କ୍ରୋଧ, ସେନାଗୁଡିକୁ ଏକତ୍ର କରିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଠାଇବା ଓ ପୃଥିବୀକୁ ସୂଚନା ଦେବା।
ଅଙ୍ଗୁଲୀଯକଦାନଂ ଚ ଋକ୍ଷସ୍ଯ ବିଲଦର୍ଶନମ୍ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନଂ ଚୈଵ ସଂପାତେଶ୍ଚାପି ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ଅଂଗୁଠି ଦେଇବା, ଭଲୁଆର ଗୁହାକୁ ଦେଖିବା, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଓ ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ପର୍ଵତାରୋହଣଂ ଚୈଵ ସାଗରସ୍ଯାପି ଲଙ୍ଘନମ୍ ସମୁଦ୍ରଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ମୈନାକସ୍ଯ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବା, ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା, ସାଗରର କଥା ଶୁଣିବା ଓ ମୈନାକ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିବା।
ରାକ୍ଷସୀତର୍ଜନଂ ଚୈଵ ଚ୍ଛାଯାଗ୍ରାହସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ ସିଂହିକାଯାଶ୍ଚ ନିଧନଂ ଲଙ୍କାମଲଯଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇବା, ଛାୟା ଧରିବା ଦେଖିବା, ସିଂହିକାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଓ ଲଙ୍କା ଓ ମଲୟ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିବା।
ରାତ୍ରୌ ଲଙ୍କାପ୍ରଵେଶଂ ଚ ଏକସ୍ଯାପି ଵିଚିନ୍ତନମ୍ ଆପାନଭୂମିଗମନମଵରୋଧସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ରାତିରେ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ଏକା ଭାବନା କରିବା, ପାନ ଭୂମିକୁ ଯିବା ଓ ରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଦେଖିବା।
ଦର୍ଶନଂ ରାଵଣସ୍ଯାପି ପୁଷ୍ପକସ୍ଯ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ଅଶୋକଵନିକାଯାନଂ ସୀତାଯାଶ୍ଚାପି ଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ଦେଖିବା, ଅଶୋକ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ଅଭିଜ୍ଞାନପ୍ରଦାନଂ ଚ ସୀତାଯାଶ୍ଚାପି ଭାଷଣମ୍ ରାକ୍ଷସୀତର୍ଜନଂ ଚୈଵ ତ୍ରିଜଟାସ୍ଵପ୍ନଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩-
ପରିଚୟ ଚିହ୍ନ ଦେଇବା, ସୀତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା, ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇବା ଓ ତ୍ରିଜଟାଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା।
ମଣିପ୍ରଦାନଂ ସୀତାଯା ଵୃକ୍ଷଭଙ୍ଗଂ ତଥୈଵ ଚ ରାକ୍ଷସୀଵିଦ୍ରଵଂ ଚୈଵ କିଂକରାଣାଂ ନିବର୍ହଣମ୍ ॥୧-୩-
ସୀତାଙ୍କୁ ମଣି ଦେଇବା, ଗଛ ଭଙ୍ଗ କରିବା, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଭାଗିବା ଓ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା।
ଗ୍ରହଣଂ ଵାଯୁସୂନୋଶ୍ଚ ଲଙ୍କାଦାହାଭିଗର୍ଜନମ୍ ପ୍ରତିପ୍ଲଵନମେଵାଥ ମଧୂନାଂ ହରଣଂ ତଥା ॥୧-୩-
ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଧରିବା, ଲଙ୍କାକୁ ଆଗ୍ନି ଲଗାଇ ଦେଇ ଗର୍ଜନ କରିବା, ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଯାତ୍ରା ଓ ମଧ ନେଇବା।
ରାଘଵାଶ୍ଵାସନଂ ଚୈଵ ମଣିନିର୍ଯାତନଂ ତଥା ସଂଗମଂ ଚ ସମୁଦ୍ରେଣ ନଲସେତୋଶ୍ଚ ବନ୍ଧନମ୍ ॥୧-୩-
ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବା, ମଣି ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବା, ସାଗର ସହ ମିଳିବା ଓ ନଳ ସେତୁ ତିଆରି କରିବା।
ପ୍ରତାରଂ ଚ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ରାତ୍ରୌ ଲଙ୍କାଵରୋଧନମ୍ ଵିଭୀଷଣେନ ସଂସର୍ଗଂ ଵଧୋପାଯନିଵେଦନମ୍ ॥୧-୩-
ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରିବା, ରାତିରେ ଲଙ୍କାକୁ ଘେରିବା, ବିଭୀଷଣ ସହ ମିଳିବା ଓ ବଧ ପାଇଁ ଉପାୟ ଦେବା।
କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯ ନିଧନଂ ମେଘନାଦନିବର୍ହଣମ୍ ରାଵଣସ୍ଯ ଵିନାଶଂ ଚ ସୀତାଵାପ୍ତିମରେଃ ପୁରେ ॥୧-୩-
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା, ମେଘନାଦଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିବା, ରାବଣଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଓ ସମୁଦ୍ର ସହରେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇବା।
ବିଭୀଷଣାଭିଷେକଂ ଚ ପୁଷ୍ପକସ୍ଯ ଚ ଦର୍ଶନମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଶ୍ଚ ଗମନଂ ଭରଦ୍ଵାଜସମାଗମମ୍ ॥୧-୩-
ବିଭୀଷଣଙ୍କର ଅଭିଷେକ, ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ଦେଖିବା, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା ଓ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହ ମିଳିବା।
ପ୍ରେଷଣଂ ଵାଯୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭରତେନ ସମାଗମମ୍ ରାମାଭିଷେକାଭ୍ଯୁଦଯଂ ସର୍ଵସୈନ୍ଯଵିସର୍ଜନମ୍ ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରରଞ୍ଜନଂ ଚୈଵ ଵୈଦେହ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜନମ୍ ॥୧-୩-
ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପଠାଇବା, ଭରତଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ଶୁଭ ଅବସର, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଇବା, ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଆଣିବା ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପଠାଇବା—
ଅନାଗତଂ ଚ ଯତ୍ କିଂଚିଦ୍ ରାମସ୍ଯ ଵସୁଧାତଲେ ତଚ୍ଚକାରୋତ୍ତରେ କାଵ୍ଯେ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଭଗଵାନୃଷିଃ ॥୧-୩-
ରାମଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏଯାଁ ଭୂମିରେ ଯାହା କି ଆସିବାକୁ ବାକି ଥିଲା, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଭଗବତ୍ ମୁନି ଵାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ କବିତାର ଉତ୍ତର ଅଂଶରେ ଲେଖିଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଏହି ଅଂଶ।
ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଭଗଵାନୃଷିଃ । ଚକାର ଚରିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵିଚିତ୍ରପଦମର୍ଥଵତ୍ ॥୧-୪-
ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ, ଭଗବତ୍ ମୁନି ଵାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ କଥାକୁ ଅତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ଅନୁଭୂତିମୟ ଶବ୍ଦରେ ରଚନା କଲେ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଶ୍ଲୋକାନାମୁକ୍ତଵାନୃଷିଃ । ତଥା ସର୍ଗଶତାନ୍ ପଞ୍ଚ ଷଟ୍କାଣ୍ଡାନି ତଥୋତ୍ତରମ୍ ॥୧-୪-
ଏହି ମୁନି ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ସର୍ଗ, ଛଉ କାଣ୍ଡ ଏବଂ ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ତନ୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସଭଵିଷ୍ଯଂ ସହୋତ୍ତରମ୍ । ଚିନ୍ତଯାମାସ କୋ ନ୍ଵେତତ୍ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀଯାଦିତି ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୪-
ଏହି ବିଶାଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଭବିଷ୍ୟତ ଅଂଶ ଯୋଡି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି କବିତା କିଏ ପଢିବେ?'
କୁଶୀଲଵୌ ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ ରାଜପୁତ୍ରୌ ଯଶସ୍ଵିନୌ । ଭ୍ରାତରୌ ସ୍ଵରସଂପନ୍ନୌ ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମଵାସିନୌ ॥୧-୪-
ତାହାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଦେଖିଲେ—ଧର୍ମଜ୍ଞ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଥିବା ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର କୁଶ ଓ ଲବ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଛନ୍ତି।
ସ ତୁ ମେଧାଵିନୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵେଦେଷୁ ପରିନିଷ୍ଠିତୌ । ଵେଦୋପବୃଂହ୍ମଣାର୍ଥାଯ ତାଵଗ୍ରାହଯତ ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୪-
ମୁନି ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବେଦରେ ପ୍ରବୀଣ; ବେଦର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସେମାନେ ଏହି କବିତା ଶିଖାଇଲେ।
କାଵ୍ଯଂ ରାମାଯଣଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ସୀତାଯାଶ୍ଚରିତଂ ମହତ୍ । ପୌଲସ୍ତ୍ଯଵଧମିତ୍ଯେଵଂ ଚକାର ଚରିତଵ୍ରତଃ ॥୧-୪-
ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ମୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ, ମହାନ ସୀତାଙ୍କ ଜୀବନ କଥା ଓ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିନାଶ ରଚନା କଲେ।
ପାଠ୍ଯେ ଗେଯେ ଚ ମଧୁରଂ ପ୍ରମାଣୈସ୍ତ୍ରିଭିରନ୍ଵିତମ୍ । ଜାତିଭିଃ ସପ୍ତଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତମ୍ ॥୧-୪-
ଏହି କବିତା ପଠିବା ଓ ଗାଇବାରେ ମଧୁର, ତିନି ପ୍ରମାଣ, ସାତ ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ଓ ତାନ୍ତ୍ରୀ ଲୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।
ରସୈଃ ଶୃଙ୍ଗାରକରୁଣହାସ୍ଯରୌଦ୍ରଭଯାନକୈଃ । ଵୀରାଦିଭୀ ରସୈର୍ଯୁକ୍ତଂ କାଵ୍ଯମେତଦଗାଯତାମ୍ ॥୧-୪-
ଏହି କବିତା ରାଗ, କରୁଣା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ବୀରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେମାନେ ଏହାକୁ ଗାଇଲେ।
ତୌ ତୁ ଗାନ୍ଧର୍ଵତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୌ ସ୍ଥାନମୂର୍ଚ୍ଛନକୋଵିଦୌ । ଭ୍ରାତରୌ ସ୍ଵରସମ୍ପନ୍ନୌ ଗନ୍ଧର୍ଵାଵିଵ ରୂପିଣୌ ॥୧-୪-
ଦୁଇ ଭାଇ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବୀଣ, ସ୍ଥାନ ଓ ମୂର୍ଚ୍ଛନାରେ ଦକ୍ଷ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ରୂପଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନୌ ମଧୁରସ୍ଵରଭାଷିଣୌ । ବିମ୍ବାଦିଵୋତ୍ଥିତୌ ବିମ୍ବୌ ରାମଦେହାତ୍ ତଥାପରୌ ॥୧-୪-
ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ମଧୁର ସ୍ୱରରେ କଥା କରୁଥିବା, ଦୁଇ ଜଣ ରାମଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିମା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।