ତଂ ଭୀମଵେଗା ହରଯୋ ନାରାଚୈଃ କ୍ଷତଵିକ୍ଷତାଃ। ଅନ୍ଧକାରେ ନ ଦଦୃଶୁର୍ମେଘୈଃ ସୂର୍ଯମିଵାଵୃତମ୍
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଘାୟଲ ହୋଇଥିବା ମନ୍ଦ୍ରିଲମାନେ ଅନ୍ଧାର ଭିତରେ ସେଉଁଠିକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘରେ ଢାକା ପଡ଼ିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋରେଵ ସର୍ଵଦେହଭିଦଃ ଶରାନ୍। ଭୃଶମାଵେଶଯାମାସ ରାଵଣିଃ ସମିତିଂଜଯଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଇଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦେହକୁ ମାତ୍ର ତୀବ୍ର ତୀରରେ ଭିଦିଦେଲେ।
ନିରନ୍ତରଶରୀରୌ ତୁ ତାଵୁଭୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। କ୍ରୁଦ୍ଧେନେନ୍ଦ୍ରଜିତା ଵୀରୌ ପନ୍ନଗୈଃ ଶରତାଂ ଗତୈଃ
କ୍ରୁଧ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସାପ ପରି ଭୟଙ୍କର ବାଣରେ ଦୁଇଜଣ ଶୂର ବିର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶରୀରକୁ ପୂରା ଢାକିଦେଲେ।
ତଯୋଃ କ୍ଷତଜମାର୍ଗେଣ ସୁସ୍ରାଵ ରୁଧିରଂ ବହୁ। ତାଵୁଭୌ ଚ ପ୍ରକାଶେତେ ପୁଷ୍ପିତାଵିଵ କିଂଶୁକୌ
ସେମାନଙ୍କ ଘାଉରୁ ବହୁତ ରକ୍ତ ବହିଲା, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତତଃ ପର୍ଯନ୍ତରକ୍ତାକ୍ଷୋ ଭିନ୍ନାଞ୍ଜନଚଯୋପମଃ। ରାଵଣିର୍ଭ୍ରାତରୌ ଵାକ୍ଯମନ୍ତର୍ଧାନଗତୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ, ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ରକ୍ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଭଙ୍ଗା କାଜଳ ଭଳି କଳା ଥିଲା, ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯୁଧ୍ଯମାନମନାଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଶକ୍ରୋଽପି ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାସାଦିତୁଂ ଵାପି ନ ଶକ୍ତଃ କିଂ ପୁନର୍ଯୁଵାମ୍
ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ଆସିବାକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି—ତେବେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ କିପରି ପାରିବ?
ପ୍ରାପିତାଵିଷୁଜାଲେନ ରାଘଵୌ କଙ୍କପତ୍ରିଣା। ଏଷ ରୋଷପରୀତାତ୍ମା ନଯାମି ଯମସାଦନମ୍
ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୋର ଗିଧପଙ୍ଖି ବାଣର ସାପର ଜାଲରେ ତୁମେ ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଜି ଯମଙ୍କ ଲୋକକୁ ପଠାଉଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ନିର୍ବିଭେଦ ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ ପ୍ରଜହର୍ଷ ନନାଦ ଚ
ଏପରି କହି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଦୁଇଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭିଦିଦେଲେ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଗର୍ଜନ କଲେ।
ଭିନ୍ନାଞ୍ଜନଚଯଶ୍ଯାମୋ ଵିସ୍ଫାର୍ଯ ଵିପୁଲଂ ଧନୁଃ। ଭୂଯ ଏଵ ଶରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ଵିସସର୍ଜ ମହାମୃଧେ
ଭଙ୍ଗା କାଜଳ ଭଳି କଳା ଥିବା ସେ, ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣି, ଆଉଥରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତତୋ ମର୍ମସୁ ମର୍ମଜ୍ଞୋ ମଜ୍ଜଯନ୍ ନିଶିତାନ୍ ଶରାନ୍। ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋର୍ଵୀରୋ ନନାଦ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ ସେ ଶୂର, ମର୍ମସ୍ଥଳ ମାରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଘୁସାଇ ଆବାର ଆବାର ଗର୍ଜନ କଲେ।
ବଦ୍ଧୌ ତୁ ଶରବନ୍ଧେନ ତାଵୁଭୌ ରଣମୂର୍ଧନି। ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ନ ଶେକତୁରଵେକ୍ଷିତୁମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ସାପ ବାଣରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଦୁଇଜଣ ଏତେ ଅସହାୟ ହେଲେ ଯେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏକାଉଁଠିକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋ ଵିଭିନ୍ନସର୍ଵାଙ୍ଗୌ ଶରଶଲ୍ଯାଚିତୌ କୃତୌ। ଧ୍ଵଜାଵିଵ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରଜ୍ଜୁମୁକ୍ତୌ ପ୍ରକମ୍ପିତୌ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭିଦ୍ରାହିତ ଏବଂ ବାଣରେ ଢାକା ହୋଇ, ସେମାନେ ମହାଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ରଜ୍ଜୁ କଟାଯାଉଥିବାବେଳେ ଯେପରି ହଲିଉଛି, ସେପରି ଉଁଜଳିଗଲେ।
ତୌ ସମ୍ପ୍ରଚଲିତୌ ଵୀରୌ ମର୍ମଭେଦେନ କର୍ଶିତୌ। ନିପେତତୁର୍ମହେଷ୍ଵାସୌ ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀପତୀ
ମର୍ମସ୍ଥଳ ଘାଉରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ଦୁଇ ଶୂର ବଡ଼ ଧନୁର୍ଧର, ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭୂମିକୁ ଢେଲିପଡ଼ିଲେ—ପୃଥିବୀର ନାଥମାନେ ମାଟିକୁ ଲୁଟିଲେ।
ତୌ ଵୀରଶଯନେ ଵୀରୌ ଶଯାନୌ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତୌ। ଶରଵେଷ୍ଟିତସର୍ଵାଙ୍ଗାଵାର୍ତୌ ପରମପୀଡିତୌ
ଶୂରମାନେ ଶୋଇଥିବା ଶୟ୍ୟାରେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ବାଣରେ ଘେରାଯାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ନହ୍ଯଵିଦ୍ଧଂ ତଯୋର୍ଗାତ୍ରେ ବଭୂଵାଙ୍ଗୁଲମନ୍ତରମ୍। ନାନିର୍ଵିଣ୍ଣଂ ନ ଚାଧ୍ଵସ୍ତମାକରାଗ୍ରାଦଜିହ୍ମଗୈଃ
ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଏକ ଆଉଁଠି ଜଗା ମଧ୍ୟ ଅଭେଦ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ; ଧନୁଷ୍ୟର ଟିପରୁ ଟିପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ବାଣରେ ଭିଦିଯାଇଥିଲା।
ତୌ ତୁ କ୍ରୂରେଣ ନିହତୌ ରକ୍ଷସା କାମରୂପିଣା। ଅସୃକ୍ ସୁସ୍ରୁଵତୁସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଜଲଂ ପ୍ରସ୍ରଵଣାଵିଵ
ସେଇ କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସ, ଯେଉଁଠି ଆକାର ବଦଳାଇପାରେ, ତାଙ୍କ ହାତରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଦୁଇଜଣ ତୀବ୍ର ରକ୍ତସ୍ରାବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଝରଣାରୁ ପାଣି ବହିଯାଏ।
ପପାତ ପ୍ରଥମଂ ରାମୋ ଵିଦ୍ଧୋ ମର୍ମସୁ ମାର୍ଗଣୈଃ। କ୍ରୋଧାଦିନ୍ଦ୍ରଜିତା ଯେନ ପୁରା ଶକ୍ରୋ ଵିନିର୍ଜିତଃ
ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ବାଣ ଲାଗି ପ୍ରଥମେ ରାମ ଭୂମିକୁ ଢେଲିପଡ଼ିଲେ—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଯିଏ ପୂର୍ବେ କ୍ରୋଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ।
ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖୈଃ ପ୍ରସନ୍ନାଗ୍ରୈ ରଜୋଗତିଭିରାଶୁଗୈଃ। ନାରାଚୈରର୍ଧନାରାଚୈର୍ଭଲ୍ଲୈରଞ୍ଜଲିକୈରପି। ଵିଵ୍ଯାଧ ଵତ୍ସଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ସିଂହଦଂଷ୍ଟ୍ରୈଃ କ୍ଷୁରୈସ୍ତଥା
ସୁନା ପଙ୍ଖି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ, ତୁରନ୍ତ ଉଡ଼ୁଥିବା ବାଣ, ଚୌଡ଼ାମୁଣ୍ଡ, ଅର୍ଧଚୌଡ଼ା, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର, ହସ୍ତାକାର, ବଛର ଦାନ୍ତ, ସିଂହ ଦାନ୍ତ ଓ କୁସୁମାରୀ ବାଣରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଭିଦିଦେଲେ।
ସ ଵୀରଶଯନେ ଶିଶ୍ଯେଽଵିଜ୍ଯମାଵିଧ୍ଯ କାର୍ମୁକମ୍। ଭିନ୍ନମୁଷ୍ଟିପରୀଣାହଂ ତ୍ରିନତଂ ରୁକ୍ମଭୂଷିତମ୍
ସେ ଶୂରବୀରଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଅନ୍ୟାଏ, ତାହାର ହାତ ଧରିବା ଅଂଶ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ତିନି ମୁଡ଼ିଆ ଏବଂ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ।
ବାଣପାତାନ୍ତରେ ରାମଂ ପତିତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍। ସ ତତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିରାଶୋ ଜୀଵିତେଽଭଵତ୍
ବାଣବୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ, ସେଇ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ, ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶା ହରାଇଦେଲେ।
ରାମଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଂ ଶରଣ୍ଯଂ ରଣତୋଷିଣମ୍। ଶୁଶୋଚ ଭ୍ରାତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଧରଣୀତଲେ
କମଳପତ୍ର ନୟନ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ।
ହରଯଶ୍ଚାପି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂତାପଂ ପରମଂ ଗତାଃ। ଶୋକାର୍ତାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଘୋରମଶ୍ରୁପୂରିତଲୋଚନାଃ
ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଶୋକରେ ଭରିଯାଇ, ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ କନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ବଦ୍ଧୌ ତୁ ତୌ ଵୀରଶଯେ ଶଯାନୌ ତେ ଵାନରାଃ ସମ୍ପରିଵାର୍ଯ ତସ୍ଥୁଃ। ସମାଗତା ଵାଯୁସୁତପ୍ରମୁଖ୍ଯା ଵିଷାଦମାର୍ତାଃ ପରମଂ ଚ ଜଗ୍ମୁଃ
ଶୂରବୀରଙ୍କ ଶଯ୍ୟାରେ ବନ୍ଧାଯାଇ ଶୋଇଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ, ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବାନର ଘେରି ରହିଥିଲେ; ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିଲେ।
thumb|ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଛଉଠିଏ ଚାଳିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ଦ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀଂ ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷମାଣା ଵନୌକସଃ। ଦଦୃଶୁଃ ସଂତତୌ ବାଣୈର୍ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଆକାଶ ଓ ଭୂମିକୁ ଦେଖି, ବାଣରେ ଢାକା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଵୃଷ୍ଟ୍ଵେଵୋପରତେ ଦେଵେ କୃତକର୍ମଣି ରାକ୍ଷସେ। ଆଜଗାମାଥ ତଂ ଦେଶଂ ସସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ ଏବଂ ରାକ୍ଷସଙ୍କ କାମ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ବିଭୀଷଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ନୀଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦୋ ମୈନ୍ଦଃ ସୁଷେଣଃ କୁମୁଦୋଽଙ୍ଗଦଃ। ତୂର୍ଣଂ ହନୁମତା ସାର୍ଧମନ୍ଵଶୋଚନ୍ତ ରାଘଵୌ
ନୀଳ, ଦ୍ୱିବିଦ, ମୈନ୍ଦ, ସୁଷେଣ, କୁମୁଦ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନ ସହ ତୁରନ୍ତ ଆସି, ରାଘବ ଭାଇମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଲେ।
ଅଚେଷ୍ଟୌ ମନ୍ଦନିଃଶ୍ଵାସୌ ଶୋଣିତେନ ପରିପ୍ଲୁତୌ। ଶରଜାଲାଚିତୌ ସ୍ତବ୍ଧୌ ଶଯାନୌ ଶରତଲ୍ପଗୌ
ସେମାନେ ଅଚଳ, ମନ୍ଦ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ବାଣର ଝାଲିରେ ଢାକା, ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ ଯଥା ସର୍ପୌ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୌ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମୌ। ରୁଧିରସ୍ରାଵଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ ତପନୀଯାଵିଵ ଧ୍ଵଜୌ
ସେମାନେ ସାପ ଭଳି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଅଚଳ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ରକ୍ତରେ ଲପେଟା, ସୁନାର ପତାକା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତୌ ଵୀରଶଯନେ ଵୀରୌ ଶଯାନୌ ମନ୍ଦଚେଷ୍ଟିତୌ। ଯୂଥପୈଃ ସ୍ଵୈଃ ପରିଵୃତୌ ବାଷ୍ପଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନୈଃ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଶୂରବୀର ଶଯ୍ୟାରେ ଅତି କମ୍ ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନେତାମାନେ ଲୁହାଭରା ଆଖିରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।