ଅଦ୍ଭୁତଶ୍ଚ ଵିଚିତ୍ରଶ୍ଚ ତେଷାମାସୀତ୍ ସମାଗମଃ। ତତ୍ର ଵାନରସୈନ୍ଯାନାଂ ଶଲଭାନାମିଵୋଦ୍ଗମଃ
ସେମାନଙ୍କ ଏକତ୍ରିକରଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଚିତ୍ର ଥିଲା; ବାନର ସେନାର ଏହି ଭିଡ଼ ଗଛପୋକ ଦଳ ଉଠିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ପରିପୂର୍ଣମିଵାକାଶଂ ସମ୍ପୂର୍ଣେଵ ଚ ମେଦିନୀ। ଲଙ୍କାମୁପନିଵିଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ସମ୍ପତଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଵାନରୈଃ
ଲଙ୍କାକୁ ଘେରି ଓ ଦୌଡ଼ିବା ବାନରମାନେ ଆକାଶକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲେ, ଭୂମିକୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଭରିଦେଇଥିଲେ।
ଶତଂ ଶତସହସ୍ରାଣାଂ ପୃତନର୍କ୍ଷଵନୌକସାମ୍। ଲଙ୍କାଦ୍ଵାରାଣ୍ଯୁପାଜଗ୍ମୁରନ୍ଯେ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ସମନ୍ତତଃ
ଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ଚାରିପଟେ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବାନର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଆସିଲେ।
ଆଵୃତଃ ସ ଗିରିଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୈଃ ସମନ୍ତାତ୍ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମୈଃ। ଅଯୁତାନାଂ ସହସ୍ରଂ ଚ ପୁରୀଂ ତାମଭ୍ଯଵର୍ତତ
ସେଇ ପାହାଡ଼ଟି ସମସ୍ତ ପଟେ ବାନରମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ; ଦଶ ହଜାର ଦଳ ଏହି ସହରକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଆସିଲା।
ଵାନରୈର୍ବଲଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ବଭୂଵ ଦ୍ରୁମପାଣିଭିଃ। ସର୍ଵତଃ ସଂଵୃତା ଲଙ୍କା ଦୁଷ୍ପ୍ରଵେଶାପି ଵାଯୁନା
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଗଛ ଧରି ଲଙ୍କାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ପବନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁନଥିଲା।
ରାକ୍ଷସା ଵିସ୍ମଯଂ ଜଗ୍ମୁଃ ସହସାଭିନିପୀଡିତାଃ। ଵାନରୈର୍ମେଘସଂକାଶୈଃ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମୈଃ
ମେଘ ସଦୃଶ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ବାନରମାନେ ହଠାତ୍ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ମହାଞ୍ଛବ୍ଦୋଽଭଵତ୍ ତତ୍ର ବଲୌଘସ୍ଯାଭିଵର୍ତତଃ। ସାଗରସ୍ଯେଵ ଭିନ୍ନସ୍ଯ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ ସଲିଲସ୍ଵନଃ
ସେଠାରେ ସେନା ଦଳର ଆଗ୍ରସର ହେବାରୁ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସାଗରର ଜଳର ଗର୍ଜନ।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ମହତା ସପ୍ରାକାରା ସତୋରଣା। ଲଙ୍କା ପ୍ରଚଲିତା ସର୍ଵା ସଶୈଲଵନକାନନା
ସେଇ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ, ପ୍ରାଚୀର, ଦ୍ୱାର, ପାହାଡ଼, ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ ସମଗ୍ର ଲଙ୍କା କମ୍ପିତ ହେଲା।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଗୁପ୍ତା ସା ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ଚ ଵାହିନୀ। ବଭୂଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷତରା ସର୍ଵୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଥିବା ସେଇ ସେନା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ହେଲା।
ରାଘଵଃ ସଂନିଵେଶ୍ଯୈଵଂ ସ୍ଵସୈନ୍ଯଂ ରକ୍ଷସାଂ ଵଧେ। ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ସାର୍ଧଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ରାଘବ ଏପରିଭାବେ ନିଜ ସେନାକୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ପୁନିପୁନି ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଆନନ୍ତର୍ଯମଭିପ୍ରେପ୍ସୁଃ କ୍ରମଯୋଗାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । ଵିଭୀଷଣସ୍ଯାନୁମତେ ରାଜଧର୍ମମନୁସ୍ମରନ୍
ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହାଁଦେଇ, ଯଥାଯଥ ଯୋଜନା ଓ ତାହାର ମୂଳ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝି, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ସେ ରାଜଧର୍ମକୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ଅଙ୍ଗଦଂ ଵାଲିତନଯଂ ସମାହୂଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଗତ୍ଵା ସୌମ୍ଯ ଦଶଗ୍ରୀଵଂ ବ୍ରୂହି ମଦ୍ଵଚନାତ୍ କପେ
ସେ ବାଳୀଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: 'ହେ ସୁମଧୁର ମନ୍ଦିର, ତୁମେ ଯାଇ ମୋର କଥା ଦଶମୁଖୀଙ୍କୁ କହ।'
ଲଙ୍ଘଯିତ୍ଵା ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗତଵ୍ଯଥଃ। ଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ରୀକଂ ଗତୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ମୁମୂର୍ଷାନଷ୍ଟଚେତନମ୍
‘ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଚାଲି ଆସି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ତୁମର ତେଜ ଓ ଶକ୍ତି ହରାଇଯାଇଛି, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଛ, ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି।’
ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ତଥା। ନାଗାନାମଥ ଯକ୍ଷାଣାଂ ରାଜ୍ଞାଂ ଚ ରଜନୀଚର
‘ହେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା, ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାଜାମାନେ—’
ଯଚ୍ଚ ପାପଂ କୃତଂ ମୋହାଦଵଲିପ୍ତେନ ରାକ୍ଷସ। ନୂନଂ ତେ ଵିଗତୋ ଦର୍ପଃ ସ୍ଵଯଂଭୂଵରଦାନଜଃ। ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିରଦ୍ଯ ଦୁରାସଦା
‘ମୂଢ଼ତା ଓ ଅହଂକାରରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଛ, ହେ ରାକ୍ଷସ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦିଆ ଦାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ତୁମର ଗର୍ବ ନିଶ୍ଚୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ଏବେ ତୁମର ସେଇ ପାପର ଭୟଙ୍କର ଫଳ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି।’
ଯସ୍ଯ ଦଣ୍ଡଧରସ୍ତେଽହଂ ଦାରାହରଣକର୍ଶିତଃ। ଦଣ୍ଡଂ ଧାରଯମାଣସ୍ତୁ ଲଙ୍କାଦ୍ଵାରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
‘ମୁଁ ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହରଣରେ ଦୁଃଖିତ, ଲଙ୍କା ଦ୍ୱାରରେ ନ୍ୟାୟର ଦଣ୍ଡ ଧରି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦାଉଛି।’
ପଦଵୀଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ମହର୍ଷୀଣାଂ ଚ ରାକ୍ଷସ। ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଗମିଷ୍ଯସି ଯୁଧି ସ୍ଥିରଃ
‘ହେ ରାକ୍ଷସ, ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ, ତେବେ ଦେବତା, ମହାର୍ଷି ଓ ସମସ୍ତ ରାଜାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲିଯିବ।’
ବଲେନ ଯେନ ଵୈ ସୀତାଂ ମାଯଯା ରାକ୍ଷସାଧମ। ମାମତିକ୍ରମଯିତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ହୃତଵାଂସ୍ତନ୍ନିଦର୍ଶଯ
‘ଯେ ଶକ୍ତି ଓ ଚତୁରତାରେ ତୁମେ, ହେ ନିଚ ରାକ୍ଷସ, ସୀତାଙ୍କୁ ହରିଥିଲ, ସେଇ ଶକ୍ତି ଏବେ ଦେଖାଅ—ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି।’
ଅରାକ୍ଷସମିମଂ ଲୋକଂ କର୍ତାସ୍ମି ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ନ ଚେଚ୍ଛରଣମଭ୍ଯେଷି ତାମାଦାଯ ତୁ ମୈଥିଲୀମ୍
‘ଯଦି ତୁମେ ଶରଣ ନେଉନାହାଁଅ ଓ ମୈଥିଳୀକୁ ଫେରାଇ ଦେଉନାହାଁଅ, ତେବେ ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଏହି ସଂସାରକୁ ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ କରିଦେବି।’
ଧର୍ମାତ୍ମା ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ଵିଭୀଷଣଃ। ଲଙ୍କୈଶ୍ଵର୍ଯମିଦଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଧ୍ରୁଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯକଣ୍ଟକମ୍
‘ଏହି ବିଭୀଷଣ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏହି ମହତ୍ମା ଅବିରୋଧରେ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ।’
