ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ପୁପ୍ଲୁଵେ ତସ୍ଯ ଚୋପରି। ଆକୃଷ୍ଯ ମୁକୁଟଂ ଚିତ୍ରଂ ପାତଯାମାସ ତଦ୍ ଭୁଵି
ଏଭଳି କହି, ସେ ହଠାତ୍ ଉଠି ରାବଣଙ୍କ ରଙ୍ଗିନ ମୁକୁଟ ଧରି ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତୂର୍ଣମାଯାନ୍ତଂ ବଭାଷେ ତଂ ନିଶାଚରଃ। ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତ୍ଵଂ ପରୋକ୍ଷଂ ମେ ହୀନଗ୍ରୀଵୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ଦୃତ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ରାକ୍ଷସ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବ; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ଗଳା ଛିନ୍ନ ହେବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵୋତ୍ଥାଯ ତଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ବାହୁଭ୍ଯାମାକ୍ଷିପତ୍ ତଲେ। କନ୍ଦୁଵତ୍ ସ ସମୁତ୍ଥାଯ ବାହୁଭ୍ଯାମାକ୍ଷିପଦ୍ଧରିଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଉଠି, ଆଉ ବାହୁଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ପରସ୍ପରଂ ସ୍ଵେଦଵିଦିଗ୍ଧଗାତ୍ରୌ ପରସ୍ପରଂ ଶୋଣିତରକ୍ତଦେହୌ। ପରସ୍ପରଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଟନିରୁଦ୍ଧଚେଷ୍ଟୌ ପରସ୍ପରଂ ଶାଲ୍ମଲିକିଂଶୁକାଵିଵ
ସେମାନଙ୍କର ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଦେହ ଘାମରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏକାଉଁଠି ଆଉ ଏକାଉଁଠିକୁ ଜଡି ଧରି ଚଳନ ରୋକିଦେଉଥିଲେ, ଶାଲମଳି ଓ କିଂଶୁକ ଗଛ ପରି।
ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାରୈଶ୍ଚ ତଲପ୍ରହାରୈ- ରରତ୍ନିଘାତୈଶ୍ଚ କରାଗ୍ରଘାତୈଃ। ତୌ ଚକ୍ରତୁର୍ଯୁଦ୍ଧମସହ୍ଯରୂପଂ ମହାବଲୌ ରାକ୍ଷସଵାନରେନ୍ଦ୍ରୌ
ମୁଷ୍ଟି ଆଘାତ, ତାଳ ଆଘାତ, କୋହାଣି ଆଘାତ ଓ ହାତର ପାର୍ଶ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରି, ସେ ଦୁଇଜଣ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଅସହ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା ନିଯୁଦ୍ଧଂ ଭୃଶମୁଗ୍ରଵେଗୌ କାଲଂ ଚିରଂ ଗୋପୁରଵେଦିମଧ୍ଯେ। ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଚୋତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଵିନମ୍ଯ ଦେହୌ ପାଦକ୍ରମାଦ୍ ଗୋପୁରଵେଦିଲଗ୍ନୌ
ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ଗୋପୁର ମଞ୍ଚରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଗତିରେ ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଏକାଉଁଠି ଆଉ ଏକାଉଁଠିକୁ ଉଠାଇ, ଛାଡ଼ି, ମୋଡ଼ି, ପାଦରେ ଚାପି ଗୋପୁର ମଞ୍ଚରେ ଲଗାଇଦେଉଥିଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମାପୀଡ୍ଯ ଵିଲଗ୍ନଦେହୌ ତୌ ପେତତୁଃ ସାଲନିଖାତମଧ୍ଯେ। ଉତ୍ପେତତୁର୍ଭୂମିତଲଂ ସ୍ପୃଶନ୍ତୌ ସ୍ଥିତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ଵଭିନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଲଗି ଦେହକୁ ଜଡି ଧରି, ସାଳ ଖୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଚୁଇଁ ପଡିଲେ। ପରେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଲାଗି ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁ ଉଛଳି ଉଠିଲେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଢ଼ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଚାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଚ ବାହୁଯୋକ୍ତ୍ରୈଃ ସଂଯୋଜଯାମାସତୁରାହଵେ ତୌ। ସଂରମ୍ଭଶିକ୍ଷାବଲସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତୌ ସୁଚେରତୁଃ ସମ୍ପ୍ରତି ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉପରେ ଏକା ବାହୁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସମସ୍ତ କୌଶଳ, ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ, ଏବେ ଯୁଦ୍ଧର ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଦେଖାଇ ଲଢ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶାର୍ଦୂଲସିଂହାଵିଵ ଜାତଦଂଷ୍ଟ୍ରୌ ଗଜେନ୍ଦ୍ରପୋତାଵିଵ ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତୌ। ସଂହତ୍ଯ ସଂଵେଦ୍ଯ ଚ ତୌ କରାଭ୍ଯାଂ ତୌ ପେତତୁର୍ଵୈ ଯୁଗପଦ୍ ଧରାଯାମ୍
ଶିଂହ ଓ ବାଘ ଦନ୍ତ ଦେଖାଇ ଯେପରି ଲଢ଼ନ୍ତି, ବଡ଼ ହାତୀ ଯେପରି ଏକାଉପରେ ଏକା ଧକ୍କା ଦେଇ ଲଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ହାତ ଦେଇ ଏକାଉପରେ ଏକା ଚେପି ଧରି, ଏକାସାଥିରେ ଭୂମିରେ ଚୁଇଁ ପଡିଲେ।
ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମଧିକ୍ଷିପନ୍ତୌ ସଂଚକ୍ରମାତେ ବହୁ ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗେ। ଵ୍ଯାଯାମଶିକ୍ଷାବଲସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତୌ କ୍ଲମଂ ନ ତୌ ଜଗ୍ମତୁରାଶୁ ଵୀରୌ
ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଉଠାଇ ଓ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଯୁଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ଚଳିଲେ; ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ, ସେ ଦୁଇ ଶୂର ଲୋକ କେବେ ଥକିଲେ ନାହିଁ।
ବାହୂତ୍ତମୈର୍ଵାରଣଵାରଣାଭୈ- ର୍ନିଵାରଯନ୍ତୌ ପରଵାରଣାଭୌ। ଚିରେଣ କାଲେନ ଭୃଶଂ ପ୍ରଯୁଦ୍ଧୌ ସଂଚେରତୁର୍ମଣ୍ଡଲମାର୍ଗମାଶୁ
ହାତ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ଭଳି ଦୃଢ଼, ଏକାଉପରେ ଏକା ଆଘାତ ବନ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରି, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ମାଞ୍ଚରେ ଚକ୍ରକାର ଘୂରିଲେ।
ତୌ ପରସ୍ପରମାସାଦ୍ଯ ଯତ୍ତାଵନ୍ଯୋନ୍ଯସୂଦନେ। ମାର୍ଜାରାଵିଵ ଭକ୍ଷାର୍ଥେଽଵତସ୍ଥାତେ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେମାନେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଠାରେ ଆସି, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀକୁ ହରାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ, ବାରମ୍ବାର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଲଢ଼ୁଥିବା ଦୁଇଟି ବିଲେଇ ଭଳି ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ମଣ୍ଡଲାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ସ୍ଥାନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଗୋମୂତ୍ରକାଣି ଚିତ୍ରାଣି ଗତପ୍ରତ୍ଯାଗତାନି ଚ
ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଚକ୍ରକାର ଚଳାଚଳ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦଢ଼ି ଓ ଅଜଗରା ଚଳାଚଳ କଲେ, ଗାଈର ପିଶାବ ଭଳି ଅଜଗରା ଚିହ୍ନ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ଓ ପଛକୁ ଫେରିଲେ।
ତିରଶ୍ଚୀନଗତାନ୍ଯେଵ ତଥା ଵକ୍ରଗତାନି ଚ। ପରିମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରହାରାଣାଂ ଵର୍ଜନଂ ପରିଧାଵନମ୍
ସେମାନେ ଟିର୍ଛା ଓ ବାକା ଚଳାଚଳ କଲେ, ଆଘାତକୁ ଏଡ଼ିଲେ, ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ, ଏବଂ ଏକାଉପରେ ଏକା ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅଭିଦ୍ରଵଣମାପ୍ଲାଵମଵସ୍ଥାନଂ ସଵିଗ୍ରହମ୍। ପରାଵୃତ୍ତମପାଵୃତ୍ତମପଦ୍ରୁତମଵପ୍ଲୁତମ୍
ସେମାନେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଉଛଳିଲେ, ଦଢ଼ି ରହିଲେ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ, ପଛକୁ ଫେରିଲେ, ଏଡ଼ିଲେ, ପଳାଇଲେ ଓ ଦୂରକୁ ଉଛଳିଲେ।
ଉପନ୍ଯସ୍ତମପନ୍ଯସ୍ତଂ ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗଵିଶାରଦୌ। ତୌ ଵିଚେରତୁରନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ରାଵଣଃ
ଯୁଦ୍ଧର ଉପାୟରେ ଦକ୍ଷ ଏହି ଦୁଇଜଣ, ବେଳେ ବେଳେ ଆଗକୁ ଆସି, ବେଳେ ବେଳେ ପଛକୁ ଯାଇ, ବାନରମହାରାଜ ଓ ରାବଣ ଏକାଉପରେ ଏକା ଘୂରିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରକ୍ଷୋ ମାଯାବଲମଥାତ୍ମନଃ। ଆରବ୍ଧୁମୁପସମ୍ପେଦେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଂ ଵାନରାଧିପଃ
ଏହି ସମୟରେ, ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ବାନରମହାରାଜଙ୍କୁ ଜାଣି, ନିଜ ମାୟା ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଉତ୍ପପାତ ତଦାଽଽକାଶଂ ଜିତକାଶୀ ଜିତକ୍ଲମଃ। ରାଵଣଃ ସ୍ଥିତ ଏଵାତ୍ର ହରିରାଜେନ ଵଞ୍ଚିତଃ
ତାପରେ ରାବଣ, ଆକାଶକୁ ଜୟ କରିଥିବା ଓ ଥକାନିକୁ ଜିତିଥିବା, ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ବାନରମହାରାଜଙ୍କ ଚତୁରତାରେ ଠକି, ସେଠାରେ ରହିଗଲେ।
ଅଥ ହରିଵରନାଥଃ ପ୍ରାପ୍ତସଂଗ୍ରାମକୀର୍ତି- ର୍ନିଶିଚରପତିମାଜୌ ଯୋଜଯିତ୍ଵା ଶ୍ରମେଣ। ଗଗନମତିଵିଶାଲଂ ଲଙ୍ଘଯିତ୍ଵାର୍କସୂନୁ- ର୍ହରିଗଣବଲମଧ୍ଯେ ରାମପାର୍ଶ୍ଵଂ ଜଗାମ
ତାପରେ ବାନରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଶଂସିତ ମହାରାଜ, ରାତିର ଚରା ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ କରି, ବିଶାଳ ଆକାଶ ଉଡ଼ି ଲଙ୍ଘି, ବାନର ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଇତି ସ ସଵିତୃସୂନୁସ୍ତତ୍ର ତତ୍ କର୍ମ କୃତ୍ଵା ପଵନଗତିରନୀକଂ ପ୍ରାଵିଶତ୍ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟଃ। ରଘୁଵରନୃପସୂନୋର୍ଵର୍ଧଯନ୍ ଯୁଦ୍ଧହର୍ଷଂ ତରୁମୃଗଗଣମୁଖ୍ଯୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ହରୀନ୍ଦ୍ରଃ
ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବାୟୁର ଗତିରେ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଲେ, ଓ ବାନର ଓ ଭାଲୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ।
thumb|ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଅଥ ତସ୍ମିନ୍ ନିମିତ୍ତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣପୂର୍ଵଜଃ। ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି ସମୟରେ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ—
ଅସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ମଯା ସାର୍ଧଂ ତଦିଦଂ ସାହସଂ କୃତମ୍। ଏଵଂ ସାହସଯୁକ୍ତାନି ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ଜନେଶ୍ଵରାଃ
ମୋ ସହିତ ଆଲୋଚନା ଛାଡ଼ି ଏହି ଦୁଷ୍କର କାମ କରାଯାଇଛି; ଏଭଳି ଅନ୍ଧାଧୁନା କାମ କ୍ଷମାନୀୟ ନୁହେଁ, ରାଜାମାନେ ଏଭଳି କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସଂଶଯେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ମାଂ ଚେଦଂ ବଲଂ ଚେମଂ ଵିଭୀଷଣମ୍। କଷ୍ଟଂ କୃତମିଦଂ ଵୀର ସାହସଂ ସାହସପ୍ରିଯ
ମୋତେ, ଏହି ସେନାକୁ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହରେ ରଖି, ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଓ ଅତିସାହସିକ କାମ କରିଛ; ହେ ଶୂରବୀର, ତୁମେ ସାହସ ପ୍ରିୟ।
ଇଦାନୀଂ ମା କୃଥା ଵୀର ଏଵଂଵିଧମରିଂଦମ। ତ୍ଵଯି କିଂଚିତ୍ସମାପନ୍ନେ କିଂ କାର୍ଯଂ ସୀତଯା ମମ
ଏବେ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏଭଳି କାମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି; ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ହେଲେ, ସୀତା ବା ମୋର ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ ରହିବ?
ଭରତେନ ମହାବାହୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଯଵୀଯସା। ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ଚ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ଵା ପୁନଃ
ବଳଶାଳୀ ଭରତ, ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତୃଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜେ—ଯେଉଁଠିଏ ହେଉନାହିଁ—
ତ୍ଵଯି ଚାନାଗତେ ପୂର୍ଵମିତି ମେ ନିଶ୍ଚିତା ମତିଃ। ଜାନତଶ୍ଚାପି ତେ ଵୀର୍ଯଂ ମହେନ୍ଦ୍ରଵରୁଣୋପମ
ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଫେରିନଥାନ୍ତି, ମୋର ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଥିଲା; କାରଣ, ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମର ଶକ୍ତି ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ।
ହତ୍ଵାହଂ ରାଵଣଂ ଯୁଦ୍ଧେ ସପୁତ୍ରବଲଵାହନମ୍। ଅଭିଷିଚ୍ଯ ଚ ଲଙ୍କାଯାଂ ଵିଭୀଷଣମଥାପି ଚ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ, ସେଙ୍କର ପୁଅ, ସେନା ଓ ଯାନସହିତ ମାରି, ଲଙ୍କାରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା କରିଦେଇ—
ଭରତେ ରାଜ୍ଯମାରୋପ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଦେହଂ ମହାବଲ। ତମେଵଂ ଵାଦିନଂ ରାମଂ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ମୁଁ ଏଇ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥାଏ; ଏଭଳି ରାମ କହିଥିଲେ।
ତଵ ଭାର୍ଯାପହର୍ତାରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵ ରାଵଣମ୍। ମର୍ଷଯାମି କଥଂ ଵୀର ଜାନନ୍ ଵିକ୍ରମମାତ୍ମନଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ଏହିପରି କଥା କହୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ରାଘବ, ତୁମର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ହରିଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଜାଣି, କିପରି ସହିପାରିବି?'
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵାଦିନଂ ଵୀରମଭିନନ୍ଦ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମିସମ୍ପନ୍ନମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ଶୂରବୀର କଥା କହିଲେ, ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି, ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ—