ବଦ୍ଧୌ ତୁ ଶରବନ୍ଧେନ ତାଵୁଭୌ ରଣମୂର୍ଧନି। ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ନ ଶେକତୁରଵେକ୍ଷିତୁମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ସାପ ବାଣରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଦୁଇଜଣ ଏତେ ଅସହାୟ ହେଲେ ଯେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏକାଉଁଠିକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋ ଵିଭିନ୍ନସର୍ଵାଙ୍ଗୌ ଶରଶଲ୍ଯାଚିତୌ କୃତୌ। ଧ୍ଵଜାଵିଵ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରଜ୍ଜୁମୁକ୍ତୌ ପ୍ରକମ୍ପିତୌ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭିଦ୍ରାହିତ ଏବଂ ବାଣରେ ଢାକା ହୋଇ, ସେମାନେ ମହାଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ରଜ୍ଜୁ କଟାଯାଉଥିବାବେଳେ ଯେପରି ହଲିଉଛି, ସେପରି ଉଁଜଳିଗଲେ।
ତୌ ସମ୍ପ୍ରଚଲିତୌ ଵୀରୌ ମର୍ମଭେଦେନ କର୍ଶିତୌ। ନିପେତତୁର୍ମହେଷ୍ଵାସୌ ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀପତୀ
ମର୍ମସ୍ଥଳ ଘାଉରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ଦୁଇ ଶୂର ବଡ଼ ଧନୁର୍ଧର, ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭୂମିକୁ ଢେଲିପଡ଼ିଲେ—ପୃଥିବୀର ନାଥମାନେ ମାଟିକୁ ଲୁଟିଲେ।
ତୌ ଵୀରଶଯନେ ଵୀରୌ ଶଯାନୌ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତୌ। ଶରଵେଷ୍ଟିତସର୍ଵାଙ୍ଗାଵାର୍ତୌ ପରମପୀଡିତୌ
ଶୂରମାନେ ଶୋଇଥିବା ଶୟ୍ୟାରେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ବାଣରେ ଘେରାଯାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ନହ୍ଯଵିଦ୍ଧଂ ତଯୋର୍ଗାତ୍ରେ ବଭୂଵାଙ୍ଗୁଲମନ୍ତରମ୍। ନାନିର୍ଵିଣ୍ଣଂ ନ ଚାଧ୍ଵସ୍ତମାକରାଗ୍ରାଦଜିହ୍ମଗୈଃ
ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଏକ ଆଉଁଠି ଜଗା ମଧ୍ୟ ଅଭେଦ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ; ଧନୁଷ୍ୟର ଟିପରୁ ଟିପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ବାଣରେ ଭିଦିଯାଇଥିଲା।
ତୌ ତୁ କ୍ରୂରେଣ ନିହତୌ ରକ୍ଷସା କାମରୂପିଣା। ଅସୃକ୍ ସୁସ୍ରୁଵତୁସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଜଲଂ ପ୍ରସ୍ରଵଣାଵିଵ
ସେଇ କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସ, ଯେଉଁଠି ଆକାର ବଦଳାଇପାରେ, ତାଙ୍କ ହାତରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଦୁଇଜଣ ତୀବ୍ର ରକ୍ତସ୍ରାବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଝରଣାରୁ ପାଣି ବହିଯାଏ।
ପପାତ ପ୍ରଥମଂ ରାମୋ ଵିଦ୍ଧୋ ମର୍ମସୁ ମାର୍ଗଣୈଃ। କ୍ରୋଧାଦିନ୍ଦ୍ରଜିତା ଯେନ ପୁରା ଶକ୍ରୋ ଵିନିର୍ଜିତଃ
ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ବାଣ ଲାଗି ପ୍ରଥମେ ରାମ ଭୂମିକୁ ଢେଲିପଡ଼ିଲେ—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଯିଏ ପୂର୍ବେ କ୍ରୋଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ।
ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖୈଃ ପ୍ରସନ୍ନାଗ୍ରୈ ରଜୋଗତିଭିରାଶୁଗୈଃ। ନାରାଚୈରର୍ଧନାରାଚୈର୍ଭଲ୍ଲୈରଞ୍ଜଲିକୈରପି। ଵିଵ୍ଯାଧ ଵତ୍ସଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ସିଂହଦଂଷ୍ଟ୍ରୈଃ କ୍ଷୁରୈସ୍ତଥା
ସୁନା ପଙ୍ଖି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ, ତୁରନ୍ତ ଉଡ଼ୁଥିବା ବାଣ, ଚୌଡ଼ାମୁଣ୍ଡ, ଅର୍ଧଚୌଡ଼ା, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର, ହସ୍ତାକାର, ବଛର ଦାନ୍ତ, ସିଂହ ଦାନ୍ତ ଓ କୁସୁମାରୀ ବାଣରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଭିଦିଦେଲେ।
ସ ଵୀରଶଯନେ ଶିଶ୍ଯେଽଵିଜ୍ଯମାଵିଧ୍ଯ କାର୍ମୁକମ୍। ଭିନ୍ନମୁଷ୍ଟିପରୀଣାହଂ ତ୍ରିନତଂ ରୁକ୍ମଭୂଷିତମ୍
ସେ ଶୂରବୀରଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଅନ୍ୟାଏ, ତାହାର ହାତ ଧରିବା ଅଂଶ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ତିନି ମୁଡ଼ିଆ ଏବଂ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ।
ବାଣପାତାନ୍ତରେ ରାମଂ ପତିତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍। ସ ତତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିରାଶୋ ଜୀଵିତେଽଭଵତ୍
ବାଣବୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ, ସେଇ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ, ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶା ହରାଇଦେଲେ।
ରାମଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଂ ଶରଣ୍ଯଂ ରଣତୋଷିଣମ୍। ଶୁଶୋଚ ଭ୍ରାତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଧରଣୀତଲେ
କମଳପତ୍ର ନୟନ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ।
ହରଯଶ୍ଚାପି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂତାପଂ ପରମଂ ଗତାଃ। ଶୋକାର୍ତାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଘୋରମଶ୍ରୁପୂରିତଲୋଚନାଃ
ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଶୋକରେ ଭରିଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ କନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ବଦ୍ଧୌ ତୁ ତୌ ଵୀରଶଯେ ଶଯାନୌ ତେ ଵାନରାଃ ସମ୍ପରିଵାର୍ଯ ତସ୍ଥୁଃ। ସମାଗତା ଵାଯୁସୁତପ୍ରମୁଖ୍ଯା ଵିଷାଦମାର୍ତାଃ ପରମଂ ଚ ଜଗ୍ମୁଃ
ଶୂରବୀରଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ବନ୍ଧାଯାଇ ଶୋଇଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ, ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବାନର ଘେରି ରହିଥିଲେ; ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିଲେ।
thumb|ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛଉଠିଏ ଚାଳିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ଦ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀଂ ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷମାଣା ଵନୌକସଃ। ଦଦୃଶୁଃ ସଂତତୌ ବାଣୈର୍ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଆକାଶ ଓ ଭୂମିକୁ ଦେଖି, ବାଣରେ ଢାକା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଵୃଷ୍ଟ୍ଵେଵୋପରତେ ଦେଵେ କୃତକର୍ମଣି ରାକ୍ଷସେ। ଆଜଗାମାଥ ତଂ ଦେଶଂ ସସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ ଏବଂ ରାକ୍ଷସଙ୍କ କାମ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ବିଭୀଷଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ନୀଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦୋ ମୈନ୍ଦଃ ସୁଷେଣଃ କୁମୁଦୋଽଙ୍ଗଦଃ। ତୂର୍ଣଂ ହନୁମତା ସାର୍ଧମନ୍ଵଶୋଚନ୍ତ ରାଘଵୌ
ନୀଳ, ଦ୍ୱିବିଦ, ମୈନ୍ଦ, ସୁଷେଣ, କୁମୁଦ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନ ସହ ତୁରନ୍ତ ଆସି, ରାଘବ ଭାଇମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଲେ।
ଅଚେଷ୍ଟୌ ମନ୍ଦନିଃଶ୍ଵାସୌ ଶୋଣିତେନ ପରିପ୍ଲୁତୌ। ଶରଜାଲାଚିତୌ ସ୍ତବ୍ଧୌ ଶଯାନୌ ଶରତଲ୍ପଗୌ
ସେମାନେ ଅଚଳ, ମନ୍ଦ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ବାଣର ଝାଲିରେ ଢାକା, ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ ଯଥା ସର୍ପୌ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୌ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମୌ। ରୁଧିରସ୍ରାଵଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ ତପନୀଯାଵିଵ ଧ୍ଵଜୌ
ସେମାନେ ସାପ ଭଳି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଅଚଳ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ରକ୍ତରେ ଲପେଟା, ସୁନାର ପତାକା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତୌ ଵୀରଶଯନେ ଵୀରୌ ଶଯାନୌ ମନ୍ଦଚେଷ୍ଟିତୌ। ଯୂଥପୈଃ ସ୍ଵୈଃ ପରିଵୃତୌ ବାଷ୍ପଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନୈଃ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଶୂରବୀର ଶଯ୍ୟାରେ ଅତି କମ୍ ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନେତାମାନେ ଲୁହାଭରା ଆଖିରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ରାଘଵୌ ପତିତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶରଜାଲସମନ୍ଵିତୌ। ବଭୂଵୁର୍ଵ୍ଯଥିତାଃ ସର୍ଵେ ଵାନରାଃ ସଵିଭୀଷଣାଃ
ରାଘବ ଭାଇମାନେ ବହୁ ବାଣରେ ଢାକା ଏବଂ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଓ ବିଭୀଷଣ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତୋ ଦିଶଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଵାନରାଃ। ନ ଚୈନଂ ମାଯଯା ଛନ୍ନଂ ଦଦୃଶୂ ରାଵଣିଂ ରଣେ
ସମସ୍ତ ବାନର ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ରାବଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଂ ତୁ ମାଯାପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଂ ମାଯଯୈଵ ଵିଭୀଷଣଃ। ଵୀକ୍ଷମାଣୋ ଦଦର୍ଶାଗ୍ରେ ଭ୍ରାତୁଃ ପୁତ୍ରମଵସ୍ଥିତମ୍। ତମପ୍ରତିମକର୍ମାଣମପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମାହଵେ
କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ ମାୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ପୁଅକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥି ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମିଳନ ନାହିଁ।
ଦଦର୍ଶାନ୍ତର୍ହିତଂ ଵୀରଂ ଵରଦାନାଦ୍ ଵିଭୀଷଣଃ। ତେଜସା ଯଶସା ଚୈଵ ଵିକ୍ରମେଣ ଚ ସଂଯୁତଃ
ବିଭୀଷଣ ଦେଖିଲେ, ବରଦାନର ଫଳରେ ତେଜ, କୀର୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଯୁକ୍ତ, ଲୁଚିଥିବା ଏହି ଶୂରକୁ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତ୍ଵାତ୍ମନଃ କର୍ମ ତୌ ଶଯାନୌ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତୋ ହର୍ଷଯନ୍ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଏବଂ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଖୁସି କରି କହିଲେ।
ଦୂଷଣସ୍ଯ ଚ ହନ୍ତାରୌ ଖରସ୍ଯ ଚ ମହାବଲୌ। ସାଦିତୌ ମାମକୈର୍ବାଣୈର୍ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଦୂଷଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖରଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇମାନେ, ମୋର ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛନ୍ତି।
ନେମୌ ମୋକ୍ଷଯିତୁଂ ଶକ୍ଯାଵେତସ୍ମାଦିଷୁବନ୍ଧନାତ୍। ସର୍ଵୈରପି ସମାଗମ୍ଯ ସର୍ଷିସଙ୍ଘୈଃ ସୁରାସୁରୈଃ
ଏହି ତୀରର ବନ୍ଧନରୁ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା କାହା ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ହେଇଯାଆନ୍ତୁ।
ଯତ୍କୃତେ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଶୋକାର୍ତସ୍ଯ ପିତୁର୍ମମ। ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯନଂ ଗାତ୍ରୈସ୍ତ୍ରିଯାମା ଯାତି ଶର୍ଵରୀ
ଯାହା ପାଇଁ ମୋର ବାପା ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଆ, ଶରୀର ଶୟନରେ ନ ଲାଗି ରାତିଟିଏ କେମିତି କଟାଉଛନ୍ତି।
କୃତ୍ସ୍ନେଯଂ ଯତ୍କୃତେ ଲଙ୍କା ନଦୀ ଵର୍ଷାସ୍ଵିଵାକୁଲା। ସୋଽଯଂ ମୂଲହରୋଽନର୍ଥଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଶମିତୋ ମଯା
ଯାହା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲଙ୍କା ବର୍ଷାକାଳୀନ ନଦୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖର ମୂଳକାରଣକୁ ମୁଁ ଶେଷ କରିଦେଇଛି।
ରାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଵନୌକସାମ୍। ଵିକ୍ରମା ନିଷ୍ଫଲାଃ ସର୍ଵେ ଯଥା ଶରଦି ତୋଯଦାଃ
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ବନବାସୀଙ୍କର ସାହସ ଏବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ମେଘ ଜଳ ଦେଉନାହାନ୍ତି।