ଋଷଭେଣ ଗଵାକ୍ଷେଣ ଗଜେନ ଗଵଯେନ ଚ। ହନୂମାନ୍ ପଶ୍ଚିମଦ୍ଵାରଂ ରରକ୍ଷ ବଲଵାନ୍ କପିଃ
ଋଷଭ, ଗଭାକ୍ଷ, ଗଜ ଓ ଗଭୟଙ୍କ ସହିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ହନୁମାନ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
ପ୍ରମାଥିପ୍ରଘସାଭ୍ଯାଂ ଚ ଵୀରୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ସଂଗତଃ। ମଧ୍ଯମେ ଚ ସ୍ଵଯଂ ଗୁଲ୍ମେ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସମତିଷ୍ଠତ
ପ୍ରମାଥି, ପ୍ରଘସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୀରମାନଙ୍କ ସହିତ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦଳରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ।
ସହ ସର୍ଵୈର୍ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠୈଃ ସୁପର୍ଣପଵନୋପମୈଃ। ଵାନରାଣାଂ ତୁ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତଯୂଥପାଃ
ଗରୁଡ଼ ଓ ପବନ ସମାନ ଦ୍ରୁତ ହରିମାନଙ୍କ ସହିତ, ସେଠାରେ ଛଅତିରିଶି କୋଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାନର ନାୟକ ଥିଲେ।
ନିପୀଡ୍ଯୋପନିଵିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯତ୍ର ଵାନରଃ। ଶାସନେନ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସଵିଭୀଷଣଃ
ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଭିଡ଼ି ଶିବିର କଲେ; ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଦ୍ଵାରେ ଦ୍ଵାରେ ହରୀଣାଂ ତୁ କୋଟିଂ କୋଟୀର୍ନ୍ଯଵେଶଯତ୍। ପଶ୍ଚିମେନ ତୁ ରାମସ୍ଯ ସୁଷେଣଃ ସହଜାମ୍ବଵାନ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ କୋଟି କୋଟି ବାନର ରଖିଲେ; ରାମଙ୍କ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସୁଷେଣ ଓ ଜାମ୍ବବାନ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ।
ଅଦୂରାନ୍ମଧ୍ଯମେ ଗୁଲ୍ମେ ତସ୍ଥୌ ବହୁବଲାନୁଗଃ। ତେ ତୁ ଵାନରଶାର୍ଦୂଲାଃ ଶାର୍ଦୂଲା ଇଵ ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣଃ। ଗୃହୀତ୍ଵା ଦ୍ରୁମଶୈଲାଗ୍ରାନ୍ ହୃଷ୍ଟା ଯୁଦ୍ଧାଯ ତସ୍ଥିରେ
ମଧ୍ୟ ଦଳରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାଥିମାନେ ସହିତ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ସେହି ବାନରମାନେ, ଦାନ୍ତାଳ ବାଘ ଭଳି, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ସର୍ଵେ ଵିକୃତଲାଙ୍ଗୂଲାଃ ସର୍ଵେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାନଖାଯୁଧାଃ। ସର୍ଵେ ଵିକୃତଚିତ୍ରାଙ୍ଗାଃ ସର୍ଵେ ଚ ଵିକୃତାନନାଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଲାଙ୍ଗୁଳ ବିକୃତ ଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ଥିଲା; ସମସ୍ତଙ୍କ ରୂପ ଅଜଗର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
ଦଶନାଗବଲାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଦଶଗୁଣୋତ୍ତରାଃ। କେଚିନ୍ନାଗସହସ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵୁସ୍ତୁଲ୍ଯଵିକ୍ରମାଃ
କିଛିଏ ଦଶଟି ହାତୀର ଶକ୍ତି ଥିଲା, କିଛିଏ ତାହାଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; କିଛିଏ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ସମାନ ଥିଲେ।
ସନ୍ତି ଚୌଘବଲାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଚ୍ଛତଗୁଣୋତ୍ତରାଃ। ଅପ୍ରମେଯବଲାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ତତ୍ରାସନ୍ ହରିଯୂଥପାଃ
କିଛିଏ ବଡ଼ ବନ୍ଧ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, କିଛିଏ ତାହାଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଥିଲେ; ଅନେକ ବାନର ନାୟକ ଅପରିମାପ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଥିଲେ।
ଅଦ୍ଭୁତଶ୍ଚ ଵିଚିତ୍ରଶ୍ଚ ତେଷାମାସୀତ୍ ସମାଗମଃ। ତତ୍ର ଵାନରସୈନ୍ଯାନାଂ ଶଲଭାନାମିଵୋଦ୍ଗମଃ
ସେମାନଙ୍କ ଏକତ୍ରିକରଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଚିତ୍ର ଥିଲା; ବାନର ସେନାର ଏହି ଭିଡ଼ ଗଛପୋକ ଦଳ ଉଠିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ପରିପୂର୍ଣମିଵାକାଶଂ ସମ୍ପୂର୍ଣେଵ ଚ ମେଦିନୀ। ଲଙ୍କାମୁପନିଵିଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ସମ୍ପତଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଵାନରୈଃ
ଲଙ୍କାକୁ ଘେରି ଓ ଦୌଡ଼ିବା ବାନରମାନେ ଆକାଶକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲେ, ଭୂମିକୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଭରିଦେଇଥିଲେ।
ଶତଂ ଶତସହସ୍ରାଣାଂ ପୃତନର୍କ୍ଷଵନୌକସାମ୍। ଲଙ୍କାଦ୍ଵାରାଣ୍ଯୁପାଜଗ୍ମୁରନ୍ଯେ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ସମନ୍ତତଃ
ଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ଚାରିପଟେ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବାନର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଆସିଲେ।
ଆଵୃତଃ ସ ଗିରିଃ ସର୍ଵୈସ୍ତୈଃ ସମନ୍ତାତ୍ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମୈଃ। ଅଯୁତାନାଂ ସହସ୍ରଂ ଚ ପୁରୀଂ ତାମଭ୍ଯଵର୍ତତ
ସେଇ ପାହାଡ଼ଟି ସମସ୍ତ ପଟେ ବାନରମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ; ଦଶ ହଜାର ଦଳ ଏହି ସହରକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଆସିଲା।
ଵାନରୈର୍ବଲଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ବଭୂଵ ଦ୍ରୁମପାଣିଭିଃ। ସର୍ଵତଃ ସଂଵୃତା ଲଙ୍କା ଦୁଷ୍ପ୍ରଵେଶାପି ଵାଯୁନା
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଗଛ ଧରି ଲଙ୍କାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ପବନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁନଥିଲା।
ରାକ୍ଷସା ଵିସ୍ମଯଂ ଜଗ୍ମୁଃ ସହସାଭିନିପୀଡିତାଃ। ଵାନରୈର୍ମେଘସଂକାଶୈଃ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମୈଃ
ମେଘ ସଦୃଶ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ବାନରମାନେ ହଠାତ୍ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ମହାଞ୍ଛବ୍ଦୋଽଭଵତ୍ ତତ୍ର ବଲୌଘସ୍ଯାଭିଵର୍ତତଃ। ସାଗରସ୍ଯେଵ ଭିନ୍ନସ୍ଯ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ ସଲିଲସ୍ଵନଃ
ସେଠାରେ ସେନା ଦଳର ଆଗ୍ରସର ହେବାରୁ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସାଗରର ଜଳର ଗର୍ଜନ।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ମହତା ସପ୍ରାକାରା ସତୋରଣା। ଲଙ୍କା ପ୍ରଚଲିତା ସର୍ଵା ସଶୈଲଵନକାନନା
ସେଇ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ, ପ୍ରାଚୀର, ଦ୍ୱାର, ପାହାଡ଼, ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ ସମଗ୍ର ଲଙ୍କା କମ୍ପିତ ହେଲା।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଗୁପ୍ତା ସା ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ଚ ଵାହିନୀ। ବଭୂଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷତରା ସର୍ଵୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଥିବା ସେଇ ସେନା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ହେଲା।
ରାଘଵଃ ସଂନିଵେଶ୍ଯୈଵଂ ସ୍ଵସୈନ୍ଯଂ ରକ୍ଷସାଂ ଵଧେ। ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ସାର୍ଧଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ରାଘବ ଏପରିଭାବେ ନିଜ ସେନାକୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ପୁନିପୁନି ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଆନନ୍ତର୍ଯମଭିପ୍ରେପ୍ସୁଃ କ୍ରମଯୋଗାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । ଵିଭୀଷଣସ୍ଯାନୁମତେ ରାଜଧର୍ମମନୁସ୍ମରନ୍
ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହାଁଦେଇ, ଯଥାଯଥ ଯୋଜନା ଓ ତାହାର ମୂଳ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝି, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ସେ ରାଜଧର୍ମକୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ଅଙ୍ଗଦଂ ଵାଲିତନଯଂ ସମାହୂଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଗତ୍ଵା ସୌମ୍ଯ ଦଶଗ୍ରୀଵଂ ବ୍ରୂହି ମଦ୍ଵଚନାତ୍ କପେ
ସେ ବାଳୀଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: 'ହେ ସୁମଧୁର ମନ୍ଦିର, ତୁମେ ଯାଇ ମୋର କଥା ଦଶମୁଖୀଙ୍କୁ କହ।'
ଲଙ୍ଘଯିତ୍ଵା ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗତଵ୍ଯଥଃ। ଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ରୀକଂ ଗତୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ମୁମୂର୍ଷାନଷ୍ଟଚେତନମ୍
‘ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଚାଲି ଆସି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ତୁମର ତେଜ ଓ ଶକ୍ତି ହରାଇଯାଇଛି, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଛ, ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି।’
ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ତଥା। ନାଗାନାମଥ ଯକ୍ଷାଣାଂ ରାଜ୍ଞାଂ ଚ ରଜନୀଚର
‘ହେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା, ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାଜାମାନେ—’
ଯଚ୍ଚ ପାପଂ କୃତଂ ମୋହାଦଵଲିପ୍ତେନ ରାକ୍ଷସ। ନୂନଂ ତେ ଵିଗତୋ ଦର୍ପଃ ସ୍ଵଯଂଭୂଵରଦାନଜଃ। ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିରଦ୍ଯ ଦୁରାସଦା
‘ମୂଢ଼ତା ଓ ଅହଂକାରରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଛ, ହେ ରାକ୍ଷସ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦିଆ ଦାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ତୁମର ଗର୍ବ ନିଶ୍ଚୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ଏବେ ତୁମର ସେଇ ପାପର ଭୟଙ୍କର ଫଳ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି।’
ଯସ୍ଯ ଦଣ୍ଡଧରସ୍ତେଽହଂ ଦାରାହରଣକର୍ଶିତଃ। ଦଣ୍ଡଂ ଧାରଯମାଣସ୍ତୁ ଲଙ୍କାଦ୍ଵାରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
‘ମୁଁ ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହରଣରେ ଦୁଃଖିତ, ଲଙ୍କା ଦ୍ୱାରରେ ନ୍ୟାୟର ଦଣ୍ଡ ଧରି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦାଉଛି।’
ପଦଵୀଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ମହର୍ଷୀଣାଂ ଚ ରାକ୍ଷସ। ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଗମିଷ୍ଯସି ଯୁଧି ସ୍ଥିରଃ
‘ହେ ରାକ୍ଷସ, ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ, ତେବେ ଦେବତା, ମହାର୍ଷି ଓ ସମସ୍ତ ରାଜାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲିଯିବ।’
ବଲେନ ଯେନ ଵୈ ସୀତାଂ ମାଯଯା ରାକ୍ଷସାଧମ। ମାମତିକ୍ରମଯିତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ହୃତଵାଂସ୍ତନ୍ନିଦର୍ଶଯ
‘ଯେ ଶକ୍ତି ଓ ଚତୁରତାରେ ତୁମେ, ହେ ନିଚ ରାକ୍ଷସ, ସୀତାଙ୍କୁ ହରିଥିଲ, ସେଇ ଶକ୍ତି ଏବେ ଦେଖାଅ—ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି।’
ଅରାକ୍ଷସମିମଂ ଲୋକଂ କର୍ତାସ୍ମି ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ନ ଚେଚ୍ଛରଣମଭ୍ଯେଷି ତାମାଦାଯ ତୁ ମୈଥିଲୀମ୍
‘ଯଦି ତୁମେ ଶରଣ ନେଉନାହାଁଅ ଓ ମୈଥିଳୀକୁ ଫେରାଇ ଦେଉନାହାଁଅ, ତେବେ ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଏହି ସଂସାରକୁ ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ କରିଦେବି।’
ଧର୍ମାତ୍ମା ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ଵିଭୀଷଣଃ। ଲଙ୍କୈଶ୍ଵର୍ଯମିଦଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଧ୍ରୁଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯକଣ୍ଟକମ୍
‘ଏହି ବିଭୀଷଣ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏହି ମହତ୍ମା ଅବିରୋଧରେ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ।’
ନହି ରାଜ୍ଯମଧର୍ମେଣ ଭୋକ୍ତୁଂ କ୍ଷଣମପି ତ୍ଵଯା। ଶକ୍ଯଂ ମୂର୍ଖସହାଯେନ ପାପେନାଵିଦିତାତ୍ମନା
‘ତୁମେ ମୂଢ଼ ମିତ୍ରମାନେ, ପାପୀ ଓ ନିଜକୁ ନ ଜାଣି, ଅଧର୍ମରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିପାରିବ ନାହାଁଅ।’