କାରଣୈର୍ବହୁଭୀ ରାଜନ୍ ନ ଦାସ୍ଯେ ଶବଲାଂ ତଵ। ଵସିଷ୍ଠେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ତଦା
ହେ ରାଜା, ବହୁତ କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶବଳାକୁ ଦେବିନାହିଁ; ବଶିଷ୍ଠ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାପରେ କହିଲେ।
ସଂରବ୍ଧତରମତ୍ଯର୍ଥଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ। ହୈରଣ୍ଯକକ୍ଷଗ୍ରୈଵେଯାନ୍ ସୁଵର୍ଣାଙ୍କୁଶଭୂଷିତାନ୍
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ, ଶବ୍ଦର ନିପୁଣ ମହାନ୍ୟାୟୀ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁନାର ଗଳାରେ ହାର ପିନ୍ଧାଇଥିବା, ସୁନା ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇଥିବା ହାତୀ ଦେବି।'
ଦଦାମି କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ତେ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ। ହୈରଣ୍ଯାନାଂ ରଥାନାଂ ଚ ଶ୍ଵେତାଶ୍ଵାନାଂ ଚତୁର୍ଯୁଜାମ୍
'ମୁଁ ତୁମକୁ ଚଉଦ ହଜାର ସୁନାର ହାତୀ ଦେବି, ଏବଂ ସୁନାର ରଥ ଦେବି, ଯାହାକୁ ଚାରିଟି ସ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ା ଟାଣିବ।'
ଦଦାମି ତେ ଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ କିଂକିଣୀକଵିଭୂଷିତାନ୍। ହଯାନାଂ ଦେଶଜାତାନାଂ କୁଲଜାନାଂ ମହୌଜସାମ୍। ସହସ୍ରମେକଂ ଦଶ ଚ ଦଦାମି ତଵ ସୁଵ୍ରତ
'ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଠଶେ ଘୋଡ଼ା ଦେବି, ଯେଉଁମାନେ ଝୁଣ୍ଡି ଲଗାଇ ସଜାଇଯାଇଛନ୍ତି, ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହା ସହିତ ଏକ ହଜାର ଦଶଟି ଅଧିକ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଦେବି, ଏ ସବୁ ତୁମ ପାଇଁ, ଓ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ।'
ନାନାଵର୍ଣଵିଭକ୍ତାନାଂ ଵଯଃସ୍ଥାନାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଦଦାମ୍ଯେକାଂ ଗଵାଂ କୋଟିଂ ଶବଲା ଦୀଯତାଂ ମମ
'ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ବୟସର ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କୋଟି ଗାଈ ମୁଁ ଦେବି, ମୋତେ ଶାବଳା ଗାଈଟି ଦିଅ।'
ଯାଵଦିଚ୍ଛସି ରତ୍ନାନି ହିରଣ୍ଯଂ ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ତାଵଦ୍ ଦଦାମି ତେ ସର୍ଵଂ ଦୀଯତାଂ ଶବଲା ମମ
'ତୁମେ ଯେତେ ରତ୍ନ କିମ୍ବା ସୁନା ଚାହଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ଦେବି; ମୋତେ ଶାବଳା ଗାଈଟି ଦିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଧୀମତା। ନ ଦାସ୍ଯାମୀତି ଶବଲାଂ ପ୍ରାହ ରାଜନ୍ କଥଂଚନ
ଏପରି କହିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶାବଳା ଗାଈଟି ଦେବିନି, ରାଜନ୍।'
ଏତଦେଵ ହି ମେ ରତ୍ନମେତଦେଵ ହି ମେ ଧନମ୍। ଏତଦେଵ ହି ସର୍ଵସ୍ଵମେତଦେଵ ହି ଜୀଵିତମ୍
'ଏହି ଗାଈଟି ମୋର ଧନ, ଏହି ମୋର ସମ୍ପଦ; ଏହି ମୋର ସବୁକିଛି, ଏହି ମୋର ପ୍ରାଣ।'
ଦର୍ଶଶ୍ଚ ପୌର୍ଣମାସଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚୈଵାପ୍ତଦକ୍ଷିଣାଃ। ଏତଦେଵ ହି ମେ ରାଜନ୍ ଵିଵିଧାଶ୍ଚ କ୍ରିଯାସ୍ତଥା
'ଦର୍ଶ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା, ଏହି ସବୁ ମୋର, ରାଜନ୍, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ।'
ଅତୋମୂଲାଃ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵା ମମ ରାଜନ୍ ନ ସଂଶଯଃ। ବହୁନା କିଂ ପ୍ରଲାପେନ ନ ଦାସ୍ଯେ କାମଦୋହିନୀମ୍
'ମୋର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଏହି ଗାଈ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ରାଜନ୍, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ବେସି କଥା କହିବାକୁ କାହିଁକି? ମୁଁ ଏହି କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣା ଗାଈ ଦେବିନି।'
thumb|ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
'ପଞ୍ଚଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।'
କାମଧେନୁଂ ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ଯଦା ନ ତ୍ଯଜତେ ମୁନିଃ। ତଦାସ୍ଯ ଶବଲାଂ ରାମ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽନ୍ଵକର୍ଷତ
ଯେତେବେଳେ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କାମଧେନୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାବଳା ଗାଈଟିକୁ ଟାଣିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରାମ।'
ନୀଯମାନା ତୁ ଶବଲା ରାମ ରାଜ୍ଞା ମହାତ୍ମନା। ଦୁଃଖିତା ଚିନ୍ତଯାମାସ ରୁଦନ୍ତୀ ଶୋକକର୍ଶିତା
ମହାତ୍ମା ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଶାବଳା ଗାଈଟି ନିଆଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଦୁଃଖିତ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ସେ ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।'
ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଵସିଷ୍ଠେନ କିମହଂ ସୁମହାତ୍ମନା। ଯାହଂ ରାଜଭୃତୈର୍ଦୀନା ହ୍ରିଯେଯ ଭୃଶଦୁଃଖିତା
'ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି କି? ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଉଛି କାହିଁକି?'
କିଂ ମଯାପକୃତଂ ତସ୍ଯ ମହର୍ଷେର୍ଭାଵିତାତ୍ମନଃ। ଯନ୍ମାମନାଗସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭକ୍ତାଂ ତ୍ଯଜତି ଧାର୍ମିକଃ
'ମୁଁ ସେ ମହାର୍ଷି, ଭଲ ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି? ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଧର୍ମିକ ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଦେଖି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି?'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ତୁ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଜଗାମ ଵେଗେନ ତଦା ଵସିଷ୍ଠଂ ପରମୌଜସମ୍
ଏପରି ଭାବି, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲା।'
ନିର୍ଧୂଯ ତାଂସ୍ତଦା ଭୃତ୍ଯାନ୍ ଶତଶଃ ଶତ୍ରୁସୂଦନ। ଜଗାମାନିଲଵେଗେନ ପାଦମୂଲଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେତେବେଳେ ଶତଶଃ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଉଠାଇ ଦେଇ, ବାୟୁ ବେଗରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ତଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲା।'
ଶବଲା ସା ରୁଦନ୍ତୀ ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତୀ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ରୁଦନ୍ତୀ ମେଘନିଃସ୍ଵନା
ଶାବଳା ଗାଈଟି କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଦଣ୍ଡାଇ, ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି କାନ୍ଦି କହିଲା।'
ଭଗଵନ୍ କିଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ତ୍ଵଯାହଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତ। ଯସ୍ମାଦ୍ ରାଜଭଟା ମାଂ ହି ନଯନ୍ତେ ତ୍ଵତ୍ସକାଶତଃ
'ଭଗବନ୍, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ଯେଉଁଥିରୁ ରାଜାଙ୍କ ସେନା ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି?'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଶୋକସଂତପ୍ତହୃଦଯାଂ ସ୍ଵସାରମିଵ ଦୁଃଖିତାମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ହୃଦୟ ଥିବା ଜଣେ ଦୁଃଖିତ ଭଉଣୀକୁ କହାଯାଏ।
ନ ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯଜାମି ଶବଲେ ନାପି ମେଽପକୃତଂ ତ୍ଵଯା। ଏଷ ତ୍ଵାଂ ନଯତେ ରାଜା ବଲାନ୍ମତ୍ତୋ ମହାବଲଃ
ଶବଳେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନି, ତୁମେ ମୋତେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଶକ୍ତିବଳରେ ମୋ ଠାରୁ ତୁମକୁ ନେଉଛି।
ନହି ତୁଲ୍ଯଂ ବଲଂ ମହ୍ଯଂ ରାଜା ତ୍ଵଦ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ। ବଲୀ ରାଜା କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ପତିରେଵ ଚ
ମୋର ଶକ୍ତି ଏହି ରାଜାଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ, ବିଶେଷ କରି ଆଜି; ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ମାଳିକ।
ଇଯମକ୍ଷୌହିଣୀ ପୂର୍ଣା ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲା। ହସ୍ତିଧ୍ଵଜସମାକୀର୍ଣା ତେନାସୌ ବଲଵତ୍ତରଃ
ଏହି ସେନା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଯାଇଛି, ଧ୍ୱଜରେ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଇଛି।
ଏଵମୁକ୍ତା ଵସିଷ୍ଠେନ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିନୀତଵତ୍। ଵଚନଂ ଵଚନଜ୍ଞା ସା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମତୁଲପ୍ରଭମ୍
ଏପରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଜଣେ ଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ, ଶବଳ କଥା କହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନ ବଲଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ବଲଵତ୍ତରାଃ। ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରହ୍ମବଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ କ୍ଷାତ୍ରାଚ୍ଚ ବଲଵତ୍ତରମ୍
କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଧିକ ନୁହେଁ ବୋଲି କହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମନ, ବ୍ରହ୍ମବଳ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଶକ୍ତିଠାରୁ ଅଧିକ।
ଅପ୍ରମେଯଂ ବଲଂ ତୁଭ୍ଯଂ ନ ତ୍ଵଯା ବଲଵତ୍ତରଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ତେଜସ୍ତଵ ଦୁରାସଦମ୍
ତୁମର ଶକ୍ତି ଅପରିମାପ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାବଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ; ତୁମର ତେଜ ଅପରିଜିତ।
ନିଯୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ମାଂ ମହାତେଜସ୍ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମବଲସମ୍ଭୃତାମ୍। ତସ୍ଯ ଦର୍ପଂ ବଲଂ ଯତ୍ନଂ ନାଶଯାମି ଦୁରାତ୍ମନଃ
ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ବ୍ରହ୍ମବଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅ; ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟର ଅହଂକାର, ଶକ୍ତି ଓ ଚେଷ୍ଟାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ତଯା ରାମ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ମହାଯଶାଃ। ସୃଜସ୍ଵେତି ତଦୋଵାଚ ବଲଂ ପରବଲାର୍ଦନମ୍
ଏପରି ଶବଳଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହେ ରାମ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, 'ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କର, ଶତ୍ରୁବଳକୁ ନଷ୍ଟ କର।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁରଭିଃ ସାସୃଜତ୍ ତଦା। ତସ୍ଯା ହୁଂଭାରଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟାଃ ପହ୍ଲଵାଃ ଶତଶୋ ନୃପ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁରଭି ତାଙ୍କ ହୁଁକାରରେ ଶତ-ଶତ ପହ୍ଲବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ହେ ରାଜା।
ନାଶଯନ୍ତି ବଲଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। ସ ରାଜା ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ କ୍ରୋଧଵିସ୍ଫାରିତେକ୍ଷଣଃ
ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ତାଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ; ରାଜା ଅତି କ୍ରୋଧିତ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା।