ରାମଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଂ ଶରଣ୍ଯଂ ରଣତୋଷିଣମ୍। ଶୁଶୋଚ ଭ୍ରାତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଧରଣୀତଲେ
କମଳପତ୍ର ନୟନ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ।
ହରଯଶ୍ଚାପି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂତାପଂ ପରମଂ ଗତାଃ। ଶୋକାର୍ତାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଘୋରମଶ୍ରୁପୂରିତଲୋଚନାଃ
ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଶୋକରେ ଭରିଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ କନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ବଦ୍ଧୌ ତୁ ତୌ ଵୀରଶଯେ ଶଯାନୌ ତେ ଵାନରାଃ ସମ୍ପରିଵାର୍ଯ ତସ୍ଥୁଃ। ସମାଗତା ଵାଯୁସୁତପ୍ରମୁଖ୍ଯା ଵିଷାଦମାର୍ତାଃ ପରମଂ ଚ ଜଗ୍ମୁଃ
ଶୂରବୀରଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ବନ୍ଧାଯାଇ ଶୋଇଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ, ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବାନର ଘେରି ରହିଥିଲେ; ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିଲେ।
thumb|ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛଉଠିଏ ଚାଳିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ଦ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀଂ ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷମାଣା ଵନୌକସଃ। ଦଦୃଶୁଃ ସଂତତୌ ବାଣୈର୍ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଆକାଶ ଓ ଭୂମିକୁ ଦେଖି, ବାଣରେ ଢାକା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଵୃଷ୍ଟ୍ଵେଵୋପରତେ ଦେଵେ କୃତକର୍ମଣି ରାକ୍ଷସେ। ଆଜଗାମାଥ ତଂ ଦେଶଂ ସସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ ଏବଂ ରାକ୍ଷସଙ୍କ କାମ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ବିଭୀଷଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ନୀଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦୋ ମୈନ୍ଦଃ ସୁଷେଣଃ କୁମୁଦୋଽଙ୍ଗଦଃ। ତୂର୍ଣଂ ହନୁମତା ସାର୍ଧମନ୍ଵଶୋଚନ୍ତ ରାଘଵୌ
ନୀଳ, ଦ୍ୱିବିଦ, ମୈନ୍ଦ, ସୁଷେଣ, କୁମୁଦ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନ ସହ ତୁରନ୍ତ ଆସି, ରାଘବ ଭାଇମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଲେ।
ଅଚେଷ୍ଟୌ ମନ୍ଦନିଃଶ୍ଵାସୌ ଶୋଣିତେନ ପରିପ୍ଲୁତୌ। ଶରଜାଲାଚିତୌ ସ୍ତବ୍ଧୌ ଶଯାନୌ ଶରତଲ୍ପଗୌ
ସେମାନେ ଅଚଳ, ମନ୍ଦ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ବାଣର ଝାଲିରେ ଢାକା, ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ ଯଥା ସର୍ପୌ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୌ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମୌ। ରୁଧିରସ୍ରାଵଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ ତପନୀଯାଵିଵ ଧ୍ଵଜୌ
ସେମାନେ ସାପ ଭଳି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଅଚଳ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ରକ୍ତରେ ଲପେଟା, ସୁନାର ପତାକା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତୌ ଵୀରଶଯନେ ଵୀରୌ ଶଯାନୌ ମନ୍ଦଚେଷ୍ଟିତୌ। ଯୂଥପୈଃ ସ୍ଵୈଃ ପରିଵୃତୌ ବାଷ୍ପଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନୈଃ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଶୂରବୀର ଶଯ୍ୟାରେ ଅତି କମ୍ ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନେତାମାନେ ଲୁହାଭରା ଆଖିରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ରାଘଵୌ ପତିତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶରଜାଲସମନ୍ଵିତୌ। ବଭୂଵୁର୍ଵ୍ଯଥିତାଃ ସର୍ଵେ ଵାନରାଃ ସଵିଭୀଷଣାଃ