ନହି ରାଜ୍ଯମଧର୍ମେଣ ଭୋକ୍ତୁଂ କ୍ଷଣମପି ତ୍ଵଯା। ଶକ୍ଯଂ ମୂର୍ଖସହାଯେନ ପାପେନାଵିଦିତାତ୍ମନା
‘ତୁମେ ମୂଢ଼ ମିତ୍ରମାନେ, ପାପୀ ଓ ନିଜକୁ ନ ଜାଣି, ଅଧର୍ମରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିପାରିବ ନାହାଁଅ।’
ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ମା ଧୃତିଂ କୃତ୍ଵା ଶୌର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ରାକ୍ଷସ। ମଚ୍ଛରୈସ୍ତ୍ଵଂ ରଣେ ଶାନ୍ତସ୍ତତଃ ପୂତୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
‘ହେ ରାକ୍ଷସ, ଧୃଢ଼ତା ଓ ପ୍ରାଣପଣେ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ବାଣରେ ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହେବ, ଏବଂ ତାପରେ ପବିତ୍ର ହେବ।’
ଯଦ୍ଯାଵିଶସି ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ପକ୍ଷୀଭୂତୋ ନିଶାଚର। ମମ ଚକ୍ଷୁଃପଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଜୀଵନ୍ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯସି
‘ହେ ନିଶାଚର, ତୁମେ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଯାଅଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲେ, ଜୀବନ୍ତ ଫେରିପାରିବ ନାହାଁଅ।’
ବ୍ରଵୀମି ତ୍ଵାଂ ହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ କ୍ରିଯତାମୌର୍ଧ୍ଵଦେହିକମ୍। ସୁଦୃଷ୍ଟା କ୍ରିଯତାଂ ଲଙ୍କା ଜୀଵିତଂ ତେ ମଯି ସ୍ଥିତମ୍
‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଭଲ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଛି: ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର, ଲଙ୍କାକୁ ଭଲଭାବେ ରକ୍ଷା କର; କାରଣ ତୁମର ଜୀବନ ମୋ ହାତରେ ଅଛି।’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ତୁ ତାରେଯୋ ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା। ଜଗାମାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ମୂର୍ତିମାନିଵ ହଵ୍ଯଵାଟ୍
ଏଭଳି ଅକ୍ଷୟ କର୍ମ ଥିବା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ତାରାଙ୍କ ପୁଅ ଆକାଶକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ହବ୍ୟବାହନ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛି।
ସୋଽତିପତ୍ଯ ମୁହୂର୍ତେନ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଵଣମନ୍ଦିରମ୍। ଦଦର୍ଶାସୀନମଵ୍ଯଗ୍ରଂ ରାଵଣଂ ସଚିଵୈଃ ସହ
ସେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ମହଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ନିର୍ଭୀକ ଭାବେ ବସିଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତତସ୍ତସ୍ଯାଵିଦୂରେଣ ନିପତ୍ଯ ହରିପୁଂଗଵଃ। ଦୀପ୍ତାଗ୍ନିସଦୃଶସ୍ତସ୍ଥାଵଙ୍ଗଦଃ କନକାଙ୍ଗଦଃ
ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବନରାଜ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଙ୍ଗଦ ଅବତରି ଦଢ଼ିଆ ହେଲେ।
ତଦ୍ ରାମଵଚନଂ ସର୍ଵମନ୍ଯୂନାଧିକମୁତ୍ତମମ୍। ସାମାତ୍ଯଂ ଶ୍ରାଵଯାମାସ ନିଵେଦ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା
ସେ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ, ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତମ ବାଣୀକୁ କିଛି କମି ନାହିଁ ଭାବେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
ଦୂତୋଽହଂ କୋସଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ। ଵାଲିପୁତ୍ରୋଽଙ୍ଗଦୋ ନାମ ଯଦି ତେ ଶ୍ରୋତ୍ରମାଗତଃ
ମୁଁ କୋଶଳରାଜା ରାମଙ୍କ ଦୂତ, ଯିଏ କେବେ ଥକିନାହାନ୍ତି। ମୋର ନାମ ଅଙ୍ଗଦ, ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ। ଯଦି ଏହି ନାମ ତୁମେ ଶୁଣିଥିବେ।
ଆହ ତ୍ଵାଂ ରାଘଵୋ ରାମଃ କୌସଲ୍ଯାନନ୍ଦଵର୍ଧନଃ। ନିଷ୍ପତ୍ଯ ପ୍ରତିଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ନୃଶଂସ ପୁରୁଷୋ ଭଵ
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢାଇଥିବା ରାଘବ ରାମ ତୁମକୁ କହୁଛନ୍ତି: 'ବାହାରିଆ, ଯୁଦ୍ଧ କର, ପୁରୁଷ ହେବା; ନିର୍ଦୟ ହେବା ନୁହେଁ।'