ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ହି ରାଜର୍ଷିର୍ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟସ୍ତଦାଭଵତ୍। ସାନ୍ତଃପୁରଵରୋ ରାଜା ସବ୍ରାହ୍ମଣପୁରୋହିତଃ
ତାପରେ ରାଜା ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର, ପୁରୋହିତ ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ ଖୁସି ଓ ପୁଷ୍ଟିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ସାମାତ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରିସହିତଃ ସଭୃତ୍ଯଃ ପୂଜିତସ୍ତଦା। ଯୁକ୍ତଃ ପରମହର୍ଷେଣ ଵସିଷ୍ଠମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନେ ସହିତ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପୂଜିତୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପୂଜାର୍ହେଣ ସୁସତ୍କୃତଃ। ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ଉଚ୍ଚତମ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି; ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶବ୍ଦର ଦକ୍ଷ, ମୁଁ କିଛି କହିବି।
ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ଦୀଯତାଂ ଶବଲା ମମ। ରତ୍ନଂ ହି ଭଗଵନ୍ନେତଦ୍ ରତ୍ନହାରୀ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ
ମୋତେ ଶବଳାକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ବଦଳରେ ଦିଅନ୍ତୁ; କାରଣ ଏହି ଗାଈ ଏକ ରତ୍ନ, ଏବଂ ରାଜାମାନେ ରତ୍ନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ମେ ଶବଲାଂ ଦେହି ମମୈଷା ଧର୍ମତୋ ଦ୍ଵିଜ। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ ଵସିଷ୍ଠୋ ମୁନିପୁଂଗଵଃ
ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଶବଳାକୁ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ; ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ପୂଜ୍ୟ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍। ନାହଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ନାପି କୋଟିଶତୈର୍ଗଵାମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ମୁଁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ପାଇଁ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କୋଟି କୋଟି ଗାଈ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶବଳାକୁ ଦେବିନାହିଁ।
ରାଜନ୍ ଦାସ୍ଯାମି ଶବଲାଂ ରାଶିଭୀ ରଜତସ୍ଯ ଵା। ନ ପରିତ୍ଯାଗମର୍ହେଯଂ ମତ୍ସକାଶାଦରିଂଦମ
ହେ ରାଜା, ମୁଁ ରୌପ୍ୟର ଢେର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶବଳାକୁ ଦେବିନାହିଁ; ମୋ ପାଖରୁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ଶତ୍ରୁଜୟୀ।
ଶାଶ୍ଵତୀ ଶବଲା ମହ୍ଯଂ କୀର୍ତିରାତ୍ମଵତୋ ଯଥା। ଅସ୍ଯାଂ ହଵ୍ଯଂ ଚ କଵ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରାଣଯାତ୍ରା ତଥୈଵ ଚ
ଶବଳା ସଦା ମୋର, ଯେପରି ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବତା ଓ ପିତୃପୂଜା, ଏବଂ ମୋର ଜୀବିକା ଚାଲେ।
ଆଯତ୍ତମଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଚ ବଲିର୍ହୋମସ୍ତଥୈଵ ଚ। ସ୍ଵାହାକାରଵଷଟ୍କାରୌ ଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାସ୍ତଥା
ଏହା ଉପରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ବଳି, ହୋମ, 'ସ୍ୱାହା' ଓ 'ବଷଟ୍' ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ନିର୍ଭର କରେ।
ଆଯତ୍ତମତ୍ର ରାଜର୍ଷେ ସର୍ଵମେତନ୍ନ ସଂଶଯଃ। ସର୍ଵସ୍ଵମେତତ୍ ସତ୍ଯେନ ମମ ତୁଷ୍ଟିକରୀ ତଥା
ହେ ରାଜା ଋଷି, ଏ ସବୁ କିଛି ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ଶବଳା ମୋର ସବୁକିଛି, ସତ୍ୟ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିର ଉତ୍ସ।
କାରଣୈର୍ବହୁଭୀ ରାଜନ୍ ନ ଦାସ୍ଯେ ଶବଲାଂ ତଵ। ଵସିଷ୍ଠେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ତଦା
ହେ ରାଜା, ବହୁତ କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶବଳାକୁ ଦେବିନାହିଁ; ବଶିଷ୍ଠ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାପରେ କହିଲେ।
ସଂରବ୍ଧତରମତ୍ଯର୍ଥଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ। ହୈରଣ୍ଯକକ୍ଷଗ୍ରୈଵେଯାନ୍ ସୁଵର୍ଣାଙ୍କୁଶଭୂଷିତାନ୍
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ, ଶବ୍ଦର ନିପୁଣ ମହାନ୍ୟାୟୀ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁନାର ଗଳାରେ ହାର ପିନ୍ଧାଇଥିବା, ସୁନା ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇଥିବା ହାତୀ ଦେବି।'
ଦଦାମି କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ତେ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ। ହୈରଣ୍ଯାନାଂ ରଥାନାଂ ଚ ଶ୍ଵେତାଶ୍ଵାନାଂ ଚତୁର୍ଯୁଜାମ୍
'ମୁଁ ତୁମକୁ ଚଉଦ ହଜାର ସୁନାର ହାତୀ ଦେବି, ଏବଂ ସୁନାର ରଥ ଦେବି, ଯାହାକୁ ଚାରିଟି ସ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ା ଟାଣିବ।'
ଦଦାମି ତେ ଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ କିଂକିଣୀକଵିଭୂଷିତାନ୍। ହଯାନାଂ ଦେଶଜାତାନାଂ କୁଲଜାନାଂ ମହୌଜସାମ୍। ସହସ୍ରମେକଂ ଦଶ ଚ ଦଦାମି ତଵ ସୁଵ୍ରତ
'ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଠଶେ ଘୋଡ଼ା ଦେବି, ଯେଉଁମାନେ ଝୁଣ୍ଡି ଲଗାଇ ସଜାଇଯାଇଛନ୍ତି, ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହା ସହିତ ଏକ ହଜାର ଦଶଟି ଅଧିକ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଦେବି, ଏ ସବୁ ତୁମ ପାଇଁ, ଓ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ।'
ନାନାଵର୍ଣଵିଭକ୍ତାନାଂ ଵଯଃସ୍ଥାନାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଦଦାମ୍ଯେକାଂ ଗଵାଂ କୋଟିଂ ଶବଲା ଦୀଯତାଂ ମମ
'ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ବୟସର ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କୋଟି ଗାଈ ମୁଁ ଦେବି, ମୋତେ ଶାବଳା ଗାଈଟି ଦିଅ।'
ଯାଵଦିଚ୍ଛସି ରତ୍ନାନି ହିରଣ୍ଯଂ ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ତାଵଦ୍ ଦଦାମି ତେ ସର୍ଵଂ ଦୀଯତାଂ ଶବଲା ମମ
'ତୁମେ ଯେତେ ରତ୍ନ କିମ୍ବା ସୁନା ଚାହଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ଦେବି; ମୋତେ ଶାବଳା ଗାଈଟି ଦିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଧୀମତା। ନ ଦାସ୍ଯାମୀତି ଶବଲାଂ ପ୍ରାହ ରାଜନ୍ କଥଂଚନ
ଏପରି କହିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶାବଳା ଗାଈଟି ଦେବିନି, ରାଜନ୍।'
ଏତଦେଵ ହି ମେ ରତ୍ନମେତଦେଵ ହି ମେ ଧନମ୍। ଏତଦେଵ ହି ସର୍ଵସ୍ଵମେତଦେଵ ହି ଜୀଵିତମ୍
'ଏହି ଗାଈଟି ମୋର ଧନ, ଏହି ମୋର ସମ୍ପଦ; ଏହି ମୋର ସବୁକିଛି, ଏହି ମୋର ପ୍ରାଣ।'
ଦର୍ଶଶ୍ଚ ପୌର୍ଣମାସଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚୈଵାପ୍ତଦକ୍ଷିଣାଃ। ଏତଦେଵ ହି ମେ ରାଜନ୍ ଵିଵିଧାଶ୍ଚ କ୍ରିଯାସ୍ତଥା
'ଦର୍ଶ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା, ଏହି ସବୁ ମୋର, ରାଜନ୍, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ।'
ଅତୋମୂଲାଃ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵା ମମ ରାଜନ୍ ନ ସଂଶଯଃ। ବହୁନା କିଂ ପ୍ରଲାପେନ ନ ଦାସ୍ଯେ କାମଦୋହିନୀମ୍
'ମୋର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଏହି ଗାଈ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ରାଜନ୍, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ବେସି କଥା କହିବାକୁ କାହିଁକି? ମୁଁ ଏହି କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣା ଗାଈ ଦେବିନି।'
thumb|ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
'ପଞ୍ଚଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।'
କାମଧେନୁଂ ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ଯଦା ନ ତ୍ଯଜତେ ମୁନିଃ। ତଦାସ୍ଯ ଶବଲାଂ ରାମ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽନ୍ଵକର୍ଷତ
ଯେତେବେଳେ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କାମଧେନୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାବଳା ଗାଈଟିକୁ ଟାଣିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରାମ।'
ନୀଯମାନା ତୁ ଶବଲା ରାମ ରାଜ୍ଞା ମହାତ୍ମନା। ଦୁଃଖିତା ଚିନ୍ତଯାମାସ ରୁଦନ୍ତୀ ଶୋକକର୍ଶିତା
ମହାତ୍ମା ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଶାବଳା ଗାଈଟି ନିଆଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଦୁଃଖିତ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ସେ ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।'
ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଵସିଷ୍ଠେନ କିମହଂ ସୁମହାତ୍ମନା। ଯାହଂ ରାଜଭୃତୈର୍ଦୀନା ହ୍ରିଯେଯ ଭୃଶଦୁଃଖିତା
'ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି କି? ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଉଛି କାହିଁକି?'
କିଂ ମଯାପକୃତଂ ତସ୍ଯ ମହର୍ଷେର୍ଭାଵିତାତ୍ମନଃ। ଯନ୍ମାମନାଗସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭକ୍ତାଂ ତ୍ଯଜତି ଧାର୍ମିକଃ
'ମୁଁ ସେ ମହାର୍ଷି, ଭଲ ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି? ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଧର୍ମିକ ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଦେଖି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି?'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ତୁ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଜଗାମ ଵେଗେନ ତଦା ଵସିଷ୍ଠଂ ପରମୌଜସମ୍
ଏପରି ଭାବି, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲା।'
ନିର୍ଧୂଯ ତାଂସ୍ତଦା ଭୃତ୍ଯାନ୍ ଶତଶଃ ଶତ୍ରୁସୂଦନ। ଜଗାମାନିଲଵେଗେନ ପାଦମୂଲଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେତେବେଳେ ଶତଶଃ ରାଜାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଉଠାଇ ଦେଇ, ବାୟୁ ବେଗରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ତଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲା।'
ଶବଲା ସା ରୁଦନ୍ତୀ ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତୀ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ରୁଦନ୍ତୀ ମେଘନିଃସ୍ଵନା
ଶାବଳା ଗାଈଟି କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଦଣ୍ଡାଇ, ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି କାନ୍ଦି କହିଲା।'
ଭଗଵନ୍ କିଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ତ୍ଵଯାହଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତ। ଯସ୍ମାଦ୍ ରାଜଭଟା ମାଂ ହି ନଯନ୍ତେ ତ୍ଵତ୍ସକାଶତଃ
'ଭଗବନ୍, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ଯେଉଁଥିରୁ ରାଜାଙ୍କ ସେନା ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି?'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଶୋକସଂତପ୍ତହୃଦଯାଂ ସ୍ଵସାରମିଵ ଦୁଃଖିତାମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ହୃଦୟ ଥିବା ଜଣେ ଦୁଃଖିତ ଭଉଣୀକୁ କହାଯାଏ।