ରାଘବ ଭାଇମାନେ ବହୁ ବାଣରେ ଢାକା ଏବଂ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଓ ବିଭୀଷଣ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତୋ ଦିଶଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଵାନରାଃ। ନ ଚୈନଂ ମାଯଯା ଛନ୍ନଂ ଦଦୃଶୂ ରାଵଣିଂ ରଣେ
ସମସ୍ତ ବାନର ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ରାବଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଂ ତୁ ମାଯାପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଂ ମାଯଯୈଵ ଵିଭୀଷଣଃ। ଵୀକ୍ଷମାଣୋ ଦଦର୍ଶାଗ୍ରେ ଭ୍ରାତୁଃ ପୁତ୍ରମଵସ୍ଥିତମ୍। ତମପ୍ରତିମକର୍ମାଣମପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମାହଵେ
କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ ମାୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପୁଅକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥି ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମିଳନ ନାହିଁ।
ଦଦର୍ଶାନ୍ତର୍ହିତଂ ଵୀରଂ ଵରଦାନାଦ୍ ଵିଭୀଷଣଃ। ତେଜସା ଯଶସା ଚୈଵ ଵିକ୍ରମେଣ ଚ ସଂଯୁତଃ
ବିଭୀଷଣ ଦେଖିଲେ, ବରଦାନର ଫଳରେ ତେଜ, କୀର୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଯୁକ୍ତ, ଲୁଚିଥିବା ଏହି ଶୂରକୁ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତ୍ଵାତ୍ମନଃ କର୍ମ ତୌ ଶଯାନୌ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତୋ ହର୍ଷଯନ୍ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଏବଂ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଖୁସି କରି କହିଲେ।
ଦୂଷଣସ୍ଯ ଚ ହନ୍ତାରୌ ଖରସ୍ଯ ଚ ମହାବଲୌ। ସାଦିତୌ ମାମକୈର୍ବାଣୈର୍ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଦୂଷଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖରଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇମାନେ, ମୋର ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛନ୍ତି।
ନେମୌ ମୋକ୍ଷଯିତୁଂ ଶକ୍ଯାଵେତସ୍ମାଦିଷୁବନ୍ଧନାତ୍। ସର୍ଵୈରପି ସମାଗମ୍ଯ ସର୍ଷିସଙ୍ଘୈଃ ସୁରାସୁରୈଃ
ଏହି ତୀରର ବନ୍ଧନରୁ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା କାହା ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ହେଇଯାଆନ୍ତୁ।
ଯତ୍କୃତେ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଶୋକାର୍ତସ୍ଯ ପିତୁର୍ମମ। ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯନଂ ଗାତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଯାମା ଯାତି ଶର୍ଵରୀ
ଯାହା ପାଇଁ ମୋର ବାପା ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଆ, ଶରୀର ଶୟନରେ ନ ଲାଗି ରାତିଟିଏ କେମିତି କଟାଉଛନ୍ତି।
କୃତ୍ସ୍ନେଯଂ ଯତ୍କୃତେ ଲଙ୍କା ନଦୀ ଵର୍ଷାସ୍ଵିଵାକୁଲା। ସୋଽଯଂ ମୂଲହରୋଽନର୍ଥଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଶମିତୋ ମଯା
ଯାହା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲଙ୍କା ବର୍ଷାକାଳୀନ ନଦୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖର ମୂଳକାରଣକୁ ମୁଁ ଶେଷ କରିଦେଇଛି।
ରାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଵନୌକସାମ୍। ଵିକ୍ରମା ନିଷ୍ଫଲାଃ ସର୍ଵେ ଯଥା ଶରଦି ତୋଯଦାଃ
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ବନବାସୀଙ୍କର ସାହସ ଏବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ମେଘ ଜଳ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ପରିପଶ୍ଯତଃ। ଯୂଥପାନପି ତାନ୍ ସର୍ଵାଂସ୍ତାଡଯତ୍ ସ ଚ ରାଵଣିଃ
ଏଭଳି କହି, ରାବଣପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ବାନର ସେନାପତିମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ନୀଲଂ ନଵଭିରାହତ୍ଯ ମୈନ୍ଦଂ ସଦ୍ଵିଵିଦଂ ତଥା। ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରିଭିରମିତ୍ରଘ୍ନସ୍ତତାପ ପରମେଷୁଭିଃ
ସେ ନୀଳଙ୍କୁ ନଉଟି ତୀର ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ, ମଇନ୍ଦ ଓ ବିବିଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ତୀର ଦେଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ।
ଜାମ୍ବଵନ୍ତଂ ମହେଷ୍ଵାସୋ ଵିଦ୍ଧ୍ଵା ବାଣେନ ଵକ୍ଷସି। ହନୂମତୋ ଵେଗଵତୋ ଵିସସର୍ଜ ଶରାନ୍ ଦଶ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଏକ ତୀର ଦେଇ ଘାୟଲ କଲେ, ତେବେ ତିନି ତୀବ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦଶଟି ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଗଵାକ୍ଷଂ ଶରଭଂ ଚୈଵ ତାଵପ୍ଯମିତଵିକ୍ରମୌ। ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ମହାଵେଗୋ ଵିଵ୍ଯାଧ ଯୁଧି ରାଵଣିଃ
ଅପାର ସାହସ ଥିବା ଗଭାକ୍ଷ ଓ ଶରଭଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇଟି ଦୁଇଟି ତୀର ଦେଇ ରାବଣପୁତ୍ର ଆଘାତ କଲେ।
ଗୋଲାଙ୍ଗୂଲେଶ୍ଵରଂ ଚୈଵ ଵାଲିପୁତ୍ରମଥାଙ୍ଗଦମ୍। ଵିଵ୍ଯାଧ ବହୁଭିର୍ବାଣୈସ୍ତ୍ଵରମାଣୋଽଥ ରାଵଣିଃ
ବନରାଜ ଗୋଲାଙ୍ଗୂଳ ଓ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରାବଣପୁତ୍ର ଅନେକ ତୀର ଦେଇ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତାନ୍ ଵାନରଵରାନ୍ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ। ନନାଦ ବଲଵାଂସ୍ତତ୍ର ମହାସତ୍ତ୍ଵଃ ସ ରାଵଣିଃ
ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ତୀର ଦେଇ ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ଆଘାତ ପାଇଲେ, ତେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ସେଠାରେ ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତାନର୍ଦଯିତ୍ଵା ବାଣୌଘୈସ୍ତ୍ରସଯିତ୍ଵା ଚ ଵାନରାନ୍। ପ୍ରଜହାସ ମହାବାହୁର୍ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତୀରର ବର୍ଷା ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ, ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ତେବେ ସେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ହସି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଶରବନ୍ଧେନ ଘୋରେଣ ମଯା ବଦ୍ଧୌ ଚମୂମୁଖେ। ସହିତୌ ଭ୍ରାତରାଵେତୌ ନିଶାମଯତ ରାକ୍ଷସାଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ତୀର ବନ୍ଧନରେ ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ବନ୍ଧିଛି; ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏମାନେକୁ ଦେଖ।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ରାକ୍ଷସାଃ କୂଟଯୋଧିନଃ। ପରଂ ଵିସ୍ମଯମାପନ୍ନାଃ କର୍ମଣା ତେନ ହର୍ଷିତାଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଚତୁର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଓ ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ଵିନେଦୁଶ୍ଚ ମହାନାଦାନ୍ ସର୍ଵେ ତେ ଜଲଦୋପମାଃ। ହତୋ ରାମ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାଵଣିଂ ସମପୂଜଯନ୍
ସମସ୍ତେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ବଡ଼ ଧ୍ୱନି କରି, 'ରାମ ମୃତ' ବୋଲି ଭାବି, ରାବଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।