ଅଥ ତେଷୁ ବ୍ରୁଵାଣେଷୁ ରାଵଣାଵରଜୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଵାକ୍ଯମଗ୍ରାମ୍ଯପଦଵତ୍ ପୁଷ୍କଲାର୍ଥଂ ଵିଭୀଷଣଃ
ସେମାନେ ଏଭଳି କଥାହେଉଥିବା ବେଳେ, ରାବଣଙ୍କ ଭାଉ ବିଭୀଷଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗଭୀର ଅର୍ଥର କଥା କହିଲେ।
ଅନଲଃ ପନସଶ୍ଚୈଵ ସମ୍ପାତିଃ ପ୍ରମତିସ୍ତଥା। ଗତ୍ଵା ଲଙ୍କାଂ ମମାମାତ୍ଯାଃ ପୁରୀଂ ପୁନରିହାଗତାଃ
ଅନଳ, ପନସ, ସମ୍ପାତି ଓ ପ୍ରମତି—ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ—ଲଙ୍କାକୁ ଯାଇ, ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୁଣି ଏଠାକୁ ଫେରିଆସିଛନ୍ତି।
ଭୂତ୍ଵା ଶକୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ରିପୋର୍ବଲମ୍। ଵିଧାନଂ ଵିହିତଂ ଯଚ୍ଚ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମୁପସ୍ଥିତାଃ
ସମସ୍ତେ ପକ୍ଷୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି ତାହା ଦେଖି, ସବୁ ଜାଣି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ସଂଵିଧାନଂ ଯଥାହୁସ୍ତେ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ରାମ ତଦ୍ ବ୍ରୁଵତଃ ସର୍ଵଂ ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ମେ ଶୃଣୁ
ହେ ରାମ, ରାବଣଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେପରି ମୋତେ କହିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ସଠିକ୍ ଭାବେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରହସ୍ତଃ ସବଲୋ ଦ୍ଵାରମାସାଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି। ଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ମହାଵୀର୍ଯୌ ମହାପାର୍ଶ୍ଵମହୋଦରୌ
ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରହସ୍ତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ରହିଛନ୍ତି; ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମହୋଦର ଅଛନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ପଶ୍ଚିମଂ ଦ୍ଵାରଂ ରାକ୍ଷସୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତଃ। ପଟ୍ଟିଶାସିଧନୁଷ୍ମଦ୍ଭିଃ ଶୂଲମୁଦ୍ଗରପାଣିଭିଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ମଣିଷମାନେ ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ନାନାପ୍ରହରଣୈଃ ଶୂରୈରାଵୃତୋ ରାଵଣାତ୍ମଜଃ। ରାକ୍ଷସାନାଂ ସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ବହୁଭିଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣିଭିଃ
ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଅନେକ ହଜାର ରାକ୍ଷସ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ବୀରମାନେ ସହିତ ଘିରି ରହିଛନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତଃ ପରମସଂଵିଗ୍ନୋ ରାକ୍ଷସୈଃ ସହ ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍। ଉତ୍ତରଂ ନଗରଦ୍ଵାରଂ ରାଵଣଃ ସ୍ଵଯମାସ୍ଥିତଃ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ରାବଣ ନିଜେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଉତ୍ତର ସହର ଦ୍ୱାରରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି।
ଵିରୂପାକ୍ଷସ୍ତୁ ମହତା ଶୂଲଖଡ୍ଗଧନୁଷ୍ମତା। ବଲେନ ରାକ୍ଷସୈଃ ସାର୍ଧଂ ମଧ୍ଯମଂ ଗୁଲ୍ମମାଶ୍ରିତଃ
ବିରୂପାକ୍ଷ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ, ଯେଉଁମାନେ ଶୂଳ, ତଳୱାର ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରିଛନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦଳକୁ ଅଧିକୃତ କରିଛନ୍ତି।
ଏତାନେଵଂ ଵିଧାନ୍ ଗୁଲ୍ମାଁଲ୍ଲଙ୍କାଯାଂ ସମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯ ତେ। ମାମକା ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ଶୀଘ୍ରଂ ପୁନରିହାଗତାଃ
ଲଙ୍କାରେ ଏହିପରି ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ମୋ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁରନ୍ତ ଫେରି ଆସିଲେ।
ଗଜାନାଂ ଦଶସାହସ୍ରଂ ରଥାନାମଯୁତଂ ତଥା। ହଯାନାମଯୁତେ ଦ୍ଵେ ଚ ସାଗ୍ରକୋଟିଶ୍ଚ ରକ୍ଷସାମ୍
ଏଠାରେ ଦଶ ହଜାର ହାତୀ, ଏକ ଲକ୍ଷ ରଥ, ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଘୋଡ଼ା ଓ ଏକ କୋଟିଠାରୁ ଅଧିକ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି।
ଵିକ୍ରାନ୍ତା ବଲଵନ୍ତଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵାତତାଯିନଃ। ଇଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ନିତ୍ଯମେତେ ନିଶାଚରାଃ
ଏହି ନିଶାଚର ରାକ୍ଷସମାନେ ସଦା ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ସାହସୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ।
ଏକୈକସ୍ଯାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ଵିଶାମ୍ପତେ। ପରୀଵାରଃ ସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରମୁପତିଷ୍ଠତେ
ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ, ରାଜା, ଏକ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛନ୍ତି।
ଏତାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଲଙ୍କାଯାଂ ମନ୍ତ୍ରିପ୍ରୋକ୍ତାଂ ଵିଭୀଷଣଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୂ ରାକ୍ଷସାଂସ୍ତାନଦର୍ଶଯତ୍
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଥିବା ଲଙ୍କା ବିଷୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଖବର ବିଭୀଷଣ କହି, ସେଉଁଠି ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖାଇଲେ।
ଲଙ୍କାଯାଂ ସଚିଵୈଃ ସର୍ଵଂ ରାମାଯ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍। ରାମଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷମିଦମୁତ୍ତରମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ତାଙ୍କର ସଚିବମାନେ ସହିତ ଲଙ୍କା ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ଏବଂ ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଅନ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ରାଵଣାଵରଜଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା। କୁବେରଂ ତୁ ଯଦା ରାମ ରାଵଣଃ ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ୍ଯତି
ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ ବିଭୀଷଣ, ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, କହିଲେ: ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ରାବଣ କୁବେରଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ—
ଷଷ୍ଟିଃ ଶତସହସ୍ରାଣି ତଦା ନିର୍ଯାନ୍ତି ରାକ୍ଷସାଃ। ପରାକ୍ରମେଣ ଵୀର୍ଯେଣ ତେଜସା ସତ୍ତ୍ଵଗୌରଵାତ୍। ସଦୃଶା ହ୍ଯତ୍ର ଦର୍ପେଣ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ସେତେବେଳେ, ଷଷ୍ଠି ଶତ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ବାହାରିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଭାବ, ଶକ୍ତି, ତେଜ ଓ ଗର୍ବରେ ରାବଣଙ୍କ ସମାନ।
ଅତ୍ର ମନ୍ଯୁର୍ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ କୋପଯେ ତ୍ଵାଂ ନ ଭୀଷଯେ। ସମର୍ଥୋ ହ୍ଯସି ଵୀର୍ଯେଣ ସୁରାଣାମପି ନିଗ୍ରହେ
ଏଥିରେ ତୁମେ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁନି। ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଦେବତାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବ।
ତଦ୍ଭଵାଂଶ୍ଚତୁରଙ୍ଗେଣ ବଲେନ ମହତା ଵୃତମ୍। ଵ୍ଯୂହ୍ଯେଦଂ ଵାନରାନୀକଂ ନିର୍ମଥିଷ୍ଯସି ରାଵଣମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ତୁମେ ବଡ଼ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ସହିତ ଏହି ବାନର ସେନାକୁ ଉଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର, ଏବଂ ରାବଣଙ୍କୁ ଦଳିଦେବ।
ରାଵଣାଵରଜେ ଵାକ୍ଯମେଵଂ ବ୍ରୁଵତି ରାଘଵଃ। ଶତ୍ରୂଣାଂ ପ୍ରତିଘାତାର୍ଥମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ ଏହିପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ରାଘବ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦମନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପୂର୍ଵଦ୍ଵାରଂ ତୁ ଲଙ୍କାଯା ନୀଲୋ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵଃ। ପ୍ରହସ୍ତଂ ପ୍ରତିଯୋଦ୍ଧା ସ୍ଯାଦ୍ ଵାନରୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତଃ
ଲଙ୍କାର ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀଳ, ଅନେକ ବାନର ସହିତ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବେ।
ଅଙ୍ଗଦୋ ଵାଲିପୁତ୍ରସ୍ତୁ ବଲେନ ମହତା ଵୃତଃ। ଦକ୍ଷିଣେ ବାଧତାଂ ଦ୍ଵାରେ ମହାପାର୍ଶ୍ଵମହୋଦରୌ
ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମହୋଦରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ।
ହନୂମାନ୍ ପଶ୍ଚିମଦ୍ଵାରଂ ନିଷ୍ପୀଡ୍ଯ ପଵନାତ୍ମଜଃ। ପ୍ରଵିଶତ୍ଵପ୍ରମେଯାତ୍ମା ବହୁଭିଃ କପିଭିର୍ଵୃତଃ
ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ବହୁ ବାନର ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରକୁ ଚାପ ଦେଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।
ଦୈତ୍ଯଦାନଵସଙ୍ଘାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍। ଵିପ୍ରକାରପ୍ରିଯଃ କ୍ଷୁଦ୍ରୋ ଵରଦାନବଲାନ୍ଵିତଃ
ଯିଏ ଦେତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେକୁ କ୍ଷତି କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଯେଉଁଠିକି ଅନୁଗ୍ରହର ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦ ଚିତ୍ତ।
ପରିକ୍ରମତି ଯଃ ସର୍ଵାନ୍ ଲୋକାନ୍ ସଂତାପଯନ୍ ପ୍ରଜାଃ। ତସ୍ଯାହଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସ୍ଵଯମେଵ ଵଧେ ଧୃତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଲୋକମାନେକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି—ସେଇ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ମୁଁ ନିଜେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଛି।
ଉତ୍ତରଂ ନଗରଦ୍ଵାରମହଂ ସୌମିତ୍ରିଣା ସହ। ନିପୀଡ୍ଯାଭିପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ସବଲୋ ଯତ୍ର ରାଵଣଃ
ମୁଁ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ଆମ ସେନା ନେଇ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରକୁ ଚାପ ଦେଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ରାବଣ ଅଛନ୍ତି।
ଵାନରେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ବଲଵାନୃକ୍ଷରାଜଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାନୁଜଶ୍ଚୈଵ ଗୁଲ୍ମେ ଭଵତୁ ମଧ୍ଯମେ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରରାଜ ଓ ପ୍ରବଳ ଭଲୁକାରାଜ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଓ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଭାଇ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରହନ୍ତୁ।
ନ ଚୈଵ ମାନୁଷଂ ରୂପଂ କାର୍ଯଂ ହରିଭିରାହଵେ। ଏଷା ଭଵତୁ ନଃ ସଂଜ୍ଞା ଯୁଦ୍ଧେଽସ୍ମିନ୍ ଵାନରେ ବଲେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ବାନରମାନେ କେବେ ମାନବ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମ ବାନର ସେନାର ଏହିଟି ଚିହ୍ନ ହେବ।
ଵାନରା ଏଵ ନଶ୍ଚିହ୍ନଂ ସ୍ଵଜନେଽସ୍ମିନ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି। ଵଯଂ ତୁ ମାନୁଷେଣୈଵ ସପ୍ତ ଯୋତ୍ସ୍ଯାମହେ ପରାନ୍
ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମର ଚିହ୍ନ ଏହି ହେବ ଯେ, ଆମେ ବାନର। କିନ୍ତୁ ଆମ ସାତଜଣ ମାନବ ଆକୃତିରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବୁ।
ଅହମେଵ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହୌଜସା। ଆତ୍ମନା ପଞ୍ଚମଶ୍ଚାଯଂ ସଖା ମମ ଵିଭୀଷଣଃ
ମୁଁ ଏବଂ ମୋର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ମୋ ସ୍ନେହୀ ବନ୍ଧୁ ବିଭୀଷଣ, ଏହିପରି ଆମେ ପାଞ୍ଚଜଣ।