ତାଂ ରତ୍ନପୂର୍ଣାଂ ବହୁସଂଵିଧାନାଂ ପ୍ରାସାଦମାଲାଭିରଲଂକୃତାଂ ଚ। ପୁରୀଂ ମହାଯନ୍ତ୍ରକଵାଟମୁଖ୍ଯାଂ ଦଦର୍ଶ ରାମୋ ମହତା ବଲେନ
ରାମ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ସେନା ସହିତ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବହୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସଜାଯାଇଥିବା, ଅନେକ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଧାଡି ଧାଡି ଲାଗିଥିବା ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାର ଥିବା ସେଇ ସୁନ୍ଦର ସହରକୁ ଦେଖିଲେ।
thumb|ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଚଳିଶିଏ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ରାମଃ ସୁଵେଲାଗ୍ରଂ ଯୋଜନଦ୍ଵଯମଣ୍ଡଲମ୍। ଉପାରୋହତ୍ ସସୁଗ୍ରୀଵୋ ହରିଯୂଥୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ତାପରେ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନର ସେନା ସହିତ, ଦୁଇ ଯୋଜନ ଆୟତନର ସୁବେଳ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
ସ୍ଥିତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତତ୍ରୈଵ ଦିଶୋ ଦଶ ଵିଲୋକଯନ୍। ତ୍ରିକୂଟଶିଖରେ ରମ୍ଯେ ନିର୍ମିତାଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା
ସେଠାରେ କିଛି ସମୟ ଦଖିନ, ଦଶ ଦିଗକୁ ଚାଲି ଦେଖିଲେ ଏବଂ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଶିଖରରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ସହର ଦେଖିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଲଙ୍କାଂ ସୁନ୍ଯସ୍ତାଂ ରମ୍ଯକାନନଶୋଭିତାମ୍। ତସ୍ଯ ଗୋପୁରଶୃଙ୍ଗସ୍ଥଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଂ ଦୁରାସଦମ୍
ସେ ଲଙ୍କାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭାବରେ ରହିଥିଲା, ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ଗୋପୁର ଶିଖରରେ ଦୁର୍ଲଭ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଦଢ଼ି ଥିଲେ।
ଶ୍ଵେତଚାମରପର୍ଯନ୍ତଂ ଵିଜଯଚ୍ଛତ୍ରଶୋଭିତମ୍। ରକ୍ତଚନ୍ଦନସଂଲିପ୍ତଂ ରତ୍ନାଭରଣଭୂଷିତମ୍
ସେ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଧଳା ଚାମର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ, ବିଜୟ ଛତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିଲେ ଏବଂ ରତ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲେ।
ନୀଲଜୀମୂତସଂକାଶଂ ହେମସଂଛାଦିତାମ୍ବରମ୍। ଐରାଵତଵିଷାଣାଗ୍ରୈରୁତ୍କୃଷ୍ଟକିଣଵକ୍ଷସମ୍
ସେ ଏକ ନୀଳ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସୁନା ଜମା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଛାତି ଉପରେ ଏଇରାବତ ହାତୀର ଦାନ୍ତର ଚିହ୍ନ ଥିଲା।
ଶଶଲୋହିତରାଗେଣ ସଂଵୀତଂ ରକ୍ତଵାସସା। ସଂଧ୍ଯାତପେନ ସଂଛନ୍ନଂ ମେଘରାଶିମିଵାମ୍ବରେ
ଖରା ଖରା ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସଂଧ୍ୟାର ରଙ୍ଗରେ ଢାକାଯାଇଥିଲେ, ଆକାଶରେ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପଶ୍ଯତାଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ରାଘଵସ୍ଯାପି ପଶ୍ଯତଃ। ଦର୍ଶନାଦ୍ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସହସୋତ୍ଥିତଃ
ବାନର ମୁଖ୍ୟମାନେ ଓ ରାଘବ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବ ହଠାତ୍ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କ୍ରୋଧଵେଗେନ ସଂଯୁକ୍ତଃ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଚ ବଲେନ ଚ। ଅଚଲାଗ୍ରାଦଥୋତ୍ଥାଯ ପୁପ୍ଲୁଵେ ଗୋପୁରସ୍ଥଲେ
କ୍ରୋଧ, ସାହସ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଲାଫି ଗୋପୁର ମଞ୍ଚରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ସ୍ଥିତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନିର୍ଭଯେନାନ୍ତରାତ୍ମନା। ତୃଣୀକୃତ୍ଯ ଚ ତଦ୍ ରକ୍ଷଃ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ପରୁଷଂ ଵଚଃ
ସେଠାରେ କିଛି ସମୟ ଦଖିନ, ଭୟ ଛାଡ଼ି ମନରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ରାକ୍ଷସକୁ ଅବହେଳା କରି, କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ଲୋକନାଥସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ସଖା ଦାସୋଽସ୍ମି ରାକ୍ଷସ। ନ ମଯା ମୋକ୍ଷ୍ଯସେଽଦ୍ଯ ତ୍ଵଂ ପାର୍ଥିଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତେଜସା
ହେ ରାକ୍ଷସ, ମୁଁ ଲୋକନାଥ ରାମଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଓ ଦାସ; ଆଜି ରାଜାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ମୋ ହାତରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସହସୋତ୍ପତ୍ଯ ପୁପ୍ଲୁଵେ ତସ୍ଯ ଚୋପରି। ଆକୃଷ୍ଯ ମୁକୁଟଂ ଚିତ୍ରଂ ପାତଯାମାସ ତଦ୍ ଭୁଵି
ଏଭଳି କହି, ସେ ହଠାତ୍ ଉଠି ରାବଣଙ୍କ ରଙ୍ଗିନ ମୁକୁଟ ଧରି ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତୂର୍ଣମାଯାନ୍ତଂ ବଭାଷେ ତଂ ନିଶାଚରଃ। ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତ୍ଵଂ ପରୋକ୍ଷଂ ମେ ହୀନଗ୍ରୀଵୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ଦୃତ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ରାକ୍ଷସ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବ; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ଗଳା ଛିନ୍ନ ହେବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵୋତ୍ଥାଯ ତଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ବାହୁଭ୍ଯାମାକ୍ଷିପତ୍ ତଲେ। କନ୍ଦୁଵତ୍ ସ ସମୁତ୍ଥାଯ ବାହୁଭ୍ଯାମାକ୍ଷିପଦ୍ଧରିଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଉଠି, ଆଉ ବାହୁଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ପରସ୍ପରଂ ସ୍ଵେଦଵିଦିଗ୍ଧଗାତ୍ରୌ ପରସ୍ପରଂ ଶୋଣିତରକ୍ତଦେହୌ। ପରସ୍ପରଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଟନିରୁଦ୍ଧଚେଷ୍ଟୌ ପରସ୍ପରଂ ଶାଲ୍ମଲିକିଂଶୁକାଵିଵ
ସେମାନଙ୍କର ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଦେହ ଘାମରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏକାଉଁଠି ଆଉ ଏକାଉଁଠିକୁ ଜଡି ଧରି ଚଳନ ରୋକିଦେଉଥିଲେ, ଶାଲମଳି ଓ କିଂଶୁକ ଗଛ ପରି।
ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାରୈଶ୍ଚ ତଲପ୍ରହାରୈ- ରରତ୍ନିଘାତୈଶ୍ଚ କରାଗ୍ରଘାତୈଃ। ତୌ ଚକ୍ରତୁର୍ଯୁଦ୍ଧମସହ୍ଯରୂପଂ ମହାବଲୌ ରାକ୍ଷସଵାନରେନ୍ଦ୍ରୌ
ମୁଷ୍ଟି ଆଘାତ, ତାଳ ଆଘାତ, କୋହାଣି ଆଘାତ ଓ ହାତର ପାର୍ଶ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରି, ସେ ଦୁଇଜଣ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଅସହ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା ନିଯୁଦ୍ଧଂ ଭୃଶମୁଗ୍ରଵେଗୌ କାଲଂ ଚିରଂ ଗୋପୁରଵେଦିମଧ୍ଯେ। ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଚୋତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଵିନମ୍ଯ ଦେହୌ ପାଦକ୍ରମାଦ୍ ଗୋପୁରଵେଦିଲଗ୍ନୌ
ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ଗୋପୁର ମଞ୍ଚରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଗତିରେ ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଏକାଉଁଠି ଆଉ ଏକାଉଁଠିକୁ ଉଠାଇ, ଛାଡ଼ି, ମୋଡ଼ି, ପାଦରେ ଚାପି ଗୋପୁର ମଞ୍ଚରେ ଲଗାଇଦେଉଥିଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମାପୀଡ୍ଯ ଵିଲଗ୍ନଦେହୌ ତୌ ପେତତୁଃ ସାଲନିଖାତମଧ୍ଯେ। ଉତ୍ପେତତୁର୍ଭୂମିତଲଂ ସ୍ପୃଶନ୍ତୌ ସ୍ଥିତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ତ୍ଵଭିନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଲଗି ଦେହକୁ ଜଡି ଧରି, ସାଳ ଖୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଚୁଇଁ ପଡିଲେ। ପରେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଲାଗି ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁ ଉଛଳି ଉଠିଲେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଢ଼ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଚାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଚ ବାହୁଯୋକ୍ତ୍ରୈଃ ସଂଯୋଜଯାମାସତୁରାହଵେ ତୌ। ସଂରମ୍ଭଶିକ୍ଷାବଲସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତୌ ସୁଚେରତୁଃ ସମ୍ପ୍ରତି ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉପରେ ଏକା ବାହୁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସମସ୍ତ କୌଶଳ, ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ, ଏବେ ଯୁଦ୍ଧର ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଦେଖାଇ ଲଢ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶାର୍ଦୂଲସିଂହାଵିଵ ଜାତଦଂଷ୍ଟ୍ରୌ ଗଜେନ୍ଦ୍ରପୋତାଵିଵ ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତୌ। ସଂହତ୍ଯ ସଂଵେଦ୍ଯ ଚ ତୌ କରାଭ୍ଯାଂ ତୌ ପେତତୁର୍ଵୈ ଯୁଗପଦ୍ ଧରାଯାମ୍
ଶିଂହ ଓ ବାଘ ଦନ୍ତ ଦେଖାଇ ଯେପରି ଲଢ଼ନ୍ତି, ବଡ଼ ହାତୀ ଯେପରି ଏକାଉପରେ ଏକା ଧକ୍କା ଦେଇ ଲଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ହାତ ଦେଇ ଏକାଉପରେ ଏକା ଚେପି ଧରି, ଏକାସାଥିରେ ଭୂମିରେ ଚୁଇଁ ପଡିଲେ।
ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମଧିକ୍ଷିପନ୍ତୌ ସଂଚକ୍ରମାତେ ବହୁ ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗେ। ଵ୍ଯାଯାମଶିକ୍ଷାବଲସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତୌ କ୍ଲମଂ ନ ତୌ ଜଗ୍ମତୁରାଶୁ ଵୀରୌ
ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଉଠାଇ ଓ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଯୁଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ଚଳିଲେ; ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ, ସେ ଦୁଇ ଶୂର ଲୋକ କେବେ ଥକିଲେ ନାହିଁ।
ବାହୂତ୍ତମୈର୍ଵାରଣଵାରଣାଭୈ- ର୍ନିଵାରଯନ୍ତୌ ପରଵାରଣାଭୌ। ଚିରେଣ କାଲେନ ଭୃଶଂ ପ୍ରଯୁଦ୍ଧୌ ସଂଚେରତୁର୍ମଣ୍ଡଲମାର୍ଗମାଶୁ
ହାତ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ଭଳି ଦୃଢ଼, ଏକାଉପରେ ଏକା ଆଘାତ ବନ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରି, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ମାଞ୍ଚରେ ଚକ୍ରକାର ଘୂରିଲେ।
ତୌ ପରସ୍ପରମାସାଦ୍ଯ ଯତ୍ତାଵନ୍ଯୋନ୍ଯସୂଦନେ। ମାର୍ଜାରାଵିଵ ଭକ୍ଷାର୍ଥେଽଵତସ୍ଥାତେ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେମାନେ ଏକାଉପରେ ଏକା ଠାରେ ଆସି, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀକୁ ହରାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ, ବାରମ୍ବାର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଲଢ଼ୁଥିବା ଦୁଇଟି ବିଲେଇ ଭଳି ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ମଣ୍ଡଲାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ସ୍ଥାନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଗୋମୂତ୍ରକାଣି ଚିତ୍ରାଣି ଗତପ୍ରତ୍ଯାଗତାନି ଚ
ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଚକ୍ରକାର ଚଳାଚଳ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦଢ଼ି ଓ ଅଜଗରା ଚଳାଚଳ କଲେ, ଗାଈର ପିଶାବ ଭଳି ଅଜଗରା ଚିହ୍ନ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ଓ ପଛକୁ ଫେରିଲେ।
ତିରଶ୍ଚୀନଗତାନ୍ଯେଵ ତଥା ଵକ୍ରଗତାନି ଚ। ପରିମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରହାରାଣାଂ ଵର୍ଜନଂ ପରିଧାଵନମ୍
ସେମାନେ ଟିର୍ଛା ଓ ବାକା ଚଳାଚଳ କଲେ, ଆଘାତକୁ ଏଡ଼ିଲେ, ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ, ଏବଂ ଏକାଉପରେ ଏକା ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅଭିଦ୍ରଵଣମାପ୍ଲାଵମଵସ୍ଥାନଂ ସଵିଗ୍ରହମ୍। ପରାଵୃତ୍ତମପାଵୃତ୍ତମପଦ୍ରୁତମଵପ୍ଲୁତମ୍
ସେମାନେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଉଛଳିଲେ, ଦଢ଼ି ରହିଲେ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ, ପଛକୁ ଫେରିଲେ, ଏଡ଼ିଲେ, ପଳାଇଲେ ଓ ଦୂରକୁ ଉଛଳିଲେ।
ଉପନ୍ଯସ୍ତମପନ୍ଯସ୍ତଂ ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗଵିଶାରଦୌ। ତୌ ଵିଚେରତୁରନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ରାଵଣଃ
ଯୁଦ୍ଧର ଉପାୟରେ ଦକ୍ଷ ଏହି ଦୁଇଜଣ, ବେଳେ ବେଳେ ଆଗକୁ ଆସି, ବେଳେ ବେଳେ ପଛକୁ ଯାଇ, ବାନରମହାରାଜ ଓ ରାବଣ ଏକାଉପରେ ଏକା ଘୂରିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରକ୍ଷୋ ମାଯାବଲମଥାତ୍ମନଃ। ଆରବ୍ଧୁମୁପସମ୍ପେଦେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଂ ଵାନରାଧିପଃ
ଏହି ସମୟରେ, ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ବାନରମହାରାଜଙ୍କୁ ଜାଣି, ନିଜ ମାୟା ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଉତ୍ପପାତ ତଦାଽଽକାଶଂ ଜିତକାଶୀ ଜିତକ୍ଲମଃ। ରାଵଣଃ ସ୍ଥିତ ଏଵାତ୍ର ହରିରାଜେନ ଵଞ୍ଚିତଃ
ତାପରେ ରାବଣ, ଆକାଶକୁ ଜୟ କରିଥିବା ଓ ଥକାନିକୁ ଜିତିଥିବା, ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ବାନରମହାରାଜଙ୍କ ଚତୁରତାରେ ଠକି, ସେଠାରେ ରହିଗଲେ